Кіріспе

АҚШ-тың патенттік құқығы

Құрама Штаттарда дизайн патенті – өндіріс бұйымының сәндік дизайнына берілетін заңдық қорғаудың бір түрі. Дизайн патенттері – өнеркәсіптік үлгілерге құқықтардың бір түрі. Зергерлік бұйымдардың, жиһаздың, сусын құятын ыдыстардың (сурет 1) және компьютерлік белгішелердің сәндік дизайны дизайн патенттерімен қорғалатын объектілердің мысалдары болып табылады. Осыған ұқсас зияткерлік меншік құқығы – тіркелген үлгіні басқа елдерде де алуға болады. Кения, Жапония, Оңтүстік Корея және Венгрияда өнеркәсіптік үлгілер ресми жаңалықты іздеуден кейін тіркеледі. Еуропалық қауымдастық елдерінде тіркелу үшін тек ресми төлем жасау және басқа да ресми талаптарды орындау қажет (мысалы, EUIPO-да, Германияда, Францияда, Испанияда, қауымдастық үлгісі). WIPO мүше мемлекеттері үшін қорғау WIPO-да тіркеу және Гаага келісімінің Женева актісіне сәйкес белгіленген мүше мемлекеттердің сараптамасы арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл бір тілде (мысалы, ағылшын тілінде) бір өтінім беру арқылы дизайнды бүкіл әлемде кеңінен қорғауға мүмкіндік береді.

Қорғау

[[Файл:Apple v Samsung дизайн патенті.png|thumb|right|Apple v Samsung дизайнында қатты және үзіліс жолдардың бұзушылыққа қатысты әсері көрсетілген. Сызықтармен бейнеленген дизайн патенттері тек қатты сызықтармен көрсетілген мүмкіндіктерді қамтиды. Үзіліс жолдармен көрсетілген нысандар қамтылмайды. Осы себептердің бірінен Apple компаниясы АҚШ-тағы Apple v. Samsung ісінде сот шешіміне ие болды. Apple компаниясының патенты iPhone дизайнының көп бөлігін үзіліс сызықтарымен көрсетті. Samsung осы аймақтарда өзгеше болса да, бұл маңызды емес еді. Патенттегі қатты сызықтар Samsung дизайнымен сәйкес болғандықтан, Samsung Apple дизайнының патентын бұзды. Дизайн патенттері патенттік кодекстің жаңалық және ойшаңдық емеу стандарттарына бағынады. Алайда, дизайн патенттері оларға бағытталған дизайнның пайдалылығына негізделмегендіктен, сәндік дизайнның ойшаңдық емеуін қалай өлшеу керектігі туралы мәселе ашық. Дегенмен, дизайн патенттерінің ойшаңдық емеуін бағалау бойынша кең заңдық тәжірибе бар. Дизайн патенты тіркелгеннен бастап қорғау мерзімі басталады. АҚШ-та 2015 жылғы 13 мамыр немесе одан кейін тіркелген дизайн патенты үшін патент берілген күнінен бастап 15 жылдық мерзімге жарамды. Осы күнге дейін тіркелген дизайн патенты үшін патент мерзімі берілген күнінен бастап 14 жылды құрайды. Осы мерзім ішінде патент иесі патентті бұзған кез келген тұлғаға қарсы сотқа шағымдануға құқылы; мерзім аяқталғаннан кейін оны жаңартуға болмайды және АҚШ соттарында дизайн патенты қорғалуын тоқтатады.

Компьютерлік суреттер

Жаңа шрифттер мен компьютерлік белгішелер дизайн патенттерімен қамтуға болады. Бірақ, белгішелер компьютер экранында көрсетілген жағдайда ғана қамтылады, осылайша олар өндіріс бұйымының құрамына кіріп, пайдалы болады. Экрандық макеттерді де дизайн патентімен қорғауға болады.

Өтінішті жариялау

Қытай, Канада, Жапония, Оңтүстік Африка және АҚШ-та дизайн патентіне берілген өтініш жарияланбайды және патент берілгенге дейін құпия сақталады. Бразилияда өтінім беруші өтініштің тіркеу күнінен бастап 180 күнге дейін құпия сақтау туралы өтініш бере алады. Бұл өтінішті қарау және патент беру процесін де 180 күнге кешіктіреді. Жапонияда патент алғаннан кейін өтінім беруші дизайнды 3 жылға дейін құпия сақтауды сұрай алады.

