Кіріспе

Канадалық-американдық математик (1925–2020)

Луис Ниренберг (28 ақпан 1925 – 26 қаңтар 2020) – канадалық-американдық математик, 20 ғасырдың ең көрнекті математиктерінің бірі саналады. Оның жұмысының басым бөлігі жартылай дифференциалдық теңдеулер саласында болды. Оның көптеген еңбектері қазір осы саланың негізгі қағидалары ретінде танылады, мысалы, екінші реттік параболалық жартылай дифференциалдық теңдеулерге арналған күшті максимум принципі және күрделі геометриядағы Ньюландер-Ниренберг теоремасы. Ол геометриялық талдау саласындағы негізін қалаушы тұлға ретінде қарастырылады, оның көптеген еңбектері күрделі талдау және дифференциалдық геометрияны зерттеумен тығыз байланысты.

Математикалық жетістіктер

Ниренберг есімді ғалым, әсіресе Шмуэль Агмон және Аврон Дуглиспен бірлесіп жұмыс істегені үшін танымал, олар бұрын екінші реттік эллиптік дербес дифференциалдық теңдеулер үшін түсінілген Шаудер теориясын эллиптік жүйелердің жалпы жағдайына дейін кеңейтті. Базилис Гидас пен Вэй Мин Нимен бірге ол дифференциалдық теңдеулердің көптеген шешімдерінің симметриясын дәлелдеу үшін максимум принципін жаңаша қолданды. BMO функциялық кеңістігін зерттеуді Ниренберг пен Фриц Джон 1961 жылы бастады; Джон оны бастапқыда серпімді материалдарды зерттеуде енгізгенімен, ол сондай-ақ мартингалдар деп аталатын кездейсоқ ойындарға да қолданылды. 1982 жылы Луис Каффарелли мен Роберт Конмен бірлесіп жасаған жұмысы математикалық сұйықтық механикасы саласында Навье-Стокстың болуы мен тегіс болуына маңызды үлес қосты. Оның басқа да жетістіктеріне екі өлшемде Минковский мәселесін шешу, Гаглиардо-Ниренберг интерполяциялық теңсіздігі, күрделі геометриядағы Ньюландер-Ниренберг теоремасы және Джозеф Конмен псевдодифференциалдық операторларды әзірлеу кіреді.

Навье-Стокес теңдеулері

Навье-Стокс теңдеулері 1800 жылдардың басында сұйық механикасының физикасын модельдеу үшін жасалды. Жан Лерей 1930 жылдары жасаған маңызды жетістігінде теңдеулердің әлсіз шешімдерінің ықпалды түсінігін қалыптастырып, олардың бар екенін дәлелдеді. Оның жұмысын кейіннен Эберхард Хопф шекаралық мән есебіне енгізді. 1970 жылдары Владимир Шеффердің еңбегімен үлкен қадам жасалды. Ол, егер Навье-Стокс теңдеулерінің тегіс шешімі ерекше уақытқа жақындаса, онда шешімді кеңістіктегі қисықтан, шамамен айтқанда, ерекше уақытқа дейін үздіріссіз кеңейтуге болатынын көрсетті. Мұндай тегістік туралы шарт қоймай, ол екі өлшемді беттен тегіс болатын Лерей-Хопф шешімдерінің бар екенін дәлелдеді. Мұндай нәтижелер "жартылай тұрақтылық" деп аталады. Ұзақ өтпей, Луис Каффарелли, Роберт Кохн және Ниренберг Шеффердің талдауын жергілікті деңгейде нақтылады. Шеффердің талдауының негізгі құралы – энергия теңсіздігі, ол шешімдердің жергілікті интегралдық бақылауын қамтамасыз етеді. Бұл теңсіздік Лерей-Хопф шешімдері үшін автоматты түрде орындалмайды, бірақ Шеффер және Каффарелли-Кон-Ниренберг мұндай теңсіздіктерді қанағаттандыратын шешімдердің бар екенін дәлелдеді. Мұндай "априорлы" бақылауды бастапқы нүкте ретінде пайдаланып, Каффарелли-Кон-Ниренберг кеңістік-уақыттың қисығынан алыс тегістік туралы таза жергілікті нәтижені дәлелдеуге қол жеткізді, бұл Шеффердің жартылай тұрақтылығын жақсартты. Кейіннен Майкл Струве ұқсас нәтижелер тапты, ал Фанг Хуа Лин Каффарелли-Кон-Ниренбергтің талдауының оңайлатылған нұсқасын тапты. 2014 жылы Америка математикалық қоғамы Каффарелли-Кон-Ниренбергтің еңбегін зерттеуге елеулі үлес қосқаны үшін Стил сыйлығымен марапаттады, олардың жұмысы "батыл қадам" екенін және математиктердің бір буынына "шабыт көзі" болғанын айтты. 2021 жылға қарай Навье-Стокс теңдеулерінің тұрақтылық теориясын одан әрі зерттеу белгілі бір ашық мәселе болып қалуда.

