Кіріспе
Иса Мәсіхтің салыстырмалы мифологиядағы зерттеуі – христиандық Ізгі хабарлардағы, дәстүрлердегі және теологиядағы Исаның өмірі туралы баяндарды, олардың христиандық және басқа діндерге қатыстылығын зерттеу. Жаңа өсиетті зерттеуші ғалымдар мен ежегі Таяу Шығыстың тарихшыларының көпшілігі Исаның тарихи тұлға ретінде болғанына келіседі, бірақ көптеген зайырлы тарихшылар да Ізгі хабарларда Исаның өмірі туралы тарихи ақпараттармен араластырылған көптеген ахисториялық аңыздық деректер бар екенін мойындайды. Марк, Матай және Лұқаның синоптикалық Ізгі хабарлары яһуди дәстүрінің күшті ықпалында, ал Матай Ізгі хабары Исаны «жаңа Мұса» ретінде бейнелеуге тырысады. Синоптикалық Ізгі хабарлардың авторлары өз баяндамаларын түркі діндерінің мифологиясына тікелей негіздеген деген болжамға сену қиын, бірақ олар Исаның емдеу кереметтерін гректердің Асклепий ем-дом құдайына байланысты әңгімелерге ұқсатып бейнелеген болуы мүмкін. Матай мен Лұқаның тууы туралы баяндары көбінесе тарихшылар үшін Мессия туралы еврейлердің күтулерін орындауға арналған аңыздар саналады. Иоанн Ізгі хабары Платонның және ертерек еврейлердің деутероканондық мәтіндері арқылы жанама ықпалдарды көрсетеді, сондай-ақ грек шарап құдайы Дионистің культі де аз дәрежеде әсер еткен болуы мүмкін, бірақ бұл мүмкіндік әлі де даулы. Кейінірек Иса туралы христиандық дәстүрлер грек-рим діні мен мифологиясының ықпалында болған болуы керек. Исаның дәстүрлі иконографиясының көп бөлігі, көрінетіндей, Гермес, Асклепий, Серапис және Зевс сияқты Жерорта теңізі аймағының құдайларынан алынған. Оның дәстүрлі туған күні – 25 желтоқсан, бұл бесінші ғасырға дейін ресми түрде жарияланбаған, бір кезде римдік күн құдайы Сол Инвиктустың құрметіне арналған мереке болып саналған. Екінші және үшінші ғасырларда христиан дінінің кеңіреюімен қатар Митра культі де гүлденген. Екі дін арасындағы қарым-қатынас әлі де даулы болғанымен, сол кездегі христиан апологеттері олардың арасындағы ұқсастықтарды атап өткен, кейбір ғалымдар мұны қарыз алудың дәлелі ретінде қарастырған, бірақ олардың ортақ мәдени ортаның нәтижесі болуы ықтимал. Исаның тууы мен қайта тірілуі туралы баяндар мен Жерорта теңізі аймағындағы басқа құдайлар немесе батырлар туралы әңгімелер арасында жалпы салыстырулар жасалды, соның ішінде «өліп, қайта тірілген құдайлар» деп есептелетін Тамуз, Адонис, Атис және Озирис, бірақ «өліп, қайта тірілген құдайлар» тұжырымы ғалымдар тарапынан сынға ұшырады.
The study of Jesus in comparative mythology is the examination of the narratives of the life of Jesus in the Christian gospels, traditions and theology, as they relate to Christianity and other religions. Although the vast majority of New Testament scholars and historians of the ancient Near East agree that Jesus existed as a historical figure, most secular historians also agree that the gospels contain large quantities of ahistorical legendary details mixed in with historical information about Jesus's life. The Synoptic Gospels of Mark, Matthew, and Luke are heavily shaped by Jewish tradition, with the Gospel of Matthew deliberately portraying Jesus as a "new Moses". Although it is highly unlikely that the authors of the Synoptic Gospels directly based any of their accounts on pagan mythology, it is possible that they may have subtly shaped their accounts of Jesus's healing miracles to resemble familiar Greek stories about miracles associated with Asclepius, the god of healing and medicine. The birth narratives of Matthew and Luke are usually seen by secular historians as legends designed to fulfill Jewish expectations about the Messiah. The Gospel of John bears indirect influences from Platonism, via earlier Jewish deuterocanonical texts, and may also have been influenced in less obvious ways by the cult of Dionysus, the Greek god of wine, though this possibility is still disputed. Later Christian traditions about Jesus were probably influenced by Greco Roman religion and mythology. Much of Jesus's traditional iconography is apparently derived from Mediterranean deities such as Hermes, Asclepius, Serapis, and Zeus and his traditional birthdate on 25 December, which was not declared as such until the fifth century, was at one point named a holiday in honour of the Roman sun god Sol Invictus. At around the same time Christianity was expanding in the second and third centuries, the Mithraic Cult was also flourishing. Though the relationship between the two religions is still under dispute, Christian apologists at the time noted similarities between them, which some scholars have taken as evidence of borrowing, but which are more likely a result of shared cultural environment. More general comparisons have also been made between the accounts about Jesus's birth and resurrection and stories of other divine or heroic figures from across the Mediterranean world, including supposed "dying and rising gods" such as Tammuz, Adonis, Attis, and Osiris, although the concept of "dying and rising gods" itself has received scholarly criticism.
