Кіріспе
Мосес Виль – Аргентинаның Санта-Фе провинциясындағы шағын қала (коммуна), 1889 жылдың 23 қазанында Шығыс Еуропа мен Ресей еврейлерінен қашқандар құрған. Қаланың бастапқы атауы – «Кириат Моше» («Мосе қаласы» еврей тілінде), бұл атау барон Морис Моше Хирштің құрметіне берілген. Бірақ, елді мекенді тіркеген жер агенті оны француз тілінде «Моисвилл» деп аударған, кейіннен ол испан тілінде «Мосес Виль» деп өзгертілген. Қала провинциялық астанадан және Буэнос-Айрестен шамамен қашықтықта, Сан-Кристобаль департаментінде орналасқан. Ол кезде қалада 2425 адам тұрған.
Тарих
Моейс Вильдің негізін 1889 жылдың тамызында Украинаның Каменец-Подольск қаласынан SS Weser кемесімен келген орыс еврей иммигранттары құрды. Моисе Виль Оңтүстік Америкадағы алғашқы еврей шаруашылық отары болып саналады, ол Бессарабиядан келген, Мониготтар деп аталатын көршілес елді мекенді құрған кіші топты бірнеше айға озуға мүкіндік берді. Бұл оқиға 1887 жылы Подолия мен Бессарабиядағы еврей қауымдарының басшылары өздерінің проблемаларын шешу үшін Катовицеде (Силезия, Польша) кездескенде басталды. Олар Палестинаға көшіп кетудің шешімі екенін шешті және Парижге сапар шегу үшін, сондай-ақ атақты еврей қайырымдысы, барон Эдмонд Джеймс де Ротшильдпен кездесу үшін оның қолдауын сұраған Елиезер Кауфманды делегат етіп таңдады. Кейін не болғаны туралы екі теория бар: біреулері баронмен келіссөздер сәтсіз аяқталды десе, екіншілері Кауфман онымен кездесе алмады деп санайды. Аргентина Республикасының ресми ақпарат бюросы бар екенін біліп, бос қол қайтудан қорқып, Кауфман Дж. Б. Франкпен, жауапты офицермен кездесіп, Рафаэль Эрнандес есімді ер адамның еуропалық иммигранттарға жер сатуға мүдделі екенін білді. Бұл жер Буэнос-Айрес провинциясының Нуэва-Плата деп аталатын аймағында, Ла-Плата қаласына жақын жерде орналасқан. Сол жерде келісімшартқа қол қойылды және Кауфманның өкілі болған 820 адам, 130 отбасы (ол кезде Аргентинаның еврей халқының жартысына жуық) SS Weser кемесімен Аргентинаға сапарларын бастады. Олар 1889 жылдың 14 тамызында Буэнос-Айреске келді және сатып алған жерлері қолжетімді емес екенін бірден білді. Олардың келісімінен кейін жердің бағасы екі еседен астамға өсті, бұл келісімшартты орындауды Эрнандеске ыңғайсыз етті. Аргентиналық еврейлердің басшысы раввин Генри Джозеф жағдайды түзетуге тырысты және жаңа келгендерге еврей қауымының адвокаты Педро Паласиоспен кездесуді ұйымдастырды, ол Санта-Фе провинциясындағы үлкен жерлердің иесі болды, дәл Тукуманға жаңа теміржол желісі салынып жатқан жерде. Паласиос Weser жолаушыларына өз жерін сатуға келісті. Тамыз айының соңында келісімшарттарға қол қойылып, көшіп келушілер жолға шықты. Олар қатты абыржыды, себебі сапар қиын болды, ал олар келген жердің жағдайлары тіпті нашар болды. Олар теміржол бойындағы сарайдағы жүк вагондарында орналастырылды. Олар өздерінің егістік жерлеріне ауысып, мал шаруашылығын, ауыл шаруашылығы техникасын және материалдарын (келісімшартта көрсетілгендей) алуды күтті, бірақ бұлардың ешқайсысы орындалмады. Теміржол қызметкерлері аш балаларға азық-түлік таратты, бірақ жақын арада нашар гигиена салдарынан асқынған тиф эпидемиясы 64 баланың өмірін қиды. Аз уақыт ішінде екі зират салынды, біреуі Паласиоста, екіншісі Мониготесте. Моисