Кіріспе
Нео-креационизмде, өмірді жаратқан ақылды дизайнер, сондай-ақ ақылды агент деп аталады, – бұл ақылды дизайн қозғалысының өмірдің пайда болуында және/немесе дамуында белгілі бір рөл атқарған деп санайтын, псевдонаулық, гипотетикалық, өз еркімен және өзін-өзі сезінетін тұлға. "Ақылды себеп" термині де қолданылады, ол ғалам мен тірі организмдердің ерекшеліктерінде мақсаттылық пен бағыттылық бар деген олардың телеологиялық тұжырымын көрсетеді.
An intelligent designer, also referred to as an intelligent agent, is the pseudoscientific hypothetical willed and self aware entity that the intelligent design movement argues had some role in the origin and/or development of life. The term "intelligent cause" is also used, implying their teleological supposition of direction and purpose in features of the universe and of living things.
Тарих
Көпке танымал "ақылды дизайн" қозғалысы – христиан фундаменталистік жаратылыстану ғылымы қозғалысынан туындаған нео-креационистік науқан. "Ақылды дизайн" жақтастары көпшілікке өз тұжырымдамасы дизайнердің кім екенін анықтамайтынын, бірақ өздерінің негізінен христиан консерваторларынан тұратын жақтастарына жасаған мәлімдемелерінде дизайнерді Құдай деп атайды. "Дискавери институты" университеттің "ақылды дизайнды" сынауы "дінге қарсы көзқарасты қолдауға" тең екенін мәлімдеді.
Талап етілген іс-әрекеттер
И.Д. қозғалысы ішінде ақылды дизайнердің жаратылысқа қаншалықты үлес қосып, қаншалықты жаратылғандығы туралы пікірлер әртүрлі. Майкл Бихидің азайтылмас күрделілік тұжырымында эволюцияның көп бөлігі табиғи іріктеу арқасында жүзеге асырылса, ал кейбір белоктардың дизайнын саналы дизайнер жасаған. Дегенмен, И.Д. қозғалысындағы басқалар ортақ тектілік, әсіресе адамдар мен басқа маймылдардың тектілігі сияқты ұғымдарға қарсы шығады. И.Д. қозғалысының көпшілігі Ежелгі Жер креационистері болғанымен, аздаған бөлігі Жас Жер креационистері. Жас Жер креационистері ақылды дизайнер жасаған жаратылыстың көлемін жеткілікті нақты емес деп сынап, бұл олардың Киелі кітаптың қатесіздігі және Жердің жас екендігі туралы сенімдеріне қайшы келеді деп санайды. Кейбір ақылды дизайн жақтастары ақылды дизайнер ғаламның физикалық тұрақтыларын осылай реттегендіктен, өмірдің пайда болуы ғаламның физикалық тұрақтыларының бір-бірімен байланысты болуының нәтижесінде туындады дейді. «Дәл реттелген ғалам» аргументі – Уильям А. Дембски және Майкл Биге сияқты көрнекті ақылды дизайн жақтастарының көптеген жарияланған еңбектеріндегі негізгі тұжырым немесе берілген факт ретінде ұсынылады.
Сын
Ақылды дизайнды жақтаушылар оны «үлкен шатыр» стратегиясы ретінде ұсынды, оған жаратылыс туралы әртүрлі түсініктер сыйып кетеді. Егер ақылды дизайнның «ғылыми» нұсқасы мемлекеттік мектептердегі ғылым бағдарламасына енгізілсе, онда табиғи іріктеуге ғана емес, сонымен қатар натурализмге және тіпті өмірдің пайда болуына қатысты діни түсініктерге қатысты балама пікірлерді талқылауға мүмкіндік ашылады. Ғалымдардың басым көпшілігі ақылды дизайн және ақылды Жаратушы тұжырымын қабылдамайды. Керісінше, ең көп қабылданған түсінік – табиғи іріктеу сияқты физикалық процестер өмірдің күрделілігін және ғаламның басқа да құбылыстарын түсіндіре алады. Ақылды дизайн теориясын мемлекеттік мектептердің ғылым бағдарламасына енгізу әрекеті, ақылды дизайн қозғалысының әлеуметтік мақсаттарына сай келеді, яғни Батыс секуляризмін құлатуға бағытталған, бұл туралы «Кейн стратегиясында» айтылған. Ақылды дизайнер тұжырымы «Құдайдың жоқтығын толтыру» ретінде сынға ұшырады. Ақылды дизайнер гипотезасын енгізу, мұндай дизайнердің шығу тегін (бірінші себеп) анықтау мәселесін шешпейді. Ақылды дизайн өзі күрделілігі шексіз нысандарды жасау үшін дизайнердің қажеттігі туралы сұрақ тудырады. Ричард Докинс «Егер күрделі организмдер түсіндіруді талап етсе, күрделі дизайнер де солай істеуі керек. Ал теологтардың Құдайдың (немесе ақылды дизайнердің) ғылыми түсіндірудің қалыпты талаптарына бағынбайтыны туралы өтінішін көтеру – шешім емес» деді, себебі мұндай жауап ғылыми емес. Діни креационизмде «Құдайды не жаратты?» деген сұраққа теологиялық аргументтермен жауап беруге болады, бірақ ақылды дизайнда дизайнерлер тізбегі шексіз регрессияда мәңгілікке дейін жалғасуы мүмкін, бірінші дизайнердің жаратылуы туралы мәселені ашық қалдырады. Нәтижесінде, ақылды дизайн күрделіліктің қалай пайда болғанын түсіндірмейді, ол оны ғана жылжытады. Эллиот Собер ақылды дизайнның өзінің аргументтері бойынша, қайталанбайтын күрделілікті жасауға қабілетті дизайнердің өзі де қайталанбайтын күрделі болуы керек дейді: «Табиғаттағы қайталанбайтын күрделі жүйені жобалаған және құрастырған кез келген сана өзі қайталанбайтын күрделі». Собер ақылды дизайн жақтастары әлі де жауап беруі керек деген пікірде. Егер ақылды дизайн жақтастары бұл мәселені шешу үшін себепсіз себепші немесе Құдайды шақыратын болса, онда олар ақылды дизайнның негізгі болжамдарына қайшы келеді, яғни дизайн дизайнерді талап етеді және ақылды дизайнды діни креационизмге дейін кемітеді. Тағы бір қарсы аргумент – дизайнерлердің шексіз регрессиясы болуы мүмкін. Алайда, шексіз нысандарды қабылдау кез келген ықтимал емес оқиғаның орын алуына мүмкіндік береді, мысалы, «ерекше» күрделілігі бар нысан кездейсоқ түрде өзінен-өзі жиналады. Бұл да ақылды дизайнның негізгі тұжырымдарына қайшы келеді. Сыншылар біздің түсінігіміздегі олқылықтарды түсіндіретін дизайнерді ұсынуды, бірақ оны білімге үлес ретінде емес, ойды тоқтатушы клише ретінде қарастырудың қажеті жоқ деп мәлімдейді.