Кіріспе

Швейцария мен Италиядағы тау массиві Рона және По алқаптары арасындағы суайырықтарда орналасқан және 2165 метрлік топографиялық ерекшелігімен Альпта бесінші орында тұрады. Монте-Роза массивінің төрт жағы бар. Үшеуі Италияда: Лискамм Грессоне долынының үстінде; Вальсезияның жоғарғы бөлігіндегі Алагана Валсезияның үстінде; және Анзаска долынындағы Маккугнағаның үстіндегі тік, үлкен шығыс қабырғасы. Швейцарияның солтүстік-батыс жағында бірнеше мұздықтар бар (Альптың ең ірі мұздықтарының бірімен), олар Зермат арқылы Маттертальға құяды. Оның басты шыңы, геодезист Гийом Анри Дюфурдың құрметіне Dufourspitze деп аталған және толығымен Швейцарияда орналасқан, биіктігіне жетіп, содан кейін Дюнантспиц, Гренцгипфель, Нордэнд, Цумштейнспиц және Сигналькуппе сияқты бес дерлік теңдей биік қосалқы шыңдары орналасқан. Пирамида Винсент, Пунта Джордани және Корно Неро сияқты 4000 метрден асатын басқа да бірнеше шыңдар толығымен Италияда жатыр. Монте-Роза – Швейцария мен Пеннин Альпінің ең биік тауы, сондай-ақ Альп және Кавказдан тыс Еуропадағы екінші ең биік тау. Орталық Монте-Роза массивінің солтүстік-батыс жағы, оның зор мұз беткейлері мен серактарымен бірге үлкен Горнер мұздығының шекарасы мен жоғарғы алабын құрайды, ол Зерматқа қарай төмендеп, қазіргі уақытта одан әлдеқайда ірі болатын Гренцглецчер мұздығымен (аудармада – «Шекаралық мұздық») Монте-Роза үйінің астында, көрінетін батыс қанатының төменгі жағында бірігеді. Гренцглецчер – таудың батыс қанаты мен Лискамм арасындағы, Швейцария мен Италия шекарасындағы оңтүстік-батыс беткейінде орналасқан әсерлі мұздық. Шығыс жағында, Италияда, тау гранит пен мұздан тұратын тік қабырғаға құлайды, бұл Еуропадағы ең үлкені болып табылады және Макугнаға мен бірнеше кішігірім мұздықтарға көрінеді. Монте-Розаны 15 ғасырдың соңында Леонардо да Винчи және 18 ғасырдың соңында Орас Бенедикт де Соссюр сияқты геологтар мен зерттеушілер зерттеген. 19 ғасырдың басында басталған көптеген әрекеттерден кейін, Монте-Розаның шыңы, сол кезде әлі де Höchste Spitze (аудармада – «ең биік шың») деп аталған, 1855 жылы Зерматтан үш нұсқаушы басқарған сегіз альпинист тобы алғаш рет бағындырды. Ұлы шығыс қабырғаға алғаш рет 1872 жылы Маккугнагадан өрмеледі. Әр жазда көптеген альпинистер таудың батыс қанатындағы Монте-Роза үйінен қалыпты жолмен немесе зерттеу станциясы ретінде пайдаланылатын Сигналькуппедегі Маргарита үйіне шығады. Көптеген туристер мен жаяу жүргіншілер Альптың ең биік шыңдарының панорамасын көру үшін таудың солтүстік-батыс жағындағы Горнергратқа келеді.

Этимология

Итальяндық rosa және француздық rose екеуі де "қызғылт" немесе "роза" дегенді білдірсе де, атау осы сөздермен байланысты емес, керісінше франко-провансальдық Вальдотен диалектісіндегі rouése ("мұздық") сөзінен шыққан. Ескі карталарда 1740 жылға дейін тауды Валь Сезия тұрғындары Монте Боса, тіпті Монте Биоса деп атаған. Леонардо да Винчинің жазбаларында кездесетін Мон Босо деген атау, осы тауды білдіргені әбден мүмкін. Зерматтан тау бұрын Валлисер неміс тілінде Горнерхорн (сөзбе-сөз "үлкен/күшті мүйіз") деп белгілі болған, сенімді емес дереккөз: 2016 жылғы наурыз, кейін de Gorner деп қысқартылған. Стандартты неміс тілінде Горнер атауы әлі де негізгі массивтен (Горнерграт) созылатын батыс қырат пен оның етегіндегі мұздық (Горнерглецшер) үшін қолданылады, бірақ енді таудың өзі үшін қолданылмайды. Бүгінде неміс тілінде итальяндық Monte Rosa атауы қолданылады (Monte Rosa Gletscher, Monte Rosa Hütte және т.б.).

