Кіріспе

Құтқару – британдық ғылыми фантастикалық телесериал «Доктор Ху» екінші маусымының үшінші бөлімі. Бұл бөлімді шығушы оқиға редакторы Дэвид Уитакер жазды, ал Кристофер Барри режиссерлік етті. Сериал 1965 жылғы 2 қаңтар мен 9 қаңтарда BBC1 арнасында екі апталық бөлімдермен көрсетілді. Сериалда уақыт саяхатшылары – Бірінші Доктор (Уильям Хартнелл), Иан Честертон (Уильям Рассел) және Барбара Райт (Жаклин Хилл) Вики (Морин О'Брайен) атты жесім қызбен танысады. Вики Дидо планетасында тасталып қалған және Дидоның жергілікті тұрғыны деп есептелетін Кокуллион (Рэй Барретт) тарапынан қорқытылып, құтқару күтіп отыр. «Құтқару» бөлімі жаңа серігі – Викиді таныстыру үшін жазылды, ол Доктордың немересі Сьюзанның орнын басты. Вики өндіріс барысында бірнеше рет атын өзгертті. Бұл бөлім «Римдіктер» бөлімімен бірге алты эпизодтық блокпен түсірілді және «Доктор Ху» екінші өндіріс блогында түсірілген алғашқы оқиға болды. Музыка үшін Барри өзінің бұрынғы «Далектер» сериалынан Тристрем Кэридің жұмысын қайта пайдаланды. «Құтқару» бөлімі алдыңғы бөлімнің жоғары рейтингін сақтап, 12 және 13 миллион көрерменді тартты. Пікірлер көбінесе оң болды, орындаушылар мен диалогқа мақтаулар айтылды, бірақ кейбір сыншылар қарапайым сюжеті мен айқын шешіміне сын тақты. Кейіннен сериал романға айналдырылып, VHS және DVD форматында шығарылды.

Сюжет

Бірінші Доктор (Уильям Хартнелл), Иан Честертон (Уильям Рассел) және Барбара Райт (Жаклин Хилл) әлі де Доктордың немересі Сьюзан Форманды іздеп жүргенде, ТАРДИС Доктордың кейін Дидо деп таныған планетаға қонады – ол бұрын қонақ еткен әлем. Үштік көп ұзамай ғарыш апатынан аман қалған екі адаммен кездеседі: Викки (Морин О'Брайен) және Беннетт (Рей Барретт), үш күн ішінде келуге тиіс құтқару кемесін күтіп отыр. Викки мен Беннетт Дидоның екі аяқты тұрғыны Коквиллионнан (Барретт) қорқады, ол аймақты аңдып жүреді. Коквиллион уақыт саяхатшыларымен кездесіп, Барбараны тік жардан құлатады және Ян мен Докторды уақытша тұтқындап алады. Викки Барбараны жарақаттанған күйінде табады және оны Коквиллионнан құтқарады, содан кейін естеліктермен бөліседі. Виккидің әкесі апаттан аман қалғандардың арасында болды, Беннетт пен Виккиден басқа, Дидоның жергілікті тұрғындары оларды өлімге жіберді. Ол анық өте жалғыз, сондықтан жергілікті Құм Аңмен (Том Шеридан) дос болады. Бірақ, Иан мен Доктор кемеге жеткенде, жағдай шиеленіседі, себебі Барбара Құм Аңды қауіп деп қате түсініп, өлтіріп қойған. Доктор Беннеттің бөлмесіне кіреді және нәрселердің көрінетіндей емес екенін біледі. Көптен бері мүгедек деп есептелген Беннетт жоғалып кеткен, ал таспа жазғыш оның жоғалуын жасырады. Ол кабина еденінде жасырын есік табады және одан тастан қашалған ғибадатханаға дейін барады, онда ол Коквиллионды Беннет екенін ашады. Беннет кемеде экипаж мүшесін өлтіргенін және тұтқындалғанын мойындайды, бірақ кеме Жерге хабарласуға үлкермей апатқа ұшырады. Ол өзінің қылмысын жасыру үшін апаттан аман қалғандар мен Дидоның жергілікті тұрғындарын өлтірді. Ол Викки оның айтқанына сенеді деп үміттене отырып, Коквиллион есімін пайдаланды және оқиғаның осы нұсқасы қабылданса, планета жойылмақ. Беннет Докторды өлтіруге асыққанда, аман қалған екі Дидондық келіп, Беннетті тік жардан құлатады. Содан кейін олар құтқару кемесінің өз планетасына жетуіне бөгет жасайды. Отбасы мүшелері жоқ және Дидода оған ештеңе қалмағандықтан, Викки ТАРДИС-ке шақырылады.