Сызықтық емес эллиптік бөлшектік дифференциалдық теңдеулер

1930 жылдары Чарльз Морри екі өлшемді домендегі функциялар үшін квазилинейлі эллиптикалық дербес дифференциалдық теңдеулердің негізгі реттелу теориясын тапты. Ниренберг, Ph.D. диссертациясының бөлігі ретінде, Морридің нәтижелерін толық сызықтық емес эллиптикалық теңдеулерге қатысты кеңейтті. Морри мен Ниренбергтің еңбектері екі өлшемділікті кеңінен пайдаланды, ал жоғары өлшемді домендердегі эллиптикалық теңдеулерді түсіну шешілмеген мәселе болып қала берді. Функцияның гессианының детерминантын анықтау түріндегі Монге-Ампер теңдеуі – толық сызықтық емес эллиптикалық теңдеудің стандартты мысалының бірі. 1974 жылғы Халықаралық математиктер конгресінде жасаған шақырылған баяндамасында Ниренберг, Евгений Калабимен бірлесіп, Монге-Ампер теңдеуінің шекаралық мән есебі бойынша алынған нәтижелерді жариялады, бұл нәтижелер шекаралық реттелу бағалаулары мен сабақтастық әдісіне негізделген. Алайда, олар өз дәлелдерінің толық еместігін көп ұзамай түсінді. Олардың жұмысы Лежандр түрлендіруі арқылы Минковский мәселесімен байланысты болды, оны олар бұрын дифференциалдық-геометриялық бағалаулар арқылы шешкен. Атап айтқанда, олардың жұмысы шекаралық реттелуді пайдаланбады және олардың нәтижелері осы мәселелерді шешпеді. Луис Каффарелли мен Джоэл Спракпен бірлесіп, Ниренберг осы мәселелерді шешті, тікелей шекаралық реттелуді орнатып, оны сабақтастық әдісіне негізделген Монге-Ампер теңдеуіне тікелей көзқарас құру үшін пайдаланды. Калаби мен Ниренберг сәтті түрде бірінші екі туындыны біркелкі бақылауды көрсетті; сабақтастық әдісі үшін кілт – екінші туындының күштірек біркелкі Гельдер сабақтастығы. Каффарелли, Ниренберг және Спрак осының шекара бойындағы нәзік нұсқасын құрды және Калабидің ішкі бөлігіндегі үшінші туынды бағалауларын пайдаланып, оны жеткілікті деп көрсетті. Жозеф Конмен бірге олар күрделі Монге-Ампер теңдеуі үшін де ұқсас нәтижелер тапты. Мұндай жалпы жағдайларда Эванс-Крылов теориясы Яньян Лимен бірлесіп, және серпімділік теориясындағы композиттік материалдармен шабыттандырылып, Ниренберг коэффициенттері ішкі жағында Гельдер үздіксіз, бірақ шекарасында үздіксіз болуы мүмкін сызықтық эллиптикалық жүйелерді зерттеді. Олардың нәтижесі – шешімнің градиенті Гельдер үздіксіз, ал градиент үшін L∞ бағалауы шекарадан қашықтыққа тәуелсіз.

