Кіріспе

Нью-Йорк қаласындағы өнер галереясы (1905–1917)

291 – 1905 жылдан 1917 жылға дейін Нью-Йорктегі Манхэттеннің орталық бөлігінде, Бесінші авенюдің 291-ші үйінде орналасқан, халықаралық деңгейде танымал өнер галереясының кең таралған атауы. Алғашында «Фотосецессияның кішкентай галереялары» деп аталған бұл галереяны фотограф Альфред Стиглиц құрып, басқарды. Галерея екі маңызды жетістікке қол жеткізді: Біріншіден, оның көрмелері Америкада фотосурет өнерін картина және мүсін жасаумен тең дәрежеге көтеруге көмектесті. Стиглиц, Эдвард Штайхен, Альвин Лэнгдон Кобурн, Гертруда Кезебиер және Кларенс Х. Уайт сияқты көрнекті фотографтар 291-де өткен көрмелер арқылы сыншылардың назарына ілікті. Сонымен қатар, Стиглиц осы кеңістікті сол заманғы ең авангардты еуропалық суретшілерді – Анри Матисс, Огюст Роден, Анри Руссо, Поль Сезанн, Пабло Пикассо, Константин Бранкузи және дадаистер Франсис Пикабия мен Марсель Дюшамды АҚШ-қа таныстыру үшін пайдаланды.

Өмірбаян

XX ғасырдың басында фотографияның көркем өнер әлеміндегі орны әлі де анық емес еді. Еуропа мен АҚШ-та ірі фотография көрмелері өткізілгенімен, олардың барлығына суретшілер мен мүсіншілер баға берді. Көптеген фотографтар халықаралық салоннарда жүлделер алғанмен, фотографтар "нағыз" суретшілер деп есептелмеді. 1890 жылдардың соңына қарай Стиглицтің өзі дүние жүзінде 150-ден астам марапатқа ие болды. Стиглиц Нью-Йорк камера клубынан фотографтардан тұратын комиссия құруға рұқсат алып, фотографияның мәртебесін көтеруді үміттенеді. Бір жылдан астам уақыт бойы Камера клубы директорларымен пікір таласынан кейін, олардың көпшілігі фотографияны өнер ретінде бағаламады, Стиглиц бас тартып, басқа платформаларды іздеуге кірісті. 1900 жылдың соңында ол суретші ретінде білім алған, бірақ сонымен қатар фотографиямен де айналысқан Эдвард Штайхенмен танысты. Штайхен Стиглицтің ынтасы мен құмарлығын бөлісті, көп ұзамай екеуі Америкадағы фотография бағытын өзгертуді жоспарлады. Келесі жылы олар фотографтардың өзі бағалайтын алғашқы ірі фотография көрмесін ойлап тапты және Нью-Йорктегі Ұлттық өнер клубында орын тапты. 1902 жылдың наурыз айында "Америкалық көркем фотографиясы", "Фото-сессия" ұйымдастырған көрме сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Сонымен қатар, Стиглиц көрмені фотографтар бағалайтындай етіп ұйымдастыру мақсатына жетті, өйткені көрме аталымына қарамастан, барлық мәліметтерге сәйкес, ол көрмеге қатысушыларды іріктеуге жалғыз жауапты болды. Келесі жылы Стиглиц өзінің досы және фотограф Джозеф Кейлидің көмегімен танымал "Camera Work" журналын шығарып, көркем фотографияның жетекші жақтаушысы ретінде беделін нығайтты. Ол "Camera Work" журналына жазылушылардың қаржысымен толыққандай қаржыландырылатынына және журнал сатылымынан түскен қосымша табыс оған "фотографияны жеке өнер туындысын жасау құралы ретінде" одан әрі насихаттауға мүмкіндік береді деп күтті. Журнал оған көркем фотографияны көрсетуге және өз көзқарастарын жариялауға құрметті платформа берді, бірақ ол қаржылық табысқа жете алмады. Бұл сәтсіздікке ұшырағаннан гөрі, Стиглиц өнер әлемін фотографияның лайықты орнына көндіру үшін дұрыс платформаны тапса, сәтті болатынына одан да сенімді болды. 