Синоптикалық ізгі хабарлар
Жаңа Келісімді зерттеуші ғалымдар мен ежелгі Таяу Шығыстың тарихшыларының көпшілігі Исаның тарихи тұлға ретінде болғанына келіседі. Кейбір ғалымдар Иса туралы зерттеулерді діни көзқарастың ықпалымен және әдістемелік дұрыс еместігі үшін сынға алғанымен, өте сирек жағдайларды қоспағанда, мұндай сыншылар Исаның тарихилығын қолдайды және Исаның ешқашан болмағаны туралы мифтік теорияны жоққа шығарады. Ғалымдардың арасында Ізгі хабарларда сипатталған Исаның өмірінің егжей-тегжейлі оқиғаларының дәлдігі және оның ілімдерінің мағынасы туралы кеңінен келіспеушіліктер бар. Исаның ғалилеялық яһудий болғаны, шәкірттерін шақырғаны, оның қызметі Ғалилея мен Яһудеяда ғана шектелгені, ғибадатханада дау-жанжал болғаны және айқышқа тартылғаннан кейін оның шәкірттерінің тобы оның ісін жалғастырғаны, олардың кейбіреулері қудаланғаны туралы жалпы қабылданған пікір бар. Дегенмен, көптеген ғалымдар Ізгі хабарларда тарихи деректерге сай келмейтін және аңыз ретінде қарастырылатын материалдың көп екеніне келіседі. Жаңа Келісімді зерттеуші Барт Эрман евангелиедегі аңыз оқиғаларды талқылау кезінде Матай мен Лұқаның Ізгі хабарларындағы тууы туралы оқиғалар мен Бараббаның босатылуын атап өтті. Алайда, бұл оқиғалардың шындыққа сай келмеуі Исаның өмір сүрмегенін білдірмейді. Теологтар Пауль Эдди мен Грегори Бойдтың айтуынша, Синоптикалық Ізгі хабарлардағы (Марқ, Матай және Лұқа жазған ең алғашқы үш Ізгі хабарда) Исаның бейнесіне жалған құдайларға табынушылардың аңыздары тікелей әсер еткеніне ешқандай дәлел жоқ. Исаның алғашқы ізбасарлары пағандықтан жиренетін Палестиналық яһудийлер болған, сондықтан олар өздерінің негізін қалаушы туралы мәліметтерді пағандық аңыздарға негіздемеген болар еді. Бірақ, бірқатар ғалымдар Исаның Синоптикалық Ізгі хабарларда жазылған кейбір кереметтерін грек әңгімелеріндегі Асклепийдің (сауықтыру және медицина құдайы) кереметтеріне ұқсататынын байқаған. Бреннан Р. Хилл Исаның кереметтері, негізінен, Яхвеге сенуші яһудийлердің сауықтыру күшіне сенуімен байланысты екенін айтады, бірақ Синоптикалық Ізгі хабарлардың авторлары грек әдебиетінің үлгілерінен кейбір элементтерді алған болуы мүмкін. Оның айтуынша, Исаның кереметтерін Асклепийдің кереметтерінен айыратын ең бастысы – Исаның кереметтері жердегі адамға жатқызылса, Асклепийдің кереметтерін алыстағы құдай жасаған. Ежелгі тарихшылар Эмма Ж. Эдельштейн мен Людвиг Эдельштейннің айтуынша, Иса мен Асклепийдің арасындағы ең айқын айырмашылық – Исаның "күнәкарлар мен салық жинаушыларды" емдегені, ал Асклепий құдай ретінде салт-дәстүр бойынша таза емес адамдарды емдеуден бас тартқан және емдеуді тек таза ойлы адамдармен шектеген. Ғалымдар Лұқа 16:19-31 (9) тармақта жазылған бай мен Елазар туралы астарлы әңгімені Иса айтқан ба, әлде ол кейінірек христиандар ойлап тапқан ба, дегенге келіспейді, бірақ бұл оқиғаның Таяу Шығыста кең таралған халықтық әңгімелерге ұқсас екені белгілі. Дегенмен, Ізгі хабарлардағы Исаның бейнесіне яһуди дәстүрінің күшті әсер еткені кеңінен танылған. Исаның тарихи тұлғасы жайлы білімі мол ғалым Э. П. Сандерстің айтуынша, Синоптикалық Ізгі хабарларда Исаның іс-әрекеті Еврей жазбаларындағы пайғамбарлардың іс-әрекетіне ұқсайтын көптеген оқиғалар жазылған. Сандерс кейбір жағдайларда бұл ұқсастықтың тарихи Исаның өзі еврей пайғамбарларын еліктеп жасағанын немесе кейінірек христиандар Исаны солардың бірі ретінде көрсету үшін мифологиялық әңгімелер ойлап тапқанын нақты білу мүмкін емес екенін айтады, бірақ басқа көптеген жағдайларда ұқсастықтар Ізгі хабар жазушыларының еңбегі екені анық. Матай Ізгі хабарының авторы Исаны әдейі "жаңа Мұса" ретінде көрсетуге тырысады. Матайдың Іродтың нәресте Исаны өлтіруге тырысқаны, Исаның отбасының Мысырға қашып кетіп, кейін Яһудеяға оралуы туралы жазғаны Торадағы Мысырдан шығу оқиғасына негізделген аңыздық әңгіме. Матай Ізгі хабарында Иса Синай тауының басында Мұсаның заңын бергеніне ұқсас, тау үстінде алғашқы уағыздауын айтады. Жаңа Келісімді зерттеуші Герд Тейсен мен Аннет Мерцтің айтуынша, уағызда сақталған ілімдер Исаның өзі әртүрлі жағдайларда айтқан