Кіріспе

Қоғамдық гендерлік рөлдерді бұзатын адам. Гендерлік бөгет – бұл адамның өз жынысына қатысты, әсіресе қарама-қарсы жынысқа қатысты қоғамның күтіктеріне қарсы келетін киім киюі және өзін сол ретте ұсынуы. Гендерлік рөлдерді бұзу гендерлік бұзықтық деп те аталуы мүмкін. Гендерлік бұзықтық тұжырымының саяси тамыры болуы мүмкін, ол 1960 және 1970 жылдардағы қозғалыстардан бастау алады, олардың негізгі қағидасы – жеке өмір саяси мәселе деген идея. Кейбір адамдар гендерлік бұзықтыққа өзін-өзі көрсете білудің бір түрі ретінде немесе қоғамдық нормаларға қарсы шығу үшін бейімделуі мүмкін; Кристофер Лонк 1974 жылғы «Гендерлік бұзықтық және оның қуаныштары» мақаласында гендерлік бұзықтықпен айналысу себебін былай түсіндірді: «Мен әйелдердің де, ерлердің де рөлдерін сынағым және оларды мазақ етгім келеді. Мен өзімнің қаншалықты қалыпты емес екенімді көрсетуге тырысамын. Мен шектеуші жыныстық рөлдер мен жыныстық идентификацияның бүкіл космологиясын мазақтап, жойғым келеді». Гендерлік бұзықтық термині ұзақ жылдар бойы гомосексуалдардың сөйлеу тілінің бір бөлігі болды және 1970 жылдары жазбаша құжаттарда пайда бола бастады. Шейдловер Л. Хамфристің 1972 жылғы «Жабық есіктерден тыс: гомосексуалистік бостандықтың социологиясы» еңбегінде гендерлік бұзықтық терминінің анықтамасын «кеңейтілген партизандық театр» деп келтіреді. Сондай-ақ, 1972 жылғы тамыз айындағы Rolling Stone журналында глам-рок стиліне сілтеме жасалып: «Жаңа ‘еркек’ киім ауыстыру, осырақы түрде ‘гендерлік бұзықтық’ деп аталады, бұл әйелдердің бейнесін сатиралық түрде көрсету – көйлектер, туфли, толық макияж және сақалдар – мысалы, WAC формасындағы үш ер адам және үлкен мұрттар» делінген.

Жыныстық бинарлық

Гендерлік иілу көбінесе гендерлік және гендерлік рөлдердің әлеуметтік тұрғыдан құрылған күтулеріне қарсы наразылық ретінде қолданылады, бұл күтулер мәдениеттер арасында кеңінен өзгеріп, бірақ көбінесе екі гендерлік бинарлық идеясын қамтиды – тек екі гендердің бар екендігі: ерлер мен әйелдер. Көптеген мәдениеттерде, адамның осы екі гендерлік рөлдің біреуін ғана сомдауы қабылданды, бұл көбінесе «еркек» және «әйел» сексуалдық санаттарының әлеуметтік күтулерін қайталайды. Бұл мәдени күту аясында, еркек деп саналатындар еркектік, ал әйел деп саналатындар әйелдік қасиеттер танытуы күтіледі. Полярлық гендерлік рөлдерге сену және мойынұсыну «гендерлік бинарлық» деп аталады. Көптеген мәдениеттерде, адамның белгілі бір гендерлік санатқа жататындығын мойындау үшін, оның тек белгілі бір анатомиялық (соның ішінде жыныс мүшелерінің) құрылымы ғана емес, сонымен қатар сол мәдениеттің тиісті сексуалдық рөлдер туралы стереотиптеріне сәйкес болуы керек. Бұл рөлдерге мәдениет және жақын тұратын адамдар зор әсер етеді. Бұл сексуалдық рөлдердің стереотиптеріне сексуалдық бағдары да жатады. Осы себепті, күтілетін мінез-құлыққа қарсы келетіндер, мысалы, гомосексуалдар мен лесбиянкалар, «кемсіз» немесе «өзгеше» болып қарастырылуы мүмкін. Батыс мәдениеттерінде гендерлік рөлдер ғасырлар бойы өзгеріп келіп, бірақ батыстың негізгі мәдениеті әлі де әйелдерден стереотиптік «әйелдік» мінез-құлықты, ал ерлерден «еркектік» сексуалдық рөлдердің стереотиптерін күтуге бейім. Принстон университетінің зерттеуі осы жалпы, талап етілген гендерлік стереотиптерді былай сипаттады:

«Еркек» – көшбасшылыққа ие, агрессивті, амбициялы, талдаушы, сенімді, спортшы, бәсекелес, өз нанымын қорғайтын, үстем, күшті, көшбасшылық қабілеттері бар, тәуелсіз, жекешіл, шешімдерді оңай қабылдайтын, өзіне сенетін, өзін-өзі қамтамасыз ететін, күшті тұлға, ұстанымын ұстануға және тәуекелге дайын. Осы зерттеуде анықталған «әйел» сексуалдық рөлінің стереотиптері: сүйіспеншілікке толы, қуанышты, балаша, мейірімді, қатал тіл қолданбайтын, ренжіген сезімдерді басуға құштар, мақтауға бейім, жұмсақ, оңай иланғыш, балаларды жақсы көретін, адал, басқалардың қажеттіліктеріне сезімтал, ұялшақ, жұмсақ сөйлейтін, жанашырлықпен қараушы, мейірімді, түсінікті, жылы және иілгіш. Христиан және яһуди мәдениеттерінде гендерлік рөлдер мен гендерлік бейнелеу мыңдаған жылдар бойы жазба мәтіндері мен діни ілімдердің бір бөлігін құраған: «Әйел еркек киімін кимесін, еркек әйел киімін кимесін, себебі мұндай іс жасайтындардың бәрі Құдайға жиренішті» (KJV, Deut. 22:5). Кейбір христиандар бұл шектеулерді бұзуды моральдық құқық бұзушылық деп түсіндіреді. Яһуди заңдары немесе халаха, ерлер мен әйелдермен қатар интерсекс және бейтарап жыныстарды да мойындайды. Рабиндік әдебиеттер алты түрлі жынысты мойындайды, олар туылған кездегі және өмірдің кейінгі кезеңдеріндегі негізгі және екіншілік жыныстық сипаттамалардың дамуы мен көрсетілуіне сәйкес анықталады. Яһуди әдебиеті бүгінгі күні интерсекс деп аталатын нәрсені сипаттайды, мысалы, Тумтум ұғымы екіжақты жынысты және/немесе жынысты адам ретінде, ал андрогинос ұғымы екі жыныстың элементтерімен сипатталады. Гендерлік және еврейлік зерттеулердің бір аспектісі раввиндік әдебиетте танылған екіұштылықтың қалай жойылғанын және екілікке қалай ауысқанын, сондай-ақ бұл яһуди практикасына қалай әсер ететінін қарастыру болып табылады.

Қосалқы дақылдар

Басқа мәдениеттерде – көбінесе жергілікті халықтар немесе батыс мәдениеттеріндегі субмәдениеттер – гендерді екі нұсқадан артық деп түсінуі мүмкін, тіпті өз халқының бірнеше гендерлік рөлді атқаруға қабілетті екенін көреді. Солтүстік Американың кейбір жергілікті халықтарының әлеуметтік құрылымында тарихи түрде екі гендерлік рөлден көп болған, ал басқалары, бұл әртүрлілікті тарихи түрде қабылдамаған болса да, қазіргі екі рухты адамдарды өздерінің қауымдастықтарының бір бөлігі ретінде қабылдауы мүмкін. Кейбір мәдениеттерде адамдардың әр түрлі уақытта бірнеше гендерлік рөлді ойнауы мүмкін деп есептеледі. Мұндай мысалдың бірі – Индонезияның Оңтүстік Сулавесидегі Бугис халқы. Бугис қоғамында бес гендер бар. Бұл гендерлер дәстүрлі түрде цисгендер ерлер мен әйелдер, сондай-ақ трансгендер ерлер мен әйелдер, және андрогин Бису шамандарынан тұрады.