Құрастыру және жазу

"Құтқару" жаңа серік Викиді таныстыру үшін, Доктордың немересі Сьюзанды алмастыру мақсатымен қысқаша форматта жазылды. Продюсер Веррити Ламберт бастапқыда Памела Франклинді бұрынғы сериалдағы Женни (бастапқыда Саида деп аталған) рөліне шақырған, содан кейін Сьюзанның орнын алмастыруын жалғастыруды жоспарлаған; алайда, Ламберт көп ұзамай ойын өзгертті және шығып бара жатқан сценарий редакторы Дэвид Уитакерге Викиді таныстыру үшін екі бөлімді сериал жазу тапсырылды. Уитакер ресми түрде 1964 жылдың 1 қарашасында, оның BBC-мен жасаған сценарий редакторы келісімі аяқталғаннан кейін бір күн өткен соң тағайындалды. "Құтқару" жаңа сценарий редакторы Дэннис Спунердің басқаруымен жасалған алғашқы туынды болды, бірақ оның есімі титрде көрсетілмеді. Викиге бұрын берілген есімдер Валери, Луки және Милли болды; соңғысы Милли Смоллдан шабыттандырылған, бірақ бұл есім комедия актрисасы Милисент Мартинге тым ұқсас деп есептелді. Сериалдың жобалық сценарийі "Доктор Ху және Танни" деп аталды, бұл Викиге қарастырылған тағы бір есімді білдіреді. "Құтқару" келесі сериал "Римдіктер" сияқты бір өндіріс тобымен жұмыс істеді және екеуі бірігіп алты бөлімдік бір өндіріс блогын құрады. Кристофер Барри екі сериалды режиссерлікке таңдалды; ол "Құтқару" сценарийлеріне әсерленбеді. Бюджет шектеулі болғандықтан, Барри Тристрем Кэридің сазды, өзінің бұрынғы сериалы "Далектерден" қайта пайдалануға шешім қабылдады. Кэри бастапқыда күмәнмен қарады, өйткені бұрын музыкасын қайта пайдаланудан жағымсыз тәжірибе алған. "Далектердің" бірінші, төртінші, бесінші, алтыншы және жетінші бөлімдерінен музыка "Құтқаруда" қолданылды; Далектердің өлімінің дыбысы екінші бөлімдегі құм құбыжығы Сэндидің өлімі үшін қайта қолданылды.

Орындаушылар мен кейіпкерлер

Франклиннің кастинг мүмкіндігі аяқталғаннан кейін Ламберт Викки рөлін ойнау үшін Морин О'Брайен мен Дениз Апсонға камералық сынақтар өткізді; екеуі 1964 жылдың 14 қыркүйегінде BBC Телевизиялық орталығында сынақтан өтті, және О'Брайен ақырында таңдалды. О'Брайен шоудың авторы Сидней Ньюменмен кездескенде, ол оған шашын қысқартып, қара түске бояуды қарастырып жатқандарын айтты. О'Брайен: "Неге Кэрол Энн Фордты қайта шақырмасқа?" деп қарсылық білдірді. О'Брайен Викки рөліне қабылданғанда драма мектебін жаңа ғана бітірген еді; бұл оның алғашқы телевизиялық актерлік жұмысы болды. Бари бастапқыда Беннетт рөлін Бернард Арчардқа ұсынды, бірақ ол қол жетімді болмады. Рэй Барретт "Джекилл мен Хайд кейіпкері" деп сипатталған рөлге ие болды. Барри Барретті теледидарда көргенде, оның қатаң жүзіне назар аударып, қажетті уақыт келгенде оны "тауып алды". Барретт Беннетті "қалыпты, адал адам" ретінде ойнады, соның арқасында соңындағы сюжеттің мәні ашылмады. Құпияны сақтау үшін, Коквиллионды алғашқы эпизодта "Сидней Уилсон" ойнады, бұл есім Доктор Худың жасаушылары Сидней Ньюмен мен Дональд Уилсонға құрмет көрсету мақсатымен өндіріс тобы жасаған болатын. Коквиллионды жасаған кезде костюм дизайнері Дафна Дейр шыбынның жақыннан түсірілген суретінен шабыттанды. Том Шеридан құтқару кемесінен, құмнан жасалған жаратылыстан және Дидониялықтан келетін дауысты ойнауға таңдалды. Шериданның тек "Ғарыш капитаны" ретінде көрсетілуі туралы келісімге келді, және ол ақырында Дидониялық кейіпкерін сомдамады.

