Кіріспе
Буддистік құрметті атақ Сангхараджа (пали: сангха діни қауымы + раджа билеуші, патша немесе ханзада) – көптеген теравадалық буддистік елдерде аға монахқа берілетін атақ. Ол монахтар бірлестігінің (никая) немесе елдегі Сангханың титулды басшысы болып табылады. Бұл термин ағылшын тілінде көбінесе "патриарх" немесе "Жоғарғы патриарх" деп аударылады.
Sangharaja (Pāli: sangha religious community + raja ruler, king, or prince) is the title given in many Theravada Buddhist countries to a senior monk who is the titular head either of a monastic fraternity (nikaya), or of the Sangha throughout the country. This term is often rendered in English as 'Patriarch' or 'Supreme Patriarch'.
Шолу
Сангхараджа лауазымы әр түрлі елдерде және әр түрлі кезеңдерде әртүрлі әдістермен тағайындалған. Кейбір жағдайларда сангхараджа абсолютті монастырь еңбек еткендігімен анықталады; сангхараджа – монах ретінде ең көп жаңбырлы саяхаттарды (васса) өткізген монах. Басқа жағдайларда патшалық тағайындау рөл атқара алады. Сангараджаны патша тағайындай алады, әсіресе монархия буддизммен тығыз байланысты Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде (мысалы, Таиланд). Сангараджаны монахтар немесе діндарлар жартылай демократиялық жолмен таңдай алады (кейбір Тхеравада қауымдастықтарында абат сайлауға ұқсас). Сангхараджаға берілген билік пен жауапкершілік те айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Дәстүр бойынша буддалық монахтар монахтарға ерекше мойынсұну міндеттемесін жүктеген жоқ. Кез келген монах басқа монахты тәртіптік ережелерді бұзуға қатысты сынға ала алады, ал монах басқа монахтың, тіпті аға монахтың да бұйрықтарын немесе ұсыныстарын орындауға міндетті емес. Іс жүзінде аға монахқа берілген құрмет және жергілікті қоғамдастықтың стандарттары көбінесе аға монахтардың өтініштерін орындауға айтарлықтай ынта береді, бірақ мұндай көзқарастарға дәстүрлі немесе жазба талаптары жоқ. Көптеген монастырлар – тіпті сангхараджа тағайындалған жерлерде – негізінен өзін-өзі басқаруда немесе ең көп дегенде сол аймақтағы бір үлкен ғибадатханаға тәуелді болып қалады. Осылайша, кейбір жағдайларда сангхараджа негізінен буддалық пәктіктің бейнесі, ошағы және өкілі болып табылады, бірақ ешқандай ерекше билікпен қамтамасыз етілмейді. Тіпті нақты тағайындалған билік немесе жауапкершіліктер болмаса да, сангхараджа көбінесе оған және оның лауазымына берілген құрметті пайдаланып, монахтар мен діндарларды әлеуметтік немесе діни өзгерістерге жұмылдыру арқылы Тхеравада елінде елеулі өзгерістерге әкелуі мүмкін. Камбоджалық Преа Маха Госананда – сангхараджаның осы түрінің үлгісі, оның жергілікті діни қауымға ықпалы кез келген шіркеулік биліктен асып түседі. Басқа жағдайларда сангхараджа ұлттық немесе өңірлік иерархияның құрамына кіруі мүмкін, ол ұлттық сангха үшін маңызды мәселелерді шешу үшін жауапты. Таиландтың Жоғарғы Патриархы азаматтық үкіметпен бірлесіп, осы қалыппен жұмыс істейді. Орталық діни иерархия ұлттық және өңірлік маңызы бар мәселелерге жауапты, мысалы, монастырь мектептерінің оқу бағдарламасы, жазба орындары мен рәсімдер үшін беделді нысандар жасау және бүкіл ұлттық маңызы бар реформа мәселелері. Жергілікті шешімдердің көпшілігі жеке ғибадатханалар мен абаттардың қалауы бойынша (мысалы, жеке монахтарды тағайындау және тәртіпке келтіру). Сангхараджа лауазымы қазіргі уақытта Шри-Ланкада жойылған, өйткені соңғы екі ғасырда бұл лауазымға буддалық монах тағайындалмаған. Сиам Никая, Амарапура Никая және Раманна Никая секталарының бас прелаты ретінде әрекет ететін Маханайка теролары елдегі ең жоғары дәрежелі буддалық монахтар болып саналады.
