Кіріспе

Екуно Амлак (Геэз: ይኩኖ አምላክ); тақ есімі Тесфа Иясус (ተስፋ ኢየሱስ; 19 маусым 1285 жылы қайтыс болды) – 1270 жылдан 1285 жылға дейін Эфиопия императоры, және 1974 жылға дейін жалғасқан Соломон әулетінің негізін қалаушы. Ол Бете-Амхарадан (қазіргі Уолло және Солтүстік Шеваның бір бөлігі) шыққан билеуші, соңғы Загве патшасын жеңгеннен кейін Эфиопия императоры болды.

Шығуы және билікке көтерілуі

Екуно Амлак ежелгі амхаралық отбасынан шыққан. Кейінгі ортағасырлық мәтіндер, оның әулетін қолдау үшін жазылған, ол бұрынғы патшалық үйдің тікелей еркек ұрпағы екенін мәлімдейді. Алайда, мұндай тектің болуына немесе Аксум патшаларының Сүлейменнің ұрпағы болғанына сенімді тарихи дәлелдер жоқ. Дегенмен, бұл талаптар оның әулетінің 1270 жылы Загве патшаларының соңғысын құлатып, Соломон әулетін Эфиопия тағына «қайта орнату» деген тұжырымдамасының негізін құрады. Бірнеше ғасыр бұрын Аксум патшалық үйін ығыстырған Загве әулеті «Израильдік емес» басып алушылар ретінде бейнеленді. Екуно Амлақтың ұрпақтары, Соломон әулетінің Эфиопия императорлары, осы шығу мифін 20 ғасырға дейін таратуды жалғастырды, әулеттің Сүлейменнен тарағаны 1955 жылғы Эфиопия конституциясында бекітілді. Екуно Амлак Хайк көлі маңындағы Гешен және Амбассел аймақтарының жергілікті билеушісі болған. Ол Хайк көліндегі Истифанос монастырінде білім алған. Кейінгі ортағасырлық агиографияларда Текле Хайманот оны тәрбиелеп, Загве әулетінің соңғы патшасын құлатуға көмектескені айтылады. Алайда, ертерек агиографияларда оған билікке ие болуға көмектескен Амбасел маңындағы Истифанос монастырінің аббаты Иясус Моа болғаны көрсетілген. Г.В.Б. Хантингфорд бұл қайшылықты Истифанос бір кезде Эфиопияның ең маңызды монастыры болғанын, бірақ Текле Хайманоттың Дебре Либаносы ақырында Истифаносты басып озғанын, ал Амда Сейон билігінен бастап Дебре Либанос аббатын немесе Эфиопия шіркеуінің секуляр басшысын тағайындау қалыпты жағдайға айналды деп түсіндіреді. Алайда, ешбір дәстүр осы тұлғалардың өмір сүрген кезеңімен сәйкес келмейді. «Иясус Моаның өмірі» мен «Бе’эла нагастат» кітаптарында Якуно Амлақтың үйінің сыртында үш ай бойы әтеш оның басын жеген адам патша болады деп болжам жасағаны естілген. Патша құсты өлтіріп, пісірді, бірақ аспаз әтештің басын тастады, оны Екуно Амлак жеп, Эфиопияның билеушісі болды. Ғалымдар бұл аңыз бен Каффаның алғашқы патшасы туралы аңыздың ұқсастығын атап өтті, онда ол да құпия дауыстан белгілі бір әтештің басын жесе патша болатынын білді, сондай-ақ эфиопиялық Машафа дорхо немесе «Әтеш кітабы», соңғы кешкі ас кезінде Мәсіхке ұсынылған пісірілген әтеш туралы әңгіме айтады. Дәстүрлі тарихқа сәйкес, Екуно Амлак Загве патшасы За Илмакнун («Белгісіз, жасырын») Малот тауында тұтқынға алған, бірақ қашып құтылған. Ол Амхара провинцияларында және Шевада қолдау жинады, мұсылмандық Шева сұлтандығынан әскермен едәуір көмек алып, Ансата шайқасында Загве патшасын жеңді. Таддесе Тамрат бұл патшаның Йетбарак болғанын дәлелдеді, бірақ жергілікті «damnatio memoriae» салдарынан оның есімі ресми жазбалардан жойылды. Wollo тарихының соңғы хроникашысы Гетатчев Меконнен Хасен, Якуно Амлак құлатылған соңғы Загве патшасы На’акуэто Ла’аб болғанын мәлімдеді.

Билік

Екуно Амлак Эфиопия императоры болғаннан кейін, таққа отырып әкесінің есімін өзінің тағына алды және Аббай өзенінің оңтүстігінде орналасқан Дамот патшалығына қарсы жорық жасады. Харарда табылған араб мәтіндеріне сәйкес, Шева сұлтандығының қуылған Дил Марра 1279 жылы Екуно Амлакқа билігін қайтару үшін сәтті өтініш жасады. Екуно Амлак Харар әмірлерімен достық қарым-қатынаста болғандықтан, олардың княздығына жақын жерде Анкобер деген балама астананы құрды. Оның басқа елдермен қарым-қатынасы туралы жазылған тарих көбірек мәлімет береді. Мысалы, Э.А. Уоллис Бадж Екуно Амлак Византия императоры VIII Михаилмен ғана хат алмаспаған, сонымен қатар оған бірнеше жирафтарды сыйлық ретінде жібергенін айтады. Алғашқыда оның мұсылман көршілерімен қарым-қатынасы достық болды, бірақ Эфиопия православие шіркеуі үшін Абуна тағайындауға тырысуы бұл қарым-қатынасты шиеленістірді. 1273 жылы жаңа Абуна үшін көмек сұрап, Александрия патриархының (Эфиопия шіркеуінің жоғары басшысы) үстінен билік жүргізген египеттік мамлюк сұлтаны Бейбарсқа жазған хаты сақталған; бұл хат оның алғашқы өтініші емес екенін көрсетеді. Ешқандай елші келмеген кезде ол өзінің хабаршысының Қаһиреге жетуіне кедергі келтірген Йемен сұлтанының араласуын кінәлады. Таддесе Тамрат Екуно Амлақтың ұлының патша сарайындағы сириялық дін қызметкерлеріне сілтеме жасауын Патриархтың назарсыздауының салдары деп түсіндіреді. Таддессе сонымен қатар осы кезге дейін Александрия және Антиохия патриархтары Иерусалим епископын тағайындау құқығы үшін күресіп жатқанын атап өтеді, бұл құқық бұрын Антиохия патриархының өкілігінде болған. Бұл даудың бірінде Патриарх Игнатий IV Ешу эфиопиялық паломникті Абуна етіп тағайындады. Бұл дін қызметкері Эфиопияда бұл лауазымға ешқашан кіріспеді, бірақ Таддесе Тамраттың пікірінше, копт епископтарының болмауы Екуно Амлакты өз патшалығына келген сириялық жақтастарға сүйенуге мәжбүр етті. Екуно Амлак Лалибеланың жанындағы Геннете Мариам шіркеуін салғанымен белгілі, онда Эфиопиядағы ең көне сақталған қабырға суреттері бар. Оның ұрпағы, император Баеда Марьям I Екуно Амлақтың денесін Атронса Мариам шіркеуіне қайта жерледі.