Гендерлік теңгерімнің іс жүзіндегі қолданылуы

Көбінесе пароди́я мен асыра сілтеу жыныстық ролдерді бұзу үшін қолданылады, көбінесе оларды жасалма екенін көрсету үшін. Мысалы, жынысты өзгертумен айналысатын адам әйелдік немесе ерлік туралы қалыпты көзқарастарды уә́йілі түрде асыра сілтейді. Жынысты өзгертуге киім ауыстыру және андрогиния арқылы да қол жеткізуге болады, екеуі де гендерлік бинарлықты биологиялық немесе физиологиялық жынысқа қатысты түсініктерден гендерлік өрнекті немесе орындалуын бөліп, сынға алады және оны жоюға көмектеседі. Осылайша, жынысты өзгерту гендерлік эссенциализмге қарсы тұрады. Бұл тұжырымдамаға тек қана қалыпты емес сыртқы түрімен ғана емес, сонымен қатар қалыпты гендерлік ролдерге, қасиеттеріне немесе мінез-құлқына қарсылық білдіру арқылы да қарсылық көрсетіледі – мысалы, әйелдік денесі бар, бірақ маңызды әйелдік ұғымына қарсы тұру үшін уә́йілі түрде белсенді және үйден тыс өмір сүретін адам. Жынысты өзгерту гендерлік перформативтілікке негізделген: гендердің өнер көрсету ретіндегі ұғымы. Оны физикалық бейнелеу арқылы (мысалы, киім, шаш, макияж және екіншілік жыныстық белгілер) және мінез-құлық арқылы жүзеге асыруға болады. Гендерлік өрнектің көп бөлігі киім арқылы білдірілетіндіктен, гендерлік бинарлық байқалатын қоғамдарда кейбір киімдердің «еркектік» және оларды тек еркек денесі бар адамдар киюі керек, ал басқалары «әйелдік» және оларды тек әйел денесі бар адамдар киюі керек деген кең таралған түсінік қалыптасқан. Социолог және автор Хоукс бұл «киім кодексі» және қарсылық білдіру мүмкіндігі туралы былай дейді: «[Киім кодексі] мен оның мағынасы олардың негізгі 'хабарларын' [бұзуға] және осы арқылы баламалы [гендерлік] идентитілердің бар екенін көрсетуге мүмкіндік береді».

Трансдерессинг және андрогиния

Крос-дрессинг – гендерлік ролдер мен бейнелеуді "бұрмалау" мақсаты болғандықтан, гендерлік бүгілудің бір түрі болар еді. Андрогиния нақты гендерлік бүгілу емес, бірақ егер біреу әдейі андрогин болса, оны солай қарастыруға болады. "Андрогин" сөзінің шығу тегі грек тіліндегі androgynos сөзінен келген: "бір адамда еркек және әйел; әйелдей еркек; еркектер мен әйелдерге ортақ". Андрогиния – гендерлік өрнектің бір түрі ретінде, жынысты анықтау мүмкін болмайтындай етіп, еркек және әйел белгілерінің араласуынан немесе гендерлік нормаларды бұзу мақсатымен, еркек және әйел фенотиптерін қатар қоятын дихотомиялық қоспа ретінде көрінуі мүмкін. Көптеген танымал адамдар кросс-дрессингпен айналысқан, ал қазір көптеген танымал адамдар андрогин. Рок-жұлдыз Принс кросс-дрессинг немесе андрогин стилімен өте жақсы танымал болды. Эдди Иззард 1992 жылдан бастап кросс-дрессингі туралы ашық әңгімелеуді бастады. Шекспир өнер көрсетулерінде кросс-дрессингті қолданды. Ғасырлар бойы кейбір оқырмандар Шекспирдің сонеттерін автобиографиялық деп санайды және оларды жас адамға деген махаббатының куәсі ретінде қарастырады. Шекспирдің шығармаларында кросс-дрессингпен айналысқан кейіпкерлер бар. Оның пьесаларындағы бес басты әйел кейіпкердің төртеуі ер адам немесе ұл киіміндегі әйел ретінде бейнеленген: Антоний мен Клеопатрадағы Клеопатра, Венеция саудагеріндегі Порция, Сізге қалай ұнайды? пьесасындағы Розалинда, Он екінші түндегі Виола.