сөздері, алғашқыда олар мәтіннің мән-жайына сай жазылмаған, бірақ Матай Ізгі хабарының авторы оларды жинақтап, бір баяндама жасап, Исаны "жаңа Мұса" ретінде көрсету үшін мән-жайды ойлап тапқан. Сандерстің айтуынша, Матай мен Лұқаның тууы туралы оқиғалары Синоптикалық Ізгі хабарлардағы аңыздардың ең анық мысалы. Екеуі де Исаның еврейлердің құтқарылу тарихына сәйкес, Вифлеемде туғанын, екеуі де оның Назаретте өскенін айтады, бірақ бұған қалай болғаны туралы екі түрлі түсіндірме береді. Исаның тууы туралы хабарламалар, Лұқа мен Матайдағы, Ескі өсиеттегі Исмайыл, Исақ және Самсонның тууы туралы хабарламаларға ұқсас. Матай Исаның бойда болғаны туралы айту үшін Ишая 7:14 (9) тармағының грекше Septuagint нұсқалынан цитата келтіреді. Алайда, иврит мәтінінде "Міне, бойжеткен қыз [ha'almāh] бала кешіп, ұл туады және оған Имманнуил деп ат қояды" делінген. Septuagint иврит сөзі 'almāh-ты, "бойжеткен қыз" деген мағынаны білдіретін грек сөзі παρθένος (parthenos) – "қыз" деп аударады. Сондықтан көптеген тарихшылар Матай мен Лұқа Ізгі хабарларындағы бойда тууы туралы екі ерекше оқиғаны Ишаядан дұрыс емес аударманы орындау үшін ойлап тапқан аңыздар деп санайды. Сандерс тууы туралы оқиғалардың "ең шектен шыққан жағдай" екенін, себебі Ізгі хабар авторларының Исаның тууы мен балалық шағы туралы білімі жеткіліксіз болғанын айтады, ал Ізгі хабарлардың басқа бөліктері Ескі өсиетпен осы деңгейде байланысты емес. Сандерс сондай-ақ, айқын параллельдерге қарамастан, Иса мен Ескі өсиеттегі пайғамбарлардың арасындағы "көзге түсетін айырмашылықтардың" да маңызды екенін және Ізгі хабарлардағы Исаның өмірінің сипаттамасы Еврей жазбаларындағы ешбір тұлғаның өміріне ұқсамайды екенін атап өтеді. Исаның айқышқа тартылуы – оның өміріндегі барлық ғалымдардың келісетін сирек оқиғалардың бірі, және олар Платондық мәтіндерден тікелей "Логос" теологиясын қарыз алмаған, керісінше, бұл философия алдымен еврейлік апокрифтік мәтіндерге әсер еткен, ал Иоанн одан әрі дамытқан. Платон терминологиясында Логос – әлемнің рационалдығы мен түсініктілігін көрсететін әмбебап күш. Алайда, оны яһудаизмге бейімдегенде, Логос Құдай мен адам арасындағы делдалдық құдайлық тұлғаға айналады және білім мен библиялық дәстүрлерден көбірек әсер алады, және яһудаизмге жеткен кезде Платондық Логостың әмбебаптығын сақтап қалған сияқты. Дэвис пен Финкельштейн: "Бұл бастапқы және әмбебап Білім Құдайдың бұйрығымен Иерусалимдегі Сион тауында өз үйін тапты. Бұл делдалдық тұлға, өз әмбебаптығымен Платонның "әлем жаны" немесе стоиктердің "логосымен" салыстырылатын, мұнда тек Израильмен, Құдайдың таңдалған халқымен және оның қасиетті орнымен байланысты." Ғалымдар Иоанн Ізгі хабарының грек шарап құдайы Дионис культімен байланысты символизмге де ұшыраған болуы мүмкін деген күдікке іштеніп келген. Иоанн Ізгі хабарының Дионис культінен әсер көргені туралы мәселе қызу даулы, және екі тарапты да қолдайтын беделді ғалымдар бар. Дионис грек құдайларының ең танымалдарының бірі болды, ол Грек-Рим әлемінің көп бөлігінде құлшылық етілді және оның культі Палестина, Кіші Азия және Италияда куәландырылған. Әрі қарай...
Томас туралы балалық ізгі хабар
Томаның "Балалық шағы туралы ізгі хабары" - Исаның балалық кезеңін баяндайтын қысқаша апокрифтік ізгі хабар, б.з. II ғасырында жазылған болуы мүмкін. Бұл ерте христиан дәуірінен сақталған Исаның балалық шағы туралы жалғыз мәлімделген есеп ретінде ерекше. Онда жас Исаға байланысты түрлі кереметтер сипатталған. Реформацияға дейін орта ғасырлар бойы халық арасында кеңінен қолданылып келді. Рейдар Асгаард "Балалық шағы туралы ізгі хабардың" бір бөлігі балаларға арналған болуы мүмкін екенін айтады және ізгі хабардағы оқиғалардың грек-рим ертегілері жанрына қалай сәйкес келетінін талқылайды. Дж.Р. Кусланд "Балалық шағы туралы ізгі хабар" бастапқыда көбінесе пұтқа табынушылар үшін жазылған болуы мүмкін деп санайды, гректер мен римдіктер өз құдайларының бала кезіндегі керемет істері туралы әңгімелер айтқандарын және керемет оқиғалардың пұтқа табынушыларды христиандыққа көндіруде маңызды рөл атқарғандығын атап көрсетеді.