1904 жылдың соңында Стиглиц қиын жағдайға түсті. Америка фотографтар федерациясының президенті және Стиглицтің ашық сынышысы Кертис Белл Нью-Йорктегі Клаузен галереясында "Бірінші американдық фотография салоны" атты көрме ұйымдастырды. Ол көркемөнер әлемінде беделді Уильям Мерит Чейз және Роберт Анри сияқты танымал американдық суретшілерден тұратын қазылар алқасымен бағаланды, бұл оған өнер әлемінде айтарлықтай мәртебе берді. Стиглиц және басқа фотографтар оны Стиглицтің беделіне тікелей сын ретінде қарады, және оның мақсаты осы еді. Стиглиц оған қарсы шара ретінде Еуропаның ең танымал фотографтарын біріктіруге тырысты. Ол Лондонға барып, маңызды фотографиялық топтың негізін қалаушыларымен кездесті, соның ішінде Дж. Крэг Аннан, Фредерик Х. Эванс, Алвин Лэнгдон Кобурн және Альфред Хорли Хинтонмен кездесті. Ол оларды Америка Құрама Штаттарында "Байланысқан сақина" ұйымының бөлімін құруға көндіріп, оны өзі басқаруды үміттенеді. Сондай-ақ, ол фотографияны өнер түрі ретінде насихаттау жолдары туралы әуесқой фотограф Джордж Бернард Шоумен кездесті. Осы әңгімелердің ешқайсысы да нәтиже берместен бұрын, Стиглиц ауырып қалды және үйіне оралуға мәжбүр болды. Ол шаршап, көңілі қалды және фотографияны фотография үшін, басқа өнер түрлерінен тәуелсіз жаңа жолмен насихаттау миссиясын жүзеге асырудың жолын іздеді.

291 туған (1908)

Стиглиц ойлағандай, оның галереясы аяқталды, бірақ ол Гарвардта оқыған, жақында танысқан Пол Хавиланд туралы білмеді. Хавиланд галереяның жабылуы туралы естіп, отбасының қаржысын пайдаланып, үш жылға ескі галереяның қарамағысындағы шағын кеңістікті жалға алды. Хавиланд жаңа кеңістіктің жұмыс істейтініне Стиглицті көндіргеннен кейін, Стиглиц басқа достарын жинап, коммуналдық төлемдерге, жабдықтарға, басып шығаруға және суреттерді жақтауға қосымша қаражат жинады. Жаңа галереяның ауданы он бес шаршы футты құрады, ол бесінші авенюдің 293-ші үйіндегі келесі ғимаратта орналасқан. Бұрынғы жөндеу кезінде екі ғимараттың арасындағы қабырға алынып тасталғандықтан, жаңа галерея ескісімен бірдей мекенжайда орналасқан сияқты көрінді. Стиглиц басып шығаруға ақшаны үнемдеу үшін де, ескі галереяға деген құрметі үшін де жаңа мекенжайдың "291" болып қалуын қалады. Алайда, Хавиланд пен ол екеуі де "Фотосуреттік сецессияның кішкентай галереялары" деген бұрынғы атаудың енді орынды емес екеніне келісті. Олар жаңа кеңістіктің тек фотосуретке ғана арналғанын қаламады. Кейін Стиглиц былай деп жазды: "Біз қоғаммен де, ұйыммен де емес, қозғалыспен айналысамыз. Сецессия мектеп немесе соңынан еру емес, өмірге деген көзқарас; және оның ұраны: 