Мода

Бостонның Көркемсурет мұражайында «Гендерлік шешімдермен сән» атты көрме өтті. Басты мақсаттарының бірі – киімге қатысты гендерлік нормаларды күйрететін сәнді зерттеу болды. Көрменің ішіндегі гендерлік шешімдерге ерлерге арналған әйелдердің дәстүрлі киімдерін тігіп жасау, әйелдерге арналған ерлердің дәстүрлі киімдерін тігіп жасау, гендерлік белгісіздікке арналған киімдер және кез келген адам кие алатын гендерлік белгісі жоқ киімдер кірді. Фейк-драг орындаушы – күнделікті өмірінде өзі анықтаған гендерлік ролін, көбінесе шамадан тыс күшейтілген түрімен ойнайтын адам. Мысалы, цисгендер әйелдің драг королева ретінде өнер көрсетуі – жалған королева. Рупп және авторлар 2010 жылы былай деп жазды: «Гей ерлердің драг королевалары мен әйел денелі және трансгендер драг патшалары мен био королевалары арасындағы айырмашылықтар мен ұқсастықтарды түсіну үшін, біз драг орындаушыларының жеке гендерлік және сексуалдық үлгілерінің олардың драгтағы гендерлік өнер көрсетуіне қалай әсер ететінін және одан қалай әсер алатынын қарастырамыз».

Бағдарламалық жасақтама

2019 жылдың мамыр айында Snapchat бағдарламалық өнімінде фотосуреттерге жыныстық белгіні өзгертуді жеңілдететін сурет сүзгілері бар екені белгілі болды, әсіресе смартфондар сияқты қолда ұсталатын құрылғыларда түсірілген фотосуреттерде.

Саяси емес жыныстық бұрылыс

Гендерлік өзгеріс әрқашан мақсатты саяси ұстаным болуы міндетті емес. Батлердің пікірінше, гендер – бұл көрсетілетін нәрсе; оның мәдени маңызы тек оған тағайындалған жағдайда ғана болады. Қоғам тарапынан налаган гендерлік екіұшты рөлдерге қарамастан, жеке адамдар гендерлік айырмашылықты білдірудің көптеген жолдарына ие, және олардың бәрі де қасақана саяси радикализм емес.