Митраизм
Христиан дінінің таралуымен бірге Митра құдайына табынушылық та Рим империясының өңірлерінде кеңінен тарады. Митралық культ туралы нақты мәліметтер өте аз, себебі ол "Құпия культ" болған, яғни оның мүшелеріне культтің нанымдарын сырттан келгендерге жариялауға тыйым салынған. Егер мұндай жазбалар болған болса да, митралық қасиетті мәтіндер сақталмаған. Осы себепті, христиандық пен митраизмнің бір-біріне қаншалықты әсер еткені күмәнді. Майкл Пателла христиандық пен митраизм арасындағы ұқсастықтардың тікелейінен емес, олардың ортақ мәдени ортасының нәтижесі болуы мүмкін екенін айтады. Христиандық пен митраизмнің екеуі де шығыс текті, ал олардың практикалары мен құтқарушы тұлғалары сол кездегі Рим империясының әлеуметтік жағдайларымен қалыптасқан. Митраның өмірі туралы білетіндердің көп бөлігі Рим әлемінде табылған Митраның жер асты ғибадатханалары – Митреялардың археологиялық қазбаларынан алынған. Иса сияқты, Митра да құдайлық құтқарушы ретінде қарастырылған, бірақ Исадан айырмашылығы, Митраның азап шегіп, өлгенімен құтқарылғанына сенілмеген. Митра толыққанды жартастан туылған деген сенім қалыптасқан, бұл сенімді оны жалаңаш күйінде, тек фригиялық бас киімінде, оң қолында қылыш, сол қолында шамшырақ ұстап тұрған мүсіндер растайды. Көптеген бейнелерде жартасты жылан орап тұрады. Митралық культтарда, негізінен Рейн мен Дунай аймағында, Митраның жартасқа жебе атқандығы туралы мифтер бар, нәтижесінде су ағып шығады. Бұл миф Митра мен Иса арасындағы ең жақын параллельдердің бірі. Христиандар да, митраистер де суды құтқарушыларының символы ретінде қолданған. Жаңа өсиетте Иса "өмір суы" деп аталады, ал Поэтовиодан Митраға арналған құрбандық алтарі оны мәңгі ағып тұратын су – fons perennis деп жариялайды. Әр Митреяның ортасында тавроктония орналасқан – Митраны жас жігіт ретінде бейнелейтін сурет немесе мүсін, ол көбінесе плащ пен фригиялық бас киімінде, бұқаның мойнына немесе иығына пышақ тігеді, бұқа басын оған бұрады, ал ол өзінің басын бұрады. Ит бұқаның жарасынан төгілген қанды жұтып, одан бидайның басқан құлағы шығады, ал шаян бұқаның мойынтірегін шағады. Адамдар шамшырақ ұстап тұрады, біреуі тік, екіншісі төңкерілген күйде. Сондай-ақ жылан да бар. Бұл көріністің нақты мағынасы белгісіз, бірақ бұл сурет митраизмнің орталық сюжетін бейнелейді және ондағы тұлғалар зодиак белгілеріне сәйкес келеді. Иса мен Митра арасындағы ең жақын параллель – ритуалдық тамақ. Митра бұқаны өлтіргеннен кейін, оның етін күн құдайы Сол Инвиктуспен бөліскен деп саналады, бұл Митралық иконографияда көрсетілген және митраистер өздерінің литургиясының бір бөлігі ретінде қайтадан орындаған тамақ. Митралық культ зерттеушісі Манфред Клаус, христиандық пен митраизм арасындағы ұқсастықтар митралық культ мүшелеріне ритуалдық тамақтан, күн бейнелерінен, шамдардан, хош иісті заттардан немесе қоңыраулардан бас тартпай-ақ христиандыққа өтуді жеңілдеткен болуы мүмкін деп болжайды, бұл үрдіс алтыншы ғасырда да христиан шіркеуі әлі күнге дейін шіркеудің баспалдақтарында күнге табынған адамдарды жоюға тырысып жүргенін түсіндіреді. Екінші және үшінші ғасырлардағы Митра культінің мүшелері болмаған және оның мүшелерімен ешқашан сөйлеспеген бірнеше христиан апологеттері Митра культінің әдет-ғұрыптары христиан дінінен көшірілген деп мәлімдеді. Екінші ғасырдың христиан апологы Юстин Мартир өзінің Бірінші Апологиясында христиандық Евхаристияны сипаттағаннан кейін былай деп жазады: "Зұлым шайтандар Митраның құпияларында [бұны] еліктеп, дәл осыны істеуге бұйырды. Өйткені, нан мен су тостағанына белгілі бір сиқырлар қосылып, киелі рәсімдерге кіріп жатқан адамға арналған ырым-жырымында осылар бар екенін сіз білесіз немесе білуге болады". Кейінгі апологы Тертуллиан өзінің "De praescriptione haereticorum" еңбегінде былай деп жазады: Шайтан (еретиктердің шабыттандырушысы), шындықты бұрмалаушы, құдайлық құпиялармен құдайлық тағамдардың шынайылығын еліктеуге тырысады. Ол кейбіреулерін сенім мен адалдықтың белгісі ретінде шашып тастайды, шомылдыру рәсімінен өту арқылы күнәларды кешіруді уәде етеді, және егер менің есімде болса, ол өзінің жауынгерлерін митра белгісімен маңдайларына белгілейді, нан тартуын еске алады, өлімнен қайта тірілудің қалжыңын енгізеді және семсермен жол ашады. Одан әрі, ол жоғары рухани қызметкерге екінші рет үйленуге тыйым салмай ма? Ол сондай-ақ өз періштелерін және бойын сақтаушыларын ұстап тұрады. Эрмановтың пікірінше, бұл жазушылар христиандық пен митраизмді ұқсас етіп көрсетуге идеологиялық себептері болды, себебі олардың мақсаты – христиандық басқа діни дәстүрлерден көп ерекшеленбейтінін мүшрик шенеуніктерге сендіру, осы шенеуніктер христиандарды қудалаудың қажеті жоқ екенін түсінуі үшін. Сондықтан бұл апологтар христиандық пен митраизм арасындағы ұқсастықтарды өздерінің аргументтерін қолдау үшін қасақана ұлғайтқан. Ғалымдар әдетте осы көздердің Митралық культтың болжамды практикалары туралы айтқандарын сенуге абайлы.