'Әлемге хабар айтамын деген әр адамға естілу мүмкіндігі беріңіз'". Осыдан бастап Стиглиц галереяны мекенжайсыз, тек "291" деп атады. Алайда, Фотосуреттік сецессияның алғашқы мүшелерінің кейбіреулері атаудың өзгеруіне және оған себеп болған ойларға риза болмады. Стиглицтің ескі достары Гертруда Кезебир мен Кларенс Х. Уайт мұны Стиглицтің авторитарлық әрекеттерінің соңғы тамшысы деп қарады, көп ұзамай үшеуі арасында ашулы пікірталас басталды. Бір кезде Стиглиц былай деп жазды: "Менің қорқынышымнан кейін, менің айналамдағы фотографтар арасында қызғаныш пайда болды, бұл мен Камера клубында қарсы болған жағдайдың дәл қайталануы. Әр түрлі сецессионистер бір-біріне ғана емес, мен құруға және көрсетуге тырысқан нәрсеге де зиян келтіру қаупі бар еді. Мен сондай-ақ, мен қарсы болған институционализмнің, коммерциялықтық пен жеке пайда табушылықтың кейбір мүшелер тарапынан жақталғанын байқадым". Бұл пікірлер арасындағы келіспеушіліктер келесі екі жылда күшейді, Стиглицтің өсектелуімен және оның көптеген ұзақ жылдардан бергі фотограф достарын жаңа галереяның бағыты туралы шешімдерге қатыстырмауымен күшейді. Осы уақытта Стайхен 1908 жылдың ақпанында АҚШ-қа қайтып келді, өзімен бірге галереяда келесі айда өтетін көрмеге арналған жаңа фотосуреттер жинағын әкелді. Одан да маңыздысы, ол Франциядан тыс жерде көп танылмаған Анри Матисс ұсынған бірнеше суреттерді әкелді. Стиглиц жаңа кеңістікте көрмеге арналған суреттерді тез жинады. Бұл Матисс шығармаларының АҚШ-тағы тұңғыш көрмесі және суретшінің Парижден тыс жердегі тұңғыш жеке көрмесі болды, бұл галереяның бағытындағы маңызды өзгеріс болды. Осы көрмеден кейін 291 тек фотосурет үшін ғана емес, Америкадағы қазіргі заманғы өнердің жетекші күші ретінде танылды. Сонымен қатар, Стиглиц галереяның тек көрме алаңы ғана емес екеніне көз жеткізді; ол оның бастапқы миссиясына - білім беру мекемесі және авангардтық идеялармен таныс адамдар үшін кездесу орны екеніне берілді. Матисс көрмесін сипаттап, ол былай деп жазды: "Міне, өнерде жаңа идеялармен жаңа адамның жұмысы болды - өте анархист, суретте. Көрме көптеген қызу пікірталастарға әкелді, ол ынталандырды". Галереяның бағытының өзгеруі Стиглицтің мақсаттарына жанашырлық танытқан және сол жердегі атмосферадан сергіген зиялылар мен суретшілердің тобының бірігуіне әкелді. Матисс көрмесінің көркемдік жетістігінен кейін галерея жаңа өмірге ие болды. Кез келген күні Стиглицті суретшілер Джон Марин, Макс Вебер, Артур Дов, Марсден Хартли немесе Мариус де Зайас; авторлар мен өнер сыншылары Садакичи Хартман және Бенджамин Де Кассерес; қаржылай қолдаушылар Пол Хавиланд және Агнес Эрнст Майер; және редакторлар мен әріптестер Джозеф Кейли мен Джон Керфут қоршап алған болуы мүмкін. Де Заястың Стиглицтің мінез-құлқына сай келетін құмарлығы мен көзқарасы болды, көп ұзамай ол осы өнердің жаңа буынының эстетикасын анықтауға көмектесті. Оның жұмыстары галереяда