Түсірілім

Құтқарушы – «Доктор Ху» сериалының жаңа өндіріс кезеңінің алғашқы эпизоды болды; алғашқы өндіріс кезеңі 52 аптаға созылды, соңғы екі эпизод – «Жайтандар планетасы» және «Дейлектердің Жерге шабуылы» – екінші маусымды ашу үшін кейінге қалдырылды. «Құтқарушы» эпизодының түсірілімін бастамас бұрын, түбегейлі актерлер алты апта демалысқа шықты. Сериалға арналған модельдерді түсіру 1964 жылғы 16 қарашада BBC Television Film Studios студиясының 2-ші сахнасында басталды. Ұшатын және қираған модельдерді Реймонд Кусик жобалап, Shawcraft Models компаниясы он күн ішінде жасады. Кусик «қамыс тақтасы» деп атаған арзан материалды тапты, оны күміс түспен бояп, кемелердің сыртқы бөлігіне қолданды. ТАРДИС-тің таудан құлауын бейнелейтін модельдік кадрлар 17 қарашада түсірілді. Бірінші эпизодқа дайындық 1964 жылғы 30 қарашадан 3 желтоқсанға дейін Вуд Гриндегі Лондон көлік құрастыру залында өтті. О'Брайен рөлін ойнаған актриса өзінің сөздерін жаттауда қиындыққа тап болды және екінші күні басқа актерлер сценарийсіз репетиция жасағанда алаңдады. Кэрол Энн Форд О'Брайеннің жұмысының алғашқы күніне оған сәттілік тілеу үшін келді. Бірінші эпизод 4 желтоқсанда Риверсайд студиясында жазылды, ол 15 минутқа артық созылды. Актерлер арасында жағымды атмосфера болды, тіпті Хартнеллдің гримеркасында пикник те ұйымдастырылды. Барретт студияда ұйықтап қалғаннан кейін актерлер мен түсіру тобы шығып, жарықты сөндіріп, оған түні бойы ұйықтағандай сезім тудырды. Екінші эпизодқа дайындық 7-10 желтоқсанда өтті, ал түсірілім 11 желтоқсанда жүзеге асырылды. Барбара құм құбыжығын атқан сахнада реквизиттегі ұнтақ мерзімінен бұрын жарылып, Хилл шоктан және бетінің ауруынан емделді. Дидо ғибадатханасы – қараңғы атмосфераны құру үшін арнайы жарықтандырылған үлкен декорация болды; сонымен қатар, қараңғы маталар мен түтін де қолданылды.

Эфирлер мен рейтингтер

Құтқару 1965 жылы 2 және 9 қаңтарда BBC1 арнасында екі апталық бөлімде көрсетілді. Ол "Дейлектердің Жерге шабуыл жасауы" сериалының жоғары рейтингісін сақтап қалды, ал бірінші бөлімін 12 миллион көрермен тамашалады. Бұл аптаның ең көп тамашаланған он бірінші бағдарламасы болды және Лондон мен Солтүстік Англиядағы BBC1 арнасының ең жоғары рейтингілі бағдарламасы еді. Екінші бөлімнің рейтингісі жоғарырақ болды, 13 миллион көрермен тамашалап, апта ішінде сегізінші орынға ие болды. Екі бөлімнің де бағасы 57-ден 59-ға дейін өсті. 1966 жылдың 13 желтоқсанында BBC-ге "Құтқару" сериалының екі бөлімін де сақтау туралы бұйрық берілді. Дегенмен, екі бөлім де жойылды: біріншісі 1967 жылдың 17 тамызында, екіншісі 1969 жылдың 31 қаңтарында. BBC Enterprises екі бөлімнің де тележазбаларын сақтап, 1978 жылы BBC-ге қайтарды.

Сыни жауап

Бірінші эпизодтың эфирінен кейін Financial Times газетінен Т. С. Уорсли Коквиллионды Далектермен салыстырғанда кемтар деп есептеді, бірақ оның атын жоғары бағалады. Екінші эпизодтан кейін BBC бағдарламалық кеңесінде Сидней Ньюман О'Брайеннің шоуға "зор әсер еткенін" айтты, оның ойынша актрисаның ойыны басқаларды да жақсартқан. Кейінгі шолулар көбінесе жағымды болды. 1995 жылғы "The Discontinuity Guide" кітабында Пол Корнелл, Мартин Дей және Кит Топпинг бұл сериалдың "Викиге таныстыру ретінде жарайтынын", бірақ "нағыз қызығушылықты тудыру үшін тым ұсақ екенін" жазды. 1998 жылғы "The Television Companion" кітабында Дэвид Хоу және Стивен Джеймс Уокер оқиғаны "сериал тарихының осы кезеңіндегі кейіпкерлерге бағытталған драманың ең жақсы үлгісінің бірі" деп сипаттады, Викки кейіпкерін мақтады, бірақ сюжеттің кейбір бөліктері түсіндірілмей қалғанын атап өтті. 1999 жылғы "Доктор Худың сын тарихында" Джон Кеннет Мьюр Викки "Сьюзанның орнын басатын айқын кейіпкер" болғанына қарамастан, О'Брайеннің ойынын жоғары бағалады және эмоционалды көріністер мен кульминациядан ләззат алды. 2008 жылы Radio Times журналынан Патрик Мулкерн сериалды "көзге түспеген бағалы тас" деп сипаттады, Виккидің сәтті дебюті мен көптеген өндіріс жақсартуларын атап өтті, бірақ құпияның "біршама көзге көрінетінін" байқады.