The devil (is the inspirer of the heretics) whose work it is to pervert the truth, who with idolatrous mysteries endeavours to imitate the realities of the divine sacraments. Some he himself sprinkles as though in token of faith and loyalty; he promises forgiveness of sins through baptism; and if my memory does not fail me marks his own soldiers with the sign of Mithra on their foreheads, commemorates an offering of bread, introduces a mock resurrection, and with the sword opens the way to the crown. Moreover has he not forbidden a second marriage to the supreme priest? He maintains also his virgins and his celibates. According to Ehrman, these writers were ideologically motivated to portray Christianity and Mithraism as similar because they wanted to persuade pagan officials that Christianity was not so different from other religious traditions, so that these officials would realize that there was no reason to single Christians out for persecution. These apologists therefore intentionally exaggerated similarities between Christianity and Mithraism to support their arguments. Scholars are generally wary of trusting anything these sources have to say about the Mithraic cult's alleged practices.
Иконография
Кейін заманда ерте христиандар өздерінің мақсаттарына сай етіп, бұрынғы діндердің бейнелерін жиі пайдаланды. Бұл христиан дінінің өзі бұрынғы діндерден шыққан дегенді білдірмейді, тек ерте христиандар қоғамда қол жетімді болған символдарды қолданған. Кейде христиандар Исаны бұрынғы діндердің құдайларынан жоғары көрсету үшін олардың бейнелерін әдейі пайдаланған. Классикалық иконографияда Гермес құдайы жиі криофор ретінде бейнеленген, ол иығында қошқар немесе қой көтеріп, әдемі, сақалсыз жас жігіт болып суреттелген. Кейін заманда бұл бейне қайырымдылықпен байланыстырыла бастады. Ертеректегі христиандар осындай суреттерді Исаның «Жақсы Бағушы» рөлін бейнелеу үшін қолданған. Сондай-ақ, ертеректегі христиандар Исаны грек батыры Орфеймен теңестірген. Александриялық Климент Орфей мен Исаның екеуі де «әндері» үшін құрметке ие болғанын айтады, бірақ Орфей сөз өнерін дұрыс пайдаланбағанын, адамдарды жалған құдайларға табынуға және «өмірлік нәрселерге байланыстыруға» көндіргенін, ал «Жаңа Әннің» оқылушысы Иса адамдарға тыныштық сыйлап, оларды дене мұңдарынан босататынын мәлімдеген. Кейінірек христиан тарихшысы Евсевий Климентке сүйене отырып, Орфейді де Исамен салыстырған. Иса мен Орфейді теңестірудің сирек мысалы – крестке ілінген адамның бейнесі салынған гематит тасы, оған ΟΡΦΕΩΣ ΒΑΚΧΙΚΟΣ (Орфей Бакхик) деп жазылған. Бұл тас XVII немесе XVIII ғасырдың басында жасалған жалған болуы мүмкін деген күдік тудырған, бірақ егер шынайы болса, ол біздің заманымыздың II ғасырының соңына немесе III ғасырының басына жатуы мүмкін. Егер шынайы болса, бұл тас – жалған діндердің христиандық иконографияны қабылдауының ерекше мысалы болар еді, әдеттегідей керісінше емес. Бұл тас бұрын Берлиндегі Альтес мұражайында сақталған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жоғалып кеткен немесе қираған. Ертеректегі христиандар Асклепийді сынауға қиындық тапты, себебі олардың әдеттегі тактикасы – табиғаттың тұлғасы болған құдайларға сенудің абсурдтығын айыптау және жалған діндердің құдайларын өнегесіз деп айыптау еді. Алайда, бұл екеуін де Асклепийге қолдануға болмайды, өйткені ол ешқашан табиғаттың тұлғасы ретінде бейнеленбеген және оның әңгімелері түсініксіз моральды болған. Ертеректегі христиан жақтаушысы Юстин Мартир Исаның құдайлығына сену басқа діндердің өкілдеріне қиын болмауы керек деді, өйткені ол Асклепийдің құдайлығына сенуден ешқандай айырмашылығы жоқ. Соңында христиандар Асклепийдің бейнелерін Исаның кереметтеріне бейімдеді. Исаның емші ретіндегі бейнесі Асклепий мен Гиппократтың идеалдық дәрігер ретіндегі бейнелерін ығыстырды. Бастапқыда сақалсыз суреттелген Иса, Асклепиймен және басқа сақалды құдайлармен, мысалы Зевс пен Сераписпен