Джудит Батлер және гендерлік рөл

Джудит Butler – гендерлік қатынасты жеке адамдардың өзі жасап шығаратын нәрсе деп санайтын теоретик. Оның «гендерлік перформативтілік» тұжырымдамасы – адамдардың гендерлік қатынасты қоғамдық жағдайда, әлеуметтік тұрғыдан қабылданған шешімдердің өте аз болған кезде орындауға таңдауы, бірақ бұл актерлердің камера алдындағы әрекеттеріне ұқсас деп түсіндірілуі мүмкін. Ерлердің ер секілді, әйелдердің әйел секілді болуы керек деген сенімге біз үлкен мән береміз, сондықтан гендерлік қатынас – туа біткен қасиет емес, әлеуметтік құрылым деп жиі есептеледі. «Перформативтік әрекеттер және гендерлік құрылым: феноменология және феминистік теориядағы эссе» атты мақаласында Butler гендер – егер жыныстық денелер қоғамдық мінез-құлық нормаларына сәйкес келу үшін бойына сіңірген нәрсе болса, онда осы әрекеттерді түрліше түсіндіруге болады, бұл жеке тұлғаларға көбірек икемділік береді. Сол мақалада ол американдық мәдениетте гендерлік дихотомия бар екенін, сондай-ақ «қалыпты» сценарийге қарсы әрекет ететіндерге қатысты қатаң әлеуметтік салдарлар бар екенін айтады. Бұл сценарийді зорлық-зомбылық, ата-ананың күтулерін орындауға талап етуі және құрбылардың ықпалы бақылайды. Бұлардың барлығы мәдениеттің ұрпақтан ұрпаққа жалғасуын қамтамасыз етудің жолдары. Butler гендерлік рөлдер туралы теориясын, олардың әлеуметтік салдары мен қайта құру қажеттілігін «Гендерлік дағдарыс» (1990) атты кітабында кеңейтеді. Онда ол гендерлік рөлдердегі өзгерістерді шектеулі қабылдау жеке тұлғаның өзін-өзі білдіруіне зор зиян келтіреді деп мәлімдейді. Ерлер мен әйелдердің мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан, олардың біріккен күштеріне орын аз, себебі ерлер үнемі отбасын қаржылық тұрғыдан қамтамасыз етуге бағытталған, ал әйелдерге аналық шеберліктің бірінші және жалғыз мүмкіндігі қалады. Бұл идея еркек сипатты әйелдерді немесе әйел сипатты ерлерді балаларына ата-ана ретінде қабылдауға кедерес келтіреді, өйткені бұл баланың өсіп, әлемді басқаша қабылдауына әкелуі мүмкін. Керісінше, гендерлік нормадан ауытқу жағдайында, бала белгіленген гендерлік рөліне сәйкес келмейтін гендерлік мінез-құлық көрсеткенде, Керри Робинсон мен Кристин Дэвис ата-ана тарапынан жаулық күтілуі мүмкін екенін хабарлайды. Робертс және авторлар тобы «Педиатрия» журналында гендерлік дихотомияға сәйкес келмейтін адамдар қоғамнан, отбасынан және олардың қауымдастығынан зорлық-зомбылыққа ұшырауы жиі кездесетінін көрсетеді. Зорлық-зомбылықтың түрлері физикалық, сексуалдық және психологиялық түрде болуы мүмкін.

Кокеттер

The Cockettes – 1960 жылдардың соңында Сан-Францискода құрылған психоделикалық драг-королевалар тобы. 1987 жылы Maledicta журналында былай делінген: «Нағыз трансвеститтер мен транссексуалдар The Cockettes сияқтылардың (көйлек және сақалмен) гендерлік шекараны бұзуынан ұялады».

Дэвид Боуи мен Лу Рид

Андрогиндік келбетін пайдаланып, рок жұлдызы Дэвид Боуи 1970 жылы шыққан "The Man Who Sold the World" альбомының британдық обложкасында көйлек киді, сондай-ақ сахнада да, сұхбаттар кезінде де көйлек, макияж және трико тағып жүрді. Өте аз адам ашық айтқан дәуірде ол әйелімен бірге екеуінің де бисексуал екенін мәлімдеді. 1972 жылы Боуи Лу Ридтің "Transformer" альбомын бірлесіп өндірді, онда гендерлік шекараны бұзатын бірнеше ән бар, олардың ішінде "Walk on the Wild Side" классикасы ерекше көзге түседі.

Нью-Йорк қуыршақтары

The New York Dolls – 1971 жылы құрылған, Нью-Йорк қаласының панк-рок сахнасының алғашқы кезеңінде зор ықпал еткен протопанк тобы. Олар 1977 жылы тарап, 2004 жылы қайта құрылды. Көбінесе көйлек, ұзын шаш және жылтыр/гламурлы макияжпен өнер көрсеткенімен, бір сыншы олардың гендерлік беймәлімдігін "қатты айқын емес" деп атады. Каризматикалық артист және жемісті ән жазушы, оның бисексуалдық мазмұндағы әндерін Синди Лаупер сияқты әртістер де орындады. Ол "When You Were Mine" әнінде сүйіктісін басқа ер адаммен бөлісу туралы айтқан, олар төсекте бірге жатып, "біз екеуміздің арасында ұйықтады" деді.