көрсетілді, ол Camera Work үшін бірнеше мақала жазды және Стиглиц Еуропаға саяхаттайтын кезде нұсқаушы және аудармашы ретінде қызмет етіп, Стиглицті жаңа еуропалық суретшілермен таныстырды. Оның африкалық тайпалық өнерге қызығушылығы мен Пикассоның кубистік шығармаларына деген құрметі Стиглицті 291-де осы тақырыптар бойынша көрмелер өткізуге итерді. Тарихи контексті үшін, АҚШ-тағы басқа галереялардың көпшілігі сол кезде осындай абстрактілі және динамикалық мазмұнды жұмыстарды көрсетпеді. Ол Пикассо, Матисс немесе Сезан сияқты еуропалық суретшілердің даулы болған болса да, немесе Марин, Вебер, Дов немесе Хартли сияқты салыстырмалы түрде белгілі емес, бірақ жақын арада танымал болатын американдықтар болса да, Стиглицтің эстетикалық сезімі мен батылдығы қазіргі заманғы өнердің алдында тұрған адамдарды көрсетуге мүмкіндік берді. Шындығында, суретшінің қоғамды қаншалықты шатастырғаны, Стиглицтің күш-жігеріне соншалықты сенімді болды. Ол 1911 жылы осы елде Пикассоның тұңғыш көрмесін ұсынғанда, сыншылар оның жұмыстарын "ақылсыздың сөйлеуі" деп атағанда, олардың "Бах фугасы сияқты тамаша" екенін айтуға қуанды. Осы уақытта басқа галерея иелері әдетте әйелдердің өнер туындыларын іздемейтін немесе көрсетпейтін, бірақ Стиглиц әйелдердің суретші ретіндегі заңдылығына сенді. Алайда, О'Кифтің жұмысын галереясында жарнамалау және оны суретші ретінде ұсыну оның әйелдігіне және оның жұмысындағы осының болуына байланысты болды. 1917 жылдың маусымында, АҚШ Германияға соғыс жариялағаннан кейін екі ай өткен соң, Стиглиц 291 галереясын жапты. Ол "291-дің соңғы күндері" (Ұлттық өнер галереясы, Альфред Стиглиц коллекциясы) деп аталатын сурет салды, ол сол кездегі сезімдерін бейнеледі. Онда қылыш пен шүбірмен қаруланған жас солдаттың мүсіні бейнеленген, ол өзінен кейін орналасқан өнер туындыларын қорғап тұр. Оның жанында, жараланған, бандажталған ескі саяхатшы тұр, бұл өнерді қорғау үшін жараланған Стиглицтің өзі болуы мүмкін, ал енді оны жаңа буын қорғауы керек.

Көрмелердің тізімі

Сара Гриноудың «Қазіргі заманғы өнер және Америка: Альфред Стиглиц және оның Нью-Йорк галереялары» (Вашингтон: Ұлттық өнер галереясы, 2000) ең толық дереккөз болып табылады, 291 және онда өткізілген көрмелер туралы мәліметтер осы кітапта бар. Бұл тізім 543–547 беттерде келтірілген.

1905 жылғы 24 қараша – 4 қаңтар. Мүшелердің жұмыстарының көрмесі.
1906 жылғы 10 қаңтар – 24 қаңтар. Француз фотографтарының жұмыстарының көрмесі.
5 ақпан – 19 ақпан. Гертруда Кэзебиер мен Кларенс Уайттың фотосуреттері.
21 ақпан – 7 наурыз. Британ фотографтарының алғашқы көрмесі.
9 наурыз – 24 наурыз. Эдвард Дж. Стеикеннің фотосуреттері.
7 сәуір – 28 сәуір. Веналық және неміс фотографтары.
10 қараша – 30 желтоқсан. Мүшелердің жұмыстарының көрмесі.
1907 жылғы 5 қаңтар – 24 қаңтар. Памела Колман Смиттың суреттері.
25 қаңтар – 12 ақпан. Барон А. Де Мейер мен Джордж Силидің фотосуреттері.