болған синкретизм нәтижесінде сақалды суреттелген болуы мүмкін. Иорданияның Гераса қаласындағы IV ғасырға жататын христиан шіркеуінің астынан II ғасырға жататын Асклепийдің басы табылды. Кейбір антикалық суреттерде Иса күн құдайы Сол Инвиктустың шаңырағымен бейнеленген. «Таққа отырған Мәсіх» бейнесі Зевс пен басқа да басты құдайлардың классикалық суреттерінен шабыттандырылған. IV ғасырға қарай Исаның ұзын шашты, сақалды және ұзын, кең жеңді киім киген бейнесі толыққанды қалыптасқан. Исаның үлгісіне сай келетін жалған діндердің бейнелерін пайдалану көптеген христиандарға ұнамады. Теодор Лектордың жоғалған еңбегінің фрагменті 465 жылға жуық дауырдағы керемет оқиғаны сақтап қалды, онда Константинополь епископы Геннадий суретшіні айықтырған, ол Исаның ұзын, иіліс шашымен суретін салғаннан кейін қолының күшін жоғалтқан, бұл шаштар Зевстің дәстүрлі бейнелері сияқты кесілген. Христиандар да мысырлық Изида құдайының ұлы Горусты емізуін бейнелейтін бейнесін Мәриямның ұлы Исаны емізуіне бейімдеген болуы мүмкін. Кейбір христиандар мысырлық Озирис құдайы туралы әңгімелерді Исаның қайта тірілуімен байланыстырған. Исаға берілген «космократор» («ғарыш әлемінің билеушісі») атағын бұрын Серапис алған. Киелі кітапта: «Біздің Бейт-Лехеміміз (қазіргі Бейт-Лехем) Таммуз, яғни Адонис, көлеңкесінде қалды, ал Мәсіхтің сәбиі жылаған үңгірде Венераның сүйіктісі жоқтау айтты», - деп жазылған. Кейін осы үңгірде Исаның туған жеріне айналды. Алайда, шіркеу тарихшысы Евсевий бұл үңгірде жалған діндердің құдайларға табынуы туралы ештеңе айтпайды, басқа ертеректегі христиан жазушылары да айтпайды. Питер Велтен бұл үңгір ешқашан Таммузға арналмағанын және Иеронимнің христиандардың әйелдерге арналған жоқтауын Таммуздың өліміне арналған жалған діндердің ритуалы ретінде қате түсінгенін айтқан. Джоан Е. Тейлор бұл пікірге қарсы шығып, Иеронимнің білімді адам болғандықтан христиандардың әйелдерге арналған жоқтауын Таммузға арналған жалған діндердің ритуалы ретінде қате түсінуі мүмкін емес деді. VI ғасырдағы христиандардың кейбіреулері Тамуздың әйелі Иштардың күйесінің өліміне арналған өлеңдерінен үзінділерді Мәриямның ұлы Исаның өліміне арналған өлеңдеріне енгізген. Сириялық жазушылар Яков Серуг және Романос Мелодист Мәриямның крест астындағы ұлына деген құмарлығын Иштардың Тамуздың өліміне арналған жоқтауымен ұқсас тілмен сипаттаған жоқтаулар жазды.
Туған күні
Киелі кітапта Исаның туған күні нақты көрсетілмеген, бірақ кейінгі антик дәуірде христиандар оның тууын 25 желтоқсанда тойлауды бастады. 274 жылы рим императоры Аврелиан 25 желтоқсанды сириялық текті Сол Инвиктус – күн құдайының туған күні деп жариялаған болатын, оның культін бұрынғы император Элагабал бұрыннан қатайлатып жарнамалаған. Христиандар, осы күні тойлауды жалғастыруға мүмкіндік берсе, христиандыққа көбірек жандарды тартуға болатынын ойлаған болуы мүмкін. 25 желтоқсан римдіктердің Сатурналия фестивалімен де бірге келеді, бұл фестиваль одан да көне және кеңінен тойланатын. Сатурналиямен бастапқыда байланысты болған көптеген дәстүрлер кейін Рождествомен байланыстырылды. Ерте христиандарға Исаның ұрықтану күнінде қайтыс болғаны туралы идеяның әсері тиген болуы мүмкін; себебі Иса Пасхада қайтыс болды және үшінші ғасырда Пасха 25 наурызда тойланды, сондықтан олар Исаның туған күні тоғыз айдан кейін, 25 желтоқсанда болған деуі мүмкін.
Жалпы салыстырулар
Исаның өміріндегі Евангелияда жазылған жайттардың кейбіреулері, тарихи және мифологиялық тұлғалардың арасында белгілі бір ортақтықтарға ие. Мәсіх туралы аңыз теориясын қолдаушылар, Иса тарихи тұлға ретінде ешқашан өмір сүрмегенін дәлелдеу үшін осы ұқсастықтарды әдейі үлкейтіп көрсетеді. Нотингем университетінің Жаңа өсиет тілдері мен әдебиетінің зейнеткер профессоры Морис Кейси, бұл параллельдер Исаның түрлі "құдайлар" негізінде құрастырылғанын көрсетпейді, керісінше, көптеген евангелистік христиандар жиі айтатындай, ол мүлдем бірегей емес екенін айтады.