Максималдылық қағидаты және оның қолданылуы

Гармоникалық функциялар жағдайында максимум принципі 1800 жылдары белгілі болды және оны Карл Фридрих Гаусс қолданды. 1900 жылдардың басында Сергей Бернштейн, Леон Лихтенштейн және Эмиль Пикард жалпы екінші реттік эллиптік бөлшектік дифференциалдық теңдеулердің күрделі кеңейтулерін тапты; 1920 жылдарға дейін Эберхард Хопф қарапайым заманауи дәлелді таппады. Алғашқы еңбектерінің бірінде Ниренберг Хопфтың дәлелін екінші реттік параболалық бөлшектік дифференциалдық теңдеулерге бейімдеді, осылайша осы контексте күшті максимум принципін орнатты. Бұрынғы жұмыстағыдай, мұндай нәтижеде әртүрлі бірегейлік және салыстыру теоремалары туындады. Ниренбергтің жұмысы қазір параболалық бөлшектік дифференциалдық теңдеулер саласындағы негіздердің бірі саналады және стандартты оқулықтарда кеңінен таралған. 1950 жылдары А. Д. Александров элегантты "қозғалатын жазықтық" әдісін енгізді, оны стандартты сфераны тұрақты орташа қисықтығы бар Евклид кеңістігінің жалғыз жабық гипербеті ретінде сипаттау үшін максимум принципін қолдану контексі ретінде пайдаланды. 1971 жылы Джеймс Серрин Александровтың әдісін қолданып, екінші реттік эллиптік бөлшектік дифференциалдық теңдеулердің жоғары симметриялық шешімдері симметриялық домендерде қолдау табатынын дәлелдеді. Ниренберг Серриннің жұмысын екінші реттік эллиптік бөлшектік дифференциалдық теңдеулердің шешімдері өз доменінің және теңдеудің өзінің симметрияларын мұра ететінін көрсету үшін қайта тұжырымдауға болатынын түсінді. Мұндай нәтижелер автоматты түрде алынбайды және берілген мәселенің қандай ерекшеліктері маңызды екенін анықтау қиын. Мысалы, Евклид кеңістігінде Лаплас операторының және Евклид кеңістігінің айналу симметриясына қарамастан, айналу симметриялы болмайтын көптеген гармоникалық функциялар бар. Бұл мәселе бойынша Ниренбергтің алғашқы нәтижелері Базилис Гидас пен Вэй Мин Нимен бірлесіп алынды. Олар Александров пен Серрин әдісінің дәл түрін жасады, ол тіпті толық сызықтық емес эллиптік және параболалық теңдеулерге де қолданылады. Кейінгі жұмыста олар Хопф леммасының шексіз домендерде қолданылатын нұсқасын жасады, осылайша мұндай домендердегі теңдеулер үшін өз жұмысын жетілдірді. Олардың негізгі қолданысы айналу симметриясымен байланысты. Мұндай нәтижелерге байланысты, геометриялық немесе физикалық қызығушылық тудыратын көптеген жағдайларда, бөлшектік дифференциалдық теңдеулерді емес, жай дифференциалдық теңдеулерді зерттеу жеткілікті. Кейіннен, Анри Берестицкиймен бірге Ниренберг Александров-Бакельман-Пуччи бағалауын қолданды. Олар өз әдісін жалпы шексіз домендердегі сапалық құбылыстарды алу үшін қолданды, бұл Мария Эстебан мен Пьер Луи Лайонның бұрынғы жұмыстарын кеңейтті.