19 ақпан – 5 наурыз. Элис Боутон, Уильям Б. Дайер, К. Ярналл Эбботттың фотосуреттері.
11 наурыз – 10 сәуір. Альвин Лэнгдон Коберннің фотосуреттері.
18 қараша – 30 желтоқсан. 1908 жылғы мүшелердің жұмыстарының көрмесі.
1908 жылғы 2 қаңтар – 21 қаңтар. Огуст Роденнің суреттері.
7 ақпан – 25 ақпан. Джордж Силидің фотосуреттері.
26 ақпан – 11 наурыз. Вилли Гейгердің гравюралары мен кітап табақтары, Д. С. Маклауланның гравюралары, Памела Колман Смиттың суреттері.
12 наурыз – 2 сәуір. Эдвард Дж. Стеикеннің фотосуреттері.
6 сәуір – 25 сәуір. Анри Матиссенің суреттері, литографиялары, акварельдері, гравюралары.
8 желтоқсан – 30 желтоқсан. Мүшелердің жұмыстарының көрмесі.
1909 жылғы 4 қаңтар – 16 қаңтар. Мариус де Зайас пен Ж. Нильсен Лаурвиктың карикатуралары және автохромдары.
18 қаңтар – 1 ақпан. Альвин Лэнгдон Коберннің фотосуреттері.
4 ақпан – 22 ақпан. Барон А. Де Мейердің түсті және монохромды фотосуреттері.
26 ақпан – 10 наурыз. Аллен Льюисдің экрандары, құрғақ нүктелері мен кітап тақталары.
17 наурыз – 27 наурыз. Памела Колман Смиттың суреттері.
30 наурыз – 17 сәуір. Альфред Маурердің майлы эскиздері және Джон Мариннің су бояулары.
21 сәуір – 7 мамыр. Эдвард Дж. Стеикеннің Роденнің «Бальзак» фотосуреттері.
8 мамыр – 18 мамыр. Марсден Хартлидің суреттері.
18 мамыр – 2 маусым. Ф. В. Хантер жинағынан жапондық баспа суреттерінің көрмесі, Нью-Йорк.
24 қараша – 17 желтоқсан. Юджин Хиггинс мырзаның монотиптері мен суреттері.
20 желтоқсан – 14 қаңтар. Генри де Тулуз-Лотрек литографиялары.
1910 жылғы 21 қаңтар – 5 ақпан. Эдвард Дж. Стеикеннің түсті фотосуреттері.
7 ақпан – 19 ақпан. Джон Мариннің су бояулары, пастельдері және гравюралары.
23 ақпан – 8 наурыз. Анри Матиссенің суреттері мен суреттері.
9 наурыз – 21 наурыз. «Жасырақ американ суретшілері» (Артур Дов, Джон Марин, Макс Вебер және Эдвард Стеикен кірді).
21 наурыз – 18 сәуір. Огуст Роденнің суреттері.
26 сәуір – 5 мамыр. Мариус де Зайас карикатуралары.
18 қараша – 8 желтоқсан. Мане, Сезанн, Реноир және Тулуз-Лотрек литографиялары; Роденнің суреттері; Анри Руссоның суреттері мен суреттері.
14 желтоқсан – 12 қаңтар. Гордон Крейгтың суреттері мен гравюралары.
1911 жылғы 11 қаңтар – 31 қаңтар. Макс Вебердің суреттері мен картиналары.
2 ақпан – 22 ақпан. Джон Мариннің жақындағы су бояулары.
1 наурыз – 25 наурыз. Сезаннның су бояулары.
28 наурыз – 25 сәуір. Пабло Пикассоның ерте және жақындағы суреттері мен су бояулары.
8 қараша – 17 желтоқсан. Желетт Бургесс су бояулары.
18 желтоқсан – 15 қаңтар. Барон А. Де Мейердің фотосуреттері.
1912 жылғы 17 қаңтар – 3 ақпан. Артур Б. Карлес суреттері.