Керемет туылған
Классикалық мифология түрлі керемет туулар туралы әңгімелерге толы, бірақ классикалық мифологиядағы құдайлық ұрпақтардың көпшілігінде әке – анамен, өлімді әйелмен, сөзбе-сөз жыныстық қатынасқа түсетін құдай, ол сөзбе-сөз жарты құдай, жарты адам болып табылатын ұлды тудыруға себепші болады. Исаның қыздан туылғаны туралы христиандық әңгіменің мүмкін бір алғышарты афиналық аңыз болып табылады, оны аңыз жазушы Псевдо Аполлодор айтып береді. Бұл әңгіменің айтуынша, теміршілердің құдайы Гефест бірде даналықтың құдайы Афинаны зорлауға тырысқан, бірақ ол оны итеріп жіберіп, оның жамбасына эякуляция жасады. Афина жүнді шашты қолдана отырып, ұрықты сүртіп тастады, оны шаңға лақтырып, Гайяны жүкті етіп, оның баласы ретінде қабылдаған Эрихтонийді тудырды. Осылайша Афина өзінің пәктігін жоғалтпай, «бала» таба алды. Рим мифографы Гигин осыған ұқсас оқиға жазған. Онда Гефест Зевске Афинаны өзіне үйлендіруді талап еткен, өйткені ол Зевстің бас сүйегін жарып, Афинаның тууына мүмкіндік берген. Зевс бұған келісті, ал Гефест пен Афина үйленді, бірақ Гефест одақ құруға жақын болғанда Афина күйеу төсегінен жоғалып кетті, оның еденге эякуляция жасауына себеп болды, осылайша Гая Эрихтонимен жүкті болды. Грек мифологиясындағы тағы бір ұқсас аңыз Персей батырдың тууын суреттейді. Аңыз бойынша, Зевс алтыннан жасалған жаңбыр түрінде Персейдің анасы Данаға келіп, оны жүкті етті. Грек жазбаларында бұл оқиға «қыздың бойындағы қыздың тууы» деп аталмаса да, ертедегі христиандық ақтаушы Юстин Мартир өзінің еврей тілшісі Трифонға өзінің «Трифонмен диалог» деген еңбегінде осы оқиғаны осылай атайды. Ғалымдар қыздың тууы туралы әңгімені Дионис тууы туралы айтылған күрделі аңыздармен салыстырып отыр. Дионис тұжырымдамасының көпшілігінде Зевс өлімді әйелге, Семелеге, өлім ретінде маскировкаланып, онымен жыныстық қатынасқа түсті. Зевстің әйелі Гера Семеленің мейірбикесі болып маскараланып, Зевстен өзінің шынайы, құдайлық түрін көрсетуін сұрауға көндірді. Зевс ақырында келісті, бірақ өзінің құдайлық түрін ашқаннан кейін Семеле бірден оның найзағайымен күйді. Зевс Дионис деген сәбиді құтқарып, оны өзінің жамбасына тігіп, уақыты келгенде оны өзі дүниеге әкелді. Рим мифографы Гигиннің басқа нұсқасында Дионис шын мәнінде Зевс пен Персефонаның ұлы, оны Титандар бөлшектеп тастады. Зевс Дионис жүрегін құтқарып, оны ұнтақтап, оны ерітіндіге араластырып, Семелеге ішкенге берді, осылайша ол өлтірілген нәрестемен жүкті болды. М. Дэвид Литваның айтуынша, Матай мен Лұқаның Ізгі хабарларын жазғандар Исаның құрсақта қалуы жайлы пағаналық жазбаларда айтылған Құдайдан келген ата-аналар туралы оқиғаларға ұқсатпауға, соған ұқыпты қарауға тырысады. Дегенмен, Литва бұл жазбалар өздерінің авторларының бұған жол бермеуге тырысқанына қарамастан, құдайлық адамдар туралы жалған аңыздардың әсерін сезінбейді деп айтады. Кейінгі мәсіхші жазушылар Исаның тууына ұқсас басқа да қыз бала туғаны туралы әңгімелерді келтірген. Біздің заманымыздың үшінші ғасырында христиан теологы Ориген Платонның анасы Периктионды күйеуі Аристонға Аполлон құдай көрініп, оған әйелімен некеде тұрмауды айтқаннан кейін, оны қыз күйеуге алған деген аңызды қайтадан айтады. Бұл оқиға Матай Ізгі хабарындағы Иосифке арналған хабарландыру оқиғасына ұқсас. Ориген бұл және басқа да оқиғаларды Исаның пәк қыз болып құрсақта тұруымен жүзеге асатын шындықтың бейнесі деп түсіндірді. IV ғасырда Саламис епискобы Эпифениус Александриядағы Коре Персефония ғибадатханасында пұттарға табынушылардың «қасіретке толы» христиандық Епифанияны «бүгінде осы уақытта Коре, яғни пәк қыз Айонды дүниеге әкелді» деп қорқытты.
Архетиптік фольклорлық батыр
Фольклорист Алан Дандес Исаның Ранк-Раглан мифотипінің жиырма екі аңыз үлгісінің бесеуіне сай еместігін, демек, дәстүрлі түрде оны қолдау үшін келтірілетін Ясон, Беллерофонт, Пелопс, Асклепий, Иосиф, Илия және Зигфрид сияқты батырлардан архетипке жақын екенін айтады. Дандес Исаны тарихи "ғажайыпшы" немесе "дін мұғалімі" деп қарастырады, оның өмірі туралы әңгімелер ауызша дәстүр арқылы осынша рет айтылып, аңызға айналған. Дандес Исаны фольклорлық тұрғыдан талдау, жаңа өсиеттердегі кейбір түсініксіздіктерді түсіндіруге көмектеседі, мысалы, ешқайсысы Исаның балалық және жасөспірімдік шағы туралы мәлімет бермейді, Дандес бұл жағдайды "дәстүрдегі барлық батырлар үшін дәл осылай" деп түсіндіреді. Басқа ғалымдар Дандестің Исаға Ранк-Раглан мифотипін қолдануын қатаң сынады, Дандес аңыз үлгілерін ғасырлар бойы жазылған әртүрлі мәтіндерден алғанын, олардың арасындағы айырмашылықты ескермегенін атап көрсетті. Дандестің қолдануы Ранк-Раглан мифотипінің жасалмалығы мен эллиндік мәдениетке тән ерекшеліктерінің болмауына байланысты де сынға ұшырады. Дегенмен, Лоренс М. Уиллс "қаһармандық үлгінің белгілі бір деңгейде Исаның ерте өміріне қолданылатынын" айтады, бірақ бұл Дандес айтқандай емес.
Өліп-өсіп жатқан құдайдың үлгісі
XIX ғасырдың аяғында шотланд антропологі Сэр Джеймс Джордж Фрейзер өзінің салыстырмалы дінтану бойынша монументалды зерттеуі «Алтын тармақ» (бірінші басылымы 1890 жылы жарық көрген) және кейінгі еңбектерінде «өліп, қайта тірілетін құдай» архетипінің болуы туралы кеңінен жазды. Фрейзердің басты мақсаты – барлық діндердің түбінен бір екенін және христиандықтың барлық маңызды ерекшеліктерін ертерек діндерде табуға болатынын дәлелдеу болды. Фрейзердің өзі Исаны «өліп, қайта тірілетін құдай» деп тікелей айтпаса да, оны күшті түрде меңзеді. Фрейзердің пікірлері XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы дінтану ғылымында кең таралды, бірақ қазіргі ғалымдар оларды көбінесе қабылдамайды. Фрейзер талқылаған «өліп, қайта тірілетін құдайлардың» негізгі мысалдары – Месопотамия құдайы Дүмузид/Тамуз, оның грек тіліндегі баламасы Адонис, Фригия құдайы Аттис және Мысыр құдайы Осирис болды. Дүмузид/Тамуз – өсімдіктер мен құнарлылыққа байланысты шумерлік құдай, кейіннен Таяу Шығыста құлшынысқа айналды. Дүмузид көктемгі егіншілік құнарлылығымен байланысты болды және жазғы ыстық айларда егін шөліп қалғанда әйелдер оның өліміне қайғырды. Тамуздың «өліп, қайта тірілетін құдай» ретінде сипатталуы «Иннаның жер астына түсуі» атты аккад тіліндегі редакциясына негізделген, оның соңы жоқ еді. Дүмузидтің өліміне арналған көптеген айтыстар аударылғандықтан, ғалымдар жоғалған соңын Иштардың түсу себебі – Дүмузидті қайта тірілту үшін болғандықтан және мәтін Тамуздың қайта тірілуімен аяқталады деп болжай отырып толықтырды. Содан кейін, XX ғасырдың ортасында, түпнұсқа шумерлік «Иннаның жер астына түсуі» толық, қысқартылмаған мәтіні аударылды, ол мәтін Дүмузидтің қайта тірілуімен аяқталмай, керісінше, Дүмузидтің өлімімен аяқталғанын көрсетті. 1963 жылы Дүмузидтің қайтып оралуының табылуы Дүмузидті тағы да «өліп, қайта тірілетін құдай» деп санауға болатын үмітті қысқа ғана уақытқа жаңартты, бірақ мәтін бұл жағынан көңіл көтермейтін болды, өйткені ол өлімге қарсы жеңісті сипаттамайды (Фрейзердің нағыз «тірілу мифіне» қажет болғандай) және керісінше, Дүмузид тек оның орнын қарындасы басса ғана Ажал әлемінен шыға алатынын көрсетеді. Фрейзер және басқалар Тамуздың грек тіліндегі баламасы Адонисті де «өліп, қайта тірілетін құдай» деп қарастырды, бірақ ол ешқашан өлімнен қайта тірілген деп сипатталмаған, ал оның қайта тірілуіне қатысты жалғыз мүмкін меңзеулер христиан авторларының кейінгі, өте түсініксіз мәлімдемелерінде кездеседі. Аттис те қайта тірілгені туралы айтылмаған; оның өлімі туралы көптеген аңыздар бар, бірақ олардың ешқайсысы оның қайта тірілгенін айтпайды. Осирис те толыққанды қайта тірілген жоқ; Мысыр мифінде Осиристің інісі Сет оны өлтіріп, денесін бөліктерге бөліп, бүкіл елге шашыратқан. Осиристің адал әйелі Изида оның мүшелерін жинап, қайта құрастырып, оған Дуатта, мысырлық өмірден кейінгі әлемде қайта тірілуге мүмкіндік берді, онда ол өлгендердің патшасы болды. XX ғасырдың соңында ғалымдар «өліп, қайта тірілетін құдай» деген атауды қатты сынға ала бастады. 1987 жылы Джонатан З. Смит Мирсея Элиадедің «Дін энциклопедиясында» былай деді: «Өліп, қайта тірілетін құдайлар санаты, бұрын ғалымдардың зерттеуінің маңызды тақырыбы болған, қазіргі уақытта қияли реконструкцияларға және өте кеш немесе өте түсініксіз мәтіндерге негізделген қате атау екенін түсіну керек». Ол бұрын «өліп, қайта тірілетін» деп аталған құдайларды «өліп бара жатқан құдайлар» және «жоғалып бара жатқан құдайлар» деп жеке-жеке атау дұрыс екенін айтты, христиандықтан бұрын бұл екі санат ерекше болған және «өлген» құдайлар қайта оралмаған, ал қайта оралғандар толыққанды «өлмеген». XX ғасырдың соңына қарай көптеген ғалымдар «өліп, қайта тірілетін құдай» түсінігінің ойлап тапқандық екеніне және бұл терминнің ғылыми тұрғыдан пайдалы емес екеніне келісті.