Грейс Джонс

SheWired сайтының мәліметінше, Грейс Джонс өзінің гендерлік идентитігін анықтауға жасалған сыртқы тырыстықтарға күліп қарайды. Джонс өзінің гендерлік екіұштылығы туралы, өзінің еркек жағының "біршама күштірек" екенін айтқан. NPR оны Мадонна мен Леди Гагаға әсер еткен тұлға ретінде көрсетеді.

Энни Леннокс

Әнші-күйші және саяси белсенді Энни Леннокс өзінің мансабын 1970 жылдардың соңында The Tourists тобының жетекші әншісі ретінде бастады. 1980 жылдары ол Eurythmics синтездік поп-тобының алдыңғы қатарында болды, бірақ 1990 жылдан бері жеке жұмысына көшті, тек 1999 жылы Eurythmics тобымен бірге альбом шығарып, гастрольдік сапар жасады. Spin Alternative Record Guide 1995 жылы оны "Энни Леннокс – гендерлік шекараны бұзған қасиетті әйел" деп сипаттады.

Жорж бала

1980 жылдардағы Culture Club тобының Бой Джордж өзіне ерекше андрогин стилін қалыптастырды және 1980 жылдардың басында пайда болған ағылшын Жаңа Романтика қозғалысының бір бөлігі болды. Ол бірде: "Меннің қолымнан кез келген нәрсе келеді. GQ журналында мен ер адам ретінде пайда болдым" деді.

РуПол

Американдық дрэг-куин, әнші, актер және RuPaul's Drag Race жүргізушісі/жұлдызы RuPaul 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Атлантада гендерлік ролдермен ойнау, перформанс өнері, музыкалық бейнежазбалар мен панк-топтарда өнер көрсету арқылы танымал болды.

Бұл Пэт.

"Сабатай кешіндегі тікелей эфир" телешоуының Пэт есімді кейіпкері "Бұл – Пэт" фильмінің негізі болды. Скетчтер мен фильмнің басты кейіпкері – екі жынысты Пэт. Адамдар, тіпті Пэтпен шөл аралында қалып, қатынасқа түскен бір еркек те оның жынысын анықтай алмайды.

Мэрилин Мэнсон

Кем дегенде бір жазушы Мэрилин Мэнсонның гендерлік шекараны бұзатын рок-шоуы "транс-тұлғалардың қоғаммен оқшауланбайтын, жаңғырық табуға болатынын көрсетеді" дейді. Мэнсонның гендерлік бейімділігі Алиса Купер мен Боуидің бейімділіктерімен салыстырылды.

Эдди Иззард

Эдди Иззард 1992 жылы Эдинбург фестивалі сияқты жерлерде трансвестизм туралы ашық әңгімелеуді бастады. Оның пікірінше, көзбен сәндеу оның өнерінің бөлігі де емес, жыныстық құмарлық та емес. Ол "Қайталанбас" шоуында: "Әйелдер қалаған киімдерін киеді, мен де солаймын" дейді. Изардтың сөзіне қарағанда, "көптеген трансвеститтер әйелдерге ынтық". Ол өзін "тура трансвестит немесе еркек лесбиянка" деп сипаттайды. Сондай-ақ ол өзін "ер адам денесіндегі тұтқындалған лесбиянка", трансгендер және "толыққанды ұл, жартылай қыз" деп те атады.

Леди Гага

Леди Гага киім таңдауында өте әсершіл, тіпті "Бірақ белгілі бір мағынада, мен өзімді андрогин түрде бейнелеймін және мен андрогиндікті жақсы көремін" дейді.