7 ақпан – 26 ақпан. Марсден Хартлидің суреттері мен сызбалары.
27 ақпан – 12 наурыз. Артур Г. Довтың суреттері мен пастельдері.
14 наурыз – 6 сәуір. Анри Матисстің мүсіндері мен суреттері.
11 сәуір – 10 мамыр. Екіден он бір жасқа дейінгі балалардың суреттері, су бояулары және пастельдері.
20 қараша – 12 желтоқсан. Альфред Дж. Фрухтың карикатуралары.
15 желтоқсан – 14 қаңтар. Абрахам Уолковицтің суреттері мен картиналары.
1913 жылғы 20 қаңтар – 15 ақпан. Джон Мариннің су бояулары.
24 ақпан – 15 наурыз. Альфред Стиглицтің фотосуреттері.
17 наурыз – 5 сәуір. Франсис Пикабианың Нью-Йорк зерттеулерінің көрмесі.
8 сәуір – 20 мамыр. Мариус де Зайас карикатураларының көрмесі.
19 қараша – 3 қаңтар. А. Уолковицтің суреттері, пастельдері және су бояулары.
1914 жылғы 12 қаңтар – 14 ақпан. Марсден Хартлидің суреттері.
18 ақпан – 11 наурыз. Балалар жұмысының екінші көрмесі.
12 наурыз – 4 сәуір. Константин Бранкузи мүсіндері.
6 сәуір – 6 мамыр. Фрэнк Бертидің суреттері мен сызбалары.
3 қараша – 8 желтоқсан. Африкалық мүсіндер («Африкалық жабайылардың ағаштан жасалған мүсіндері» деген атаумен).
9 желтоқсан – 11 қаңтар. Пикассо мен Браканың суреттері мен картиналары; Мексиканың көне керамикасы мен мүсіндері; Мексикалық Торрес Паломардың калограммалары.
1915 жылғы 12 қаңтар – 26 қаңтар. Франсис Пикабианың жақындағы суреттері.
27 қаңтар – 22 ақпан. Марион Х. Беккет пен Кэтрин Н. Роудстың суреттері.
23 ақпан – 26 наурыз. Джон Мариннің майлы бояулары, су бояулары, гравюралары және суреттері.
27 наурыз – 16 сәуір. Балалар суреттерінің үшінші көрмесі.
10 қараша – 7 желтоқсан. Оскар Блюмнердің суреттері мен картиналары.
8 желтоқсан – 19 қаңтар. Эли Наделманның мүсіндері мен суреттері.
1916 жылғы 18 қаңтар – 12 ақпан. Джон Мариннің жақындағы су бояулары.
14 ақпан – 12 наурыз. Авраам Уолковицтің суреттері мен су бояулары.
13 наурыз – 3 сәуір. Пол Страндтың фотосуреттері.
4 сәуір – 22 мамыр. Марсден Хартлидің суреттері.
23 мамыр – 5 шілде. Джорджия О'Кифф суреттері, К. Дункан суреттері мен су бояулары, Рене Лафферти майлы бояулары.
22 қараша – 20 желтоқсан. Джорджия С. Энгардтың Нью-Йорктегі он жасар баласының суреттері мен су бояулары; Хартли, Марин, Уолковиц, Урайт және О'Кифф суреттері.
17 желтоқсан – 17 қаңтар. А. Уолковицтің су бояулары.
1917 жылғы 22 қаңтар – 7 ақпан. Марсден Хартли – жақындағы жұмыстары.
14 ақпан – 3 наурыз. Джон Мариннің су бояулары.
6 наурыз – 17 наурыз. Жино Северинидің суреттері, сызбалары, пастельдері.
20 наурыз – 31 наурыз. Стэнтон Макдональд Урайттың суреттері мен мүсіндері.
3 сәуір – 14 мамыр. Джорджия О'Киффтің жақындағы жұмыстары.