Географиялық орналасуы және сипаттамасы

Монте-Роза Швейцарияның Вале кантоны мен Италияның Пьемонт және Аоста аңғары аймақтарының шекарасының екі жағындағы аумақтарды қамтиды. Монте-Розаның басты шыңы – Дюфурспиц. Швейцария жағында Зермат қаласының орталығы солтүстік-батысқа қарай және одан төмен орналасқан. Массивтің итальян жағында солтүстік-шығыста Макугнага (Валле Анзаска), оңтүстік-шығыста Алагана Вальсезия (Валсезия) және Грессней-ла-Трините (Вал-де-Грессней) орналасқан. Таудың әр жағы бір-бірінен ерекшеленеді. Швейцарияның батыс жағы үлкен мұздықтармен, үлкен Горнер мұздығының тармақтарымен, бірте-бірте төмендеп, жұмсақ беткейлермен үлкен мекенсіз мұздық аңғарды құрайды. Италияның шығыс жағында Макугнаға қарап тұрған тік қабырға бар, оның қарлары Бельведер мұздығын қоректендіреді. Сигналькуппеде аяқталатын оңтүстік-шығыс бетінен Пьемонттың Вальсезиясы мен Аоста аңғарының автономды аймағындағы Валь-де-Грессониге көрініс ашылады. Тау негізінен мәңгі қар мен мұздықтармен жабылған, тек шыңы ғана батыстан шығысқа қарай бағытталған, Швейцария мен Италия арасындағы негізгі суайдырына жақын және тік тау жотасы (тиісінше, Швейцария және Италия жағындағы Рона және По өзендерінің бассейндері). Олардың арасындағы байланыс нүктесі – шекарадағы Грензгипфель, сондықтан итальяндық жақтағы ең биік шың. Осылайша Монте-Роза Альп тауларының ең биік тауы болып табылады, оның шыңы негізгі альпілік суайдырында емес, бірақ ол тек 150 метрге ғана ауысады. Сильберсаттл және Гренцсаттл – бұл шыңға солтүстік және оңтүстікке қарай орналасқан асулар. Монте-Розаның үш негізгі қосалқы шыңы (солтүстіктен оңтүстікке қарай): Норденд (4609 м; Дюфурспицтен солтүстікке қарай), Цумштейнспиц (4563 м; Дюфурспицтен оңтүстікке қарай) және Сигналькуппе (4554 м), олардың барлығы Швейцария мен Италия шекарасында орналасқан. Басқа қосалқы шыңдар – Parrotspitze (4432 м), Ludwigshöhe (4341 м) және Винсент пирамидасы (4215 м). Олардың барлығы бастапқыда неміс тіліндегі атаулары бар, өйткені тіпті итальяндық аңғарларда неміс негізіндегі вальзерлер тұратын. Бірнеше перпендикуляр екіншілік қырқалар Материя аңғарына қарай түсетін мұздықтарды бөлетін орталық массивке қосылған. Норденд пен Шварцбергорнды жалғастыратын Вайсграт деп аталатын қырқа шығысқа қарай қорқынышты жартастар қабырғасын ұсынады, бірақ батысқа қарай жұмсақ еңіспен құлайды. Бірнеше шақырымдық кеңістікте Вайсграттың жоғарғы қарлы далалары осы беткейде қалыңдап жатыр, бірақ олар Материя аңғарына қарай түсіп бара жатқанда, олар екі мұз ағысына бөлінеді (жоғарғы Горнер мұздығы және Финдел мұздығы) бірте-бірте неведен шығатын қырқа арқылы, ақырында екі жағындағы мұздықтарға өте батыл бет ұсынады. Бұл қырқаның ең биік нүктелері, айналасындағы ұлы объектілерге қарағанда елеусіз болып көрінеді, бұл Стокхорн (3532 м) және төменгі Горнерграт (3090 м). Олардың оңтүстік жағында төменгі Горнер мұздығы орналасқан. Монте-Роза – Стальденнің оңтүстігіндегі Материя алқабын қоршап тұрған биік таулардың бірі. Оңтүстік-батыста батысқа қарай Лискамм, Цвилинге Кастор және Поллукс, Брейтхорн және Маттерхорн; солтүстікте Вайсхорн және Дом. Горнерграт түбегі, солтүстік-батыста орналасқан, тау массивінің танымал көзқарас нүктесі болып табылады, өйткені оған Еуропадағы ең биік ашық әуе темір жолы арқылы Зерматтан пойызбен жетуге болады.