Функционалдық теңсіздіктер

Ниренберг пен Эмилио Гальярдо Соболев кеңістіктері үшін қазіргі Gagliardo–Nirenberg–Sobolev теңсіздіктері мен Gagliardo–Nirenberg интерполяциялық теңсіздіктері ретінде белгілі фундаментальды теңсіздіктерді тәуелсіз түрде дәлелдеді. Олар жартылай дифференциалдық теңдеулер туралы әдебиетте кеңінен қолданылады, сондықтан оларды әртүрлі жағдайларға кеңейту және бейімдеу үлкен қызығушылық тудырады. Ниренберг өзі кейін интерполяциялық теңсіздікте пайда болатын мүмкін көрсеткіштерді нақтылады. Луис Каффарелли мен Роберт Кохнмен бірге Ниренберг белгілі бір салмақталған нормалар үшін сәйкес теңсіздіктерді орнатты. Каффарелли, Кохн және Ниренберг нормалары кейіннен Флорин Катрина мен Чжи Цян Вангтың маңызды жұмыстарында толығырақ зерттелді. Фриц Джонның серпімділік теориясындағы шектелген орташа тербеліс (BMO) функциясы кеңістігін енгізгеннен кейін, ол және Ниренберг кеңістікті одан әрі зерттеді, атап айтқанда "Джон–Ниренберг теңсіздігін" дәлелдеді, ол BMO функциясының орташа мәнінен алыс болатын жиынның мөлшерін шектейді. Олардың жұмысы Кальдерон–Зигмунд ыдырауының қолданылуы болып табылады және ол стандартты математикалық әдебиеттің бір бөлігіне айналды. Экспозициялар ықтималдық, комплекс талдау, гармоникалық талдау, Фурье талдау және жартылай дифференциалдық теңдеулер бойынша стандартты оқулықтарда қамтылған. Хайм Брезис пен Гвидо Стампаккьямен бірге Ниренберг Фан теориясын және Стампаккьяның Лакс–Милграм теоремасының жалпылауын кеңейтетін нәтижелер шығарды. Олардың жұмысы вариациялық теңсіздіктер тақырыбына қатысты. Дирихле энергиясын бейімдеу арқылы белгілі бір толқын теңдеулерінің шешімдерін функционалдардың сындық нүктелері ретінде қарастыру стандартты болып табылады. Брезис және Жан Мишель Коронмен бірге Ниренберг жаңа функционалды тапты, оның сындық нүктелерін толқын теңдеулерінің шешімдерін құру үшін тікелей пайдалануға болады. Олар жаңа функционалға тау өту теоремасын қолдана алды, осылайша Пол Рабиновицтің нәтижесін кеңейтіп, белгілі бір толқын теңдеулерінің периодты шешімдерінің бар екендігін анықтады. Олардың жұмысының бір бөлігі стандартты тау өту теоремасы мен Пала–Смаль шартының шағын кеңейтулерін қамтыды, олар оқулықтарда стандартқа айналды. 1991 жылы Брезис пен Ниренберг Экеландтың вариациялық принципін тау өту теоремасын кеңейту үшін қалай қолдануға болатынын көрсетті, нәтижесінде Пале–Смаль шартын қажет етпей-ақ, дерлік сындық нүктелерді табуға болады. Кейін олардың жұмысын Хесус Гарсия Азореро, Хуан Манфреди және Иренео Пераль кеңейтті. Ниренбергтің ең көп сілтемеленген мақалаларының бірінде ол және Брезис Евклид кеңістіктеріндегі Ямабе типті теңдеулер үшін Дирихле мәселесін зерттеді, Ямабе мәселесі бойынша Тьерри Обиннің жұмысының бір бөлігін ұстанды. Берестицки мен Итало Капуццо Дольчеттамен бірге Ниренберг Ямабе типті суперлинейлік теңдеулерді зерттеді, әртүрлі барлық және болмау нәтижелерін берді.