Белгілі жоба патенттері

1842 жылы Джордж Брюске алғашқы дизайн патенті берілді. Бұл патент жаңа шрифт үшін берілген. 1879 жылы Аугуст Бартольдиге "Еркіндік мүсіні" үшін дизайн патенті берілді. Бұл патент мүсіннің кішігірім көшірмелерін сату құқығын қамтыды. Мүсіндерді сатудан түскен түсім Нью-Йорк портында толық мүсінді салуға қаржы жинауға көмектесті. 1919 жылы Америка Легионының белгісі, Америка Легионы әйелдерінің қосымша ұйымының белгісі және Америка Легионы ұлдарының белгісі үшін үш дизайн патенті берілді. Бұл патенттердің бастапқы мерзімі 1933 жылы бітуі керек еді, бірақ Конгресс олардың қорғалуын үнемі ұзартып келді. 2007 жылы 22 маусымда Сенатта қабылданған Ұлттық қорғаныс заңына енгізілген түзету арқылы патенттердің қорғалу мерзімі тағы он төрт жылға ұзартылды. 1936 жылы Франк А. Редфордқа "Вигвам" мотелі үшін патент берілді. Apple Inc. iPhone смартфонының және оған байланысты өнімдердің дизайнына қатысты түрлі патенттерге ие.

Пайдалылық патенттері

АҚШ-тың пайдалылық патенттері белгілі бір заттың функционалдығын, яғни өнімнің қалай жұмыс істейтінін қорғайды. Пайдалы патенттер, егер оларды ұстау ақысы төленген жағдайда, өтініш берілген күннен бастап 20 жылға дейін жарамды болады (кейбір ерекшеліктермен). Дизайн патенттері заттың сәндік сыртқы түрін қамтиды. Дизайн, егер оның сыртқы түрі тек функциясымен анықталса (мысалы, кілттің бос жағының контуры), жарамсыз деп танылуы мүмкін. Дизайн патенттері 2015 жылғы 13 мамырға дейін берілген болса, берілген күннен бастап 14 жылға дейін, ал 2015 жылғы 13 мамырдан бастап немесе одан кейін берілген болса, берілген күннен бастап 15 жылға дейін жарамды болады. Ұстау ақысы төленуі қажет емес. "Жалпы алғанда, "пайдалылық патенті" заттың қолданылу және жұмыс істеу жолын қорғайды (35 A.Қ.С. § 101), ал "дизайн патенті" заттың сыртқы түрін қорғайды (35 A.Қ.С. § 171). Заттың сәндік сыртқы түріне оның пішіні/конфигурациясы немесе затқа жатқан беттік әшекейлері, немесе олардың екеуі де кіруі мүмкін. Егер заттың жаңалығы оның пайдалылығы мен сәндік сыртқы түрінде болса, онда дизайн және пайдалылық патенттерін алуға болады." MPEP Дизайн және пайдалылық патенттері арасындағы айырмашылық.

Авторлық құқықтар

Авторлық құқық функционалды емес нәрселерді көшіруге тыйым салады. Авторлық құқықтың бұзылуын көрсету үшін талапкер, бұзушылық жасалған нысан түпнұсқадан көшірілгенін дәлелдеуі керек. Авторлық құқықпен қорғалған көркемдік өрнектің маңызды практикалық пайдасы болмауы тиіс (мысалы, мүсін) немесе ол пайдалы негізден бөлініп тұруы керек (мысалы, кофе кесесіндегі сурет). Дизайн патенттері, керісінше, өнімнің әсемдік жақтарын бұзудан қорғайды. Бұзушылық жасалған нысан түпнұсқадан көшірілгенін көрсету қажет емес. Осылайша, тәуелсіз түрде жасалған дизайн да дизайн патентін бұзуы мүмкін. Көптеген нысандар авторлық құқық және дизайн патенттерімен қамтуға болады. "Еркіндік мүсіні" осыған бір мысал.

Тауар таңбасы мен сауда киімдері

Тауар таңбалары мен тауарлық бейнелеу тұтынушыларды белгілі бір тауарлардың бастапқы көзі туралы шатасудан қорғау үшін пайдаланылады. Тауар таңбасын қорғау үшін тауар таңбасының иесі белгінің функционалды емес екенін, ерекшеленетіндігін және осы жалпы санаттағы тауарлар үшін басқа тауар таңбаларымен шатастырылмауын дәлелдеуі керек. Тауар таңбалары, егер олар саудада қолданыла берсе, мерзімі шексіз сақталуы мүмкін. Дизайн патенті тек дизайн жаңа болса және бұрынғы өнер дизайндарынан айқын емес болса ғана беріледі, тіпті патенттелген нысаннан өзгеше өндірілген заттардың дизайны болса да. Мысалы, белгілі бір пішінді нақты қалқан, қалқан пішініндегі компьютерлік белгішеге арналған дизайн патентіне қарсы бұрынғы өнер ретінде келтірілуі мүмкін. Алайда, соңғы сот шешімдері көркем құралдың пішіні ерін имплантының шамалы өзгерген пішініне қарсы бұрынғы өнер ретінде пайдаланылмауы керек деп шешті. Дизайн патенттерінің күші дизайнның коммерциялық сәттілікке қол жеткізгеніне немесе қол жеткізбегеніне байланысты емес. Тауарлар тауар таңбаларымен де, дизайн патенттерімен де қамтылуы мүмкін. Мысалы, Coca-Cola контурлы бөтелкесі бұрын қолданылу мерзімі өткен дизайн патентімен қорғалған, бірақ қазір де кем дегенде АҚШ-та тіркелген тауар таңбасымен қорғалған.