География

Монте-Розаның кеңейген жотасы екі үлкен биіктіктегі осінің қиылысынан басталатын сияқты көрінеді және алысқа созылатын көптеген қанаттарды шығарады, олар Италияның солтүстік жазығына біртіндеп төмендейді, салыстырмалы түрде үлкен аумақты қамтиды. Бұл жотаны бөлуге ыңғайлы әдіс жоқ. Дегенмен, ауданның табиғи шекараларын солтүстік жағынан Виспа өзенінің екі тармағы анықтайды. Матертал арқылы батыс тармағын жалғастыра отырып, Теодуль асуын кесіп өтіп, Вальтурнанше арқылы Шатильонға және Ивреаға дейін түсіп, Арона тауының түбін айналып, Маджоре көлі бойымен, Точе аңғары арқылы Вогоньяға дейін, содан кейін Валь Анзаска арқылы Монте Моро асуына көтеріліп, контур Саасталь арқылы Стальденге дейін түсумен аяқталады. Осылайша белгіленген, 450 км-ден асатын сызықтың ішінде осы топқа жататын барлық жоталар кіреді. Монте-Роза граниттерінің деформациясы шамамен 60 км тереңдікте субдукция болғанын көрсетеді. Олар тектоникалық көтерілу арқылы жер бетіне шығарылды, және бұл процесс бүгінге дейін жалғасуда. Шаңырағы – слюдалы тақтатастың өткір, тік жиегі, ол Нордендпен байланысқан, бірақ Zumsteinspitze-ден оңтүстікке қарай шамамен тік жартастармен бөлінген.

Климат

Монте-Роза Швейцарияның ең биік нүктесі болғандықтан, ол сонымен қатар ең экстремалды жерлердің бірі. Орташа ауа қысымы теңіз деңгейіндегіден шамамен екі есе аз (56%), ал температура -40 °C-қа ( -40 °F) дейін төмендеуі мүмкін. Шығыс немесе солтүстік-шығыстан жиі соғатын күшті жел және шыңға жақын жерде қиын қозғалыс жағдайлары Монте-Розаға көтерілу кезінде суықтан қорғану үшін ерекше сақтық шараларын қажет етеді. Қар шебі шамамен...

Туризм

Монте-Роза массиві альпинизм, жаяу жүру, шаңғы және сноуборд спорты үшін танымал. Онда бірнеше шаңғы курорттары орналасқан, олардың ұзын шаңғы жолдары бар. Теңіз деңгейінен шамамен 3500 метр биіктікте орналасқан Роза платосы – биіктігінің арқасында жыл бойы қар болатын жазғы шаңғы курорты. Роза платосы әуе трамвайы арқылы Сервиниямен, ал Клейн Маттерхорн арқылы Зерматпен байланысады. Массивтің батыс шеттері Зермат шаңғы аймағына дейін созылады. Грессони, Шамполюк, Алагана Вальсезия және Макугна (шығыс бетінің етегінде, қарқынды мұздықпен және 2500 метр биіктікте) – Монте-Розаның оңтүстік жағын қоршап тұрған негізгі тау және шаңғы курорттары. Монте-Розаға көтерілу техникалық тұрғыдан тым қиын емес, бірақ оның жоғары биіктігі, күрт ауа райының өзгеруі және кең мұздықтарындағы жарықтардың болуы оны өте қауіпті етеді – бұл Альп тауларындағы ірі мұздық аймақтарының бірі. Монте-Розаға көтерілемін келіп қаза тапқан альпинистердің көпшілігі Макугнадағы Ескі шіркеу зиратына жерленген.

Жаяу жүру

Монте-Роза айналымын саяхатшылар шамамен 10 күнде аяқтауға болады. Бұл маршрут ғасырлар бойы Швейцария мен Италия аңғарларын байланыстырған көптеген ежелгі жолдармен өтеді. Айналымға қарағай ормандары, альпілік шалғындары, тік жарлы жолдар және мұздықтан өту кіреді. Ол әртүрлі мәдениеттерді қамтитын жеті аңғарды байланыстырады: неміс тілінде сөйлейтін Жоғарғы Вале, Арпитан тілінде сөйлейтін Аоста аңғары, сондай-ақ Ломбардия және Пьемонт аңғарлары.