Геометриялық мәселелер

Толық сызықтық емес эллиптік теңдеулер бойынша жұмысын пайдаланып, Ниренбергтің Ph.D. диссертациясы дифференциалдық геометрия саласындағы Вейль проблемасы мен Минковский проблемасын шешуге мүмкіндік берді. Біріншісі екі өлшемді сферадағы оң қисықтығы бар Риманн метрикасының үш өлшемді Евклид кеңістігіне изометриялық енгізілуінің болуын сұрайды, ал екіншісі үш өлшемді Евклид кеңістігіндегі жабық беттерге қатысты, олар үшін Гаусс картасы Гаусс қисықтығын анықтайды. Маңыздысы, беттер теориясынан алынған «Дарбоу теңдеуі» Монге-Ампер типінде болады, сондықтан Ниренбергтің тұрақтылық теориясы үзіліс әдісінде қолданылады. Джон Нэштің көп ұзамай жарияланған белгілі изометриялық енгізу теоремалары Вейль проблемасымен тікелей байланысты емес, ол жоғары дәрежелі енгізулермен және төмен кодименсиямен бірдей айналысады. Шиң Шен Черн мен Андре Вейльдің Ниренбергке қойған сұрағына жауап ретінде Ниренберг және оның докторанты Август Ньюландер қазір Ньюландер-Ниренберг теоремасы деп танылатын теореманы дәлелдеді, ол нақты алгебралық шартты ұсынады, онда дерлік комплекс құрылым голоморфты координата атласынан туындайды. Ньюландер-Ниренберг теоремасы қазір комплекс геометрияның негізгі нәтижесі саналады, бірақ нәтиже өзінің дәлелдемесінен гөрі жақсы танымал, себебі ол, әдетте, кіріспе мәтіндерде қарастырылмайды, өйткені ол бөлшек дифференциалдық теңдеулердің жетілген әдістеріне сүйенеді. Ниренберг пен Джозеф Конн Кохнның бұрынғы жұмысына сүйене отырып, псевдоконвекс домендердегі Нейман проблемасын зерттеді және оператор үшін субеллиптік бағалаулардың болуымен тұрақтылық теориясының байланысын көрсетті. Классикалық Пуанкаре дискісі моделі гиперболалық кеңістіктің метрикасын бірлік шарға бейімдейді. Ниренберг пен Чарльз Лоунер Евклид кеңістігінің шектеулі ашық ішкі жиындарына толық Риманн метрикасын табиғи түрде бейімдеудің жалпы тәсілдерін зерттеді. Геометриялық есептеулер көрсеткендей, Ямабе типті жартылай сызықтық теңдеулердің шешімдерін тұрақты скалярлық қисықтығы бар метриканы анықтау үшін пайдалануға болады, ал шешім шекараға жақын шексіздікке ұмтылса, метрика толық болады. Лоунер мен Ниренберг белгілі бір домендерде мұндай шешімдердің бар екенін көрсетті. Сол сияқты, олар Монге-Ампер теңдеуін зерттеді, онда шекарада нөлге дейін үздіріссіз кеңейтілген кез келген теріс шешім үшін гессиан арқылы толық Риманн метрикасын анықтауға болады. Бұл метрикалар проективті инварианттылықтың ерекше қасиетіне ие, сондықтан бір доменнен екінші доменге проективті түрлендіру сәйкес метрикалардың изометриясына айналады.

Псевдодифференциалдық операторлар

Джозеф Кохн мен Ниренберг псевдодифференциалдық операторлар ұғымын енгізді. Ниренберг пен Франсуа Трев екінші реттік шешілмейтін сызықтық ПДЭ үшін танымал Леви мысалын зерттеді және бөлшектік дифференциалдық операторлар мен псевдодифференциалдық операторлар аясында оның шешілу шарттарын анықтады. Олардың аналитикалық коэффициенттері бар жергілікті шешімділік шарттарын енгізуі Р. Билс, К. Фефферман, Р. Д. Мойер, Ларс Хёрмандер және Нильс Денкер сияқты зерттеушілердің назарына ілікті. Олар Леви теңдеуі үшін псевдодифференциалдық шартты шешті. Бұл сызықтық бөлшектік дифференциалдық теңдеулердің жергілікті шешілуіне жаңа мүмкіндіктер ашты.

Негізгі басылымдар

Кітаптар мен сараптамалар. Мақалалар.