Бірмадағы Сангхараджа
Колониялық Бирмада Сангхараджа лауазымы Татханабаинг (сөзбе-сөз 'Сасананың сақтаушысы') немесе ресми түрде Махасангхараджа деп белгіленген, бұл әдетте ағылшын тілінде 'Примат', 'Архиепископ' немесе 'Жоғарғы Патриарх' деп аударылады. Бирманың Татханабаингі колониялық Бирмадағы британдық билік 1938 жылы оны таратып жібергенге дейін будда монахтарының (бхиккху) орденінің басшысы қызметін атқарды.
Шри-Ланкадағы Сангхараджа
Шри-Ланкада Полоннарува патшалығынан (13-ғасыр) Ұлы Паракрамбаху патшасы Сангхараджа атағын құрды. Бастапқыда бұл Сангхараджа атағы бүкіл елдің Сангха қауымының басшысы Махасами деп те белгілі болды. Бұл атақты алғашқы Шри-Ланка буддалық монахы Димбулагала Маха Кассапа Маха Теро алды. Дегенмен, кейбір дереккөздерде патша Паракрамбаху VI Сангхараджа лауазымын берген Тотагамуве Шри Рахула Тера Шри-Ланканың алғашқы Сангхаражасы болғандығы айтылады. 1753 жылы патша Кирти Шри Раджасингхе осы лауазымға тағайындаған Велвита Шри Саранкара Теро Шри-Ланканың соңғы Сангхаражасы болды.
Камбоджадағы Сангхараджа
Камбоджада және бұрынғы кхмер патшалықтарында сангхараджа (сангхареах) – король тағайындаған аға монах, ол елдегі монахтар қауымының біріне жетекшілік етті. 1855 жылдан бастап қызыл кхмерлер дәуірінің басына дейінгі кезеңде, камбоджалық Дхаммайутика Никаясының бір тармағы үшін бір сангхараджа, ал Маха Никаясы үшін тағы бір сангхараджа болды. Дхаммайутика ордені тақпен жақын байланыста болғандықтан, кхмер монахтарының аз бөлігін құраса да, Камбоджада ресми түрде басымдыққа ие болды. Қызыл кхмерлер кезінде сангхараджа лауазымы іс жүзінде жойылды, себебі буддизмді қызыл кхмерлер алғаш рет ресми түрде қудалады. Вьетнам қолдауымен құрылған Кампучия Халық Республикасы өзінің билігіне кеңірек халықтық қолдау үшін ұстанымын өзгерте бастады, ал құрметті Теп Вонг 1981 жылы үкімет тарапынан жаңа сангхараджа болып тағайындалды, соның нәтижесінде екі никая да бірыңғай тәртіпке біріктірілді. 1991 жылы елден оралғаннан кейін Сиханук патша Бур Крыны Дхаммайутика орденінің сангхараджасы етіп тағайындап, Камбоджаны екі патриарх жүйесіне қайтарды. Қазіргі таңда монархия Камбоджада мемлекеттік мәртебеге ие болмағандықтан, екі қауым да ресми түрде тең дәрежеде. Маха Никаясының Жоғарғы Патриархының толық ресми атағы – Самдех Преа Сумедхадипати, ал Дхаммайутика Никаясының Жоғарғы Патриархының толық ресми атағы – Самдех Преа Сугандхадипати.
Таиландтағы Сангхараджа (Санкхарат)
Тайландтың Сангхараджасы дәстүрлі түрде король тағайындайды, Рама I 1782 жылы қазіргі заманғы алғашқы Сангхараджаны тағайындаған. 1902 жылы Рама V патшалық құрған кезде Сангха заңы қабылданғаннан бері, бұл лауазым көбінесе Маха Никаясының басым және Дхаммаютика Никаясының азшылық ордендерінің қадірлі монахтары арасында кезектесіп отырады. Соңғысы ірі орден ішінде реформалық қозғалыс ретінде басталды, оны ханзада Монгкут құрды. Ол Ваджираньяно ұстаздық есімімен абат болған кезде, Рама IV болып таққа отыру үшін монахтық өмірден бас тартқанға дейін.