Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Норд фольклорындағы табиғат рухтары
Nature spirits in Norse folklore
Веттир (Ескі норс тілінде: ; жекеше – vættr) – норд мифологиясындағы рухтар. Бұл термин әлемдегі табиғаттан тыс барлық жандарды, оның ішінде альфар (эльфтер), двергар (ергежейгіштер), йотнар (алыптар) және құдайларды (эсирлер мен ванирлер) атау үшін қолданылуы мүмкін. Веттир сонымен қатар, жер веттирлері (табиғат рухтары), фьяллветтирлер (тау рухтары), сьоветтирлер (теңіз рухтары), скогветтирлер (орман рухтары), ватнаветтирлер (белгілі бір сулардың қорғаушылары) немесе хусветтирлер (үй рухтары) сияқты нақтырақ мағынада да қолданылады.
The vættir (Old Norse: ; singular vættr ) are spirits in Norse mythology. The term can be used to refer to the full cosmos of supernatural beings, including the álfar (elves), dvergar (dwarves), jötnar (giants), and gods (the Æsir and Vanir). Vættir can also refer more specifically to landvættir (, nature spirits), fjallvættir (, mountain spirits), sjóvættir (, sea spirits), skogvættir (, forest spirits), vatnavættir (, guardians of the specific waters), or húsvættir (, house spirits).
Этимология
Көне норвегиялық термин véttr / vættr және оның ағылшын тіліндегі туысы wight протогерман *wihtiz (зат, жаратылыс) және протоиндоевропалық *wekti ("объект, зат") сөзінен тараған. Vættr және wight әдетте табиғаттан тыс күшке ие жандарды, әсіресе landvættr (жер рухы) дегенді білдіреді, бірақ кез келген жаратылысқа қатысты болуы мүмкін. Норвегиялық vette, көне скандинав тіліндегі vættr сияқты, сондай-ақ швед тіліндегі vätte (диалект түрі vätter – көне швед тіліндегі vætter) және даниялық vætte сияқты қолданылады. Славян тілдеріндегі ұқсас форманы ежелгі шіркеу славян тілінде вєшть (veštĭ) деп атайды, ол зат, материал немесе нысан деген мағынаны білдіреді.
The Old Norse term véttr , / vættr and its English cognate wight are descended from Proto Germanic *wihtiz (thing, creature), from Proto Indo European *wekti ("object, thing"). Vættr and wight normally refer to a supernatural being, especially landvættr (land spirit), but can refer to any creature. The Norwegian vette is used much in the same way as the Old Norse vættr as are the corresponding Swedish cognate vätte (dialect form vätter – Old Swedish vætter) and the Danish vætte. A related form in the Slavic languages can be seen in Old Church Slavonic вєшть, (veštĭ), meaning thing, matter, or subject.
Фольклорлық
Húsvættir – бұл шотландтық брауни немесе скандинавиялық томте (Ниссе деп те аталады) сияқты үй шаруашылығының қамқоршыларына арналған жиынтық термин. Томте немесе нисса – фермада тұратын жалғыз vätte. Ол әдетте мейірімді және көмекші, бірақ illvätte одан мүлдем өзгеше, тумысынан зұлым. Дегенмен, егер нисса ренжісе немесе ашуланса, көп зиян келтіруі мүмкін, оның ішінде мал өлтіру немесе қауіпті жазалау оқиғаларын тудыру. Скандинавия фольклорында ежелгі норвегиялық landvættir-ге ұқсас жандардың тобы кездеседі. Олар көптеген аттармен белгілі, бірақ ең көп таралғандары – Оңтүстік Швециядағы vättar (бірлік: vätte), Солтүстік Швециядағы vittra және Норвегиядағы huldrefolk (бірлік vittra және huldra, тиісінше, жалғыз және өте ерекше жандарды білдіреді). 19 ғасырда Петер Кристен Асбьорнсен мен Йорген Мо норвегиялық халық ертегілерін жинақтады. Бұл әңгімелер көбінесе викинг дәуірінен қалған ежелгі сенімдерді сақтаған, бірақ ортағасырлық діни космологияның күшті ықпалына ұшыраған анимистік халықтық нанымды көрсетеді. Ерекше аталып өткені – vættir-ге қатысты кейінгі көзқарастарды бейнелейтін әңгімелер, олар көбінесе huldrefolk (көне скандинав тілінен huldufólk) деп аталады, яғни «жасырын халық», олардың басқа дүниелік табиғатын немесе көрінбей қалу қабілетін көрсетеді. Huldrefolk туралы әңгімелерде олардың жұмбақ жаратылысы және адамдармен арақатынасы жиі суреттеледі. Олар сүйкімді бойжеткендер немесе орманның құпия тұрғындары болып көрінеді, бейсауат саяхатшыларды адастырып, немесе оларға жақсылық жасағандарды құттықтайды. Бұл әңгімелерде норвегиялық фольклорына тән құрмет, қорқыныш және табиғаттан тыс күштерге деген қызығушылықтың араласуын көрсетеді. Ағылшын тіліндегі Wightman тегі «wight» сөзінің мағынасын сақтайды және «эльф досы» деп аударуға болады.
Húsvættir is a collective term for keepers of the household, like the Scottish brownie, or the Nordic tomte (also referred to as Nisse). The tomte or nisse is a solitary vätte, living on the farmstead. He is usually benevolent and helpful, which can not be said about an innately mischievous illvätte. However, a nisse can cause a lot of damage if he is displeased or angry, including killing of livestock or causing serious accidents. Scandinavian folklore features a class of beings similar to the Old Norse landvættir. They are known by many names, although the most common are vättar in southern Sweden (singular: vätte), vittra in northern Sweden, and huldrefolk in Norway (although the singular vittra and huldra, respectively, refer to a solitary and quite different being). During the 19th century, Peter Christen Asbjørnsen and Jørgen Moe compiled Norwegian folk tales. These stories often reflected the animistic folk belief that preserved earlier elements derived from the Viking Age but was strongly influenced by medieval Biblical cosmology. Prominent are stories that reflect later views of the vættir, usually called the huldrefolk (from Old Norse huldufólk), meaning "concealed people" and referring to their other worldliness or power of invisibility. The stories featuring the huldrefolk often highlight their enigmatic nature and their interactions with humans. They may appear as seductive maidens or mysterious forest dwellers, leading unsuspecting travelers astray or blessing those who treat them kindly. These tales reflect a blend of reverence, fear, and fascination with the supernatural that permeated Norwegian folklore. The English surname Wightman retains the meaning of the word "wight" and could be translated as "elf friend".
Жалпы және келтірілген дереккөздер
Рейдар Т. Кристиансен (1964) Норвегия халық ертегілері (Чикаго университетінің баспасы)
Реймунд Квиделанд және Хеннинг К. Сехмсдорф (1988) Скандинавия халық сенімдері мен аңыздары (Миннесота университетінің баспасы)
“Norske Folkeeventyr”. Encyclopædia Britannica, Encyclopædia Britannica, inc., www.britannica.com/topic/Norske-folkeeventyr.
Reidar Th. Christiansen (1964) Folktales of Norway (University of Chicago Press)
Reimund Kvideland & Henning K. Sehmsdorf (1988) Scandinavian Folk Belief and Legend (University of Minnesota Press)
“Norske Folkeeventyr.” Encyclopædia Britannica, Encyclopædia Britannica, inc., www. britannica. com/topic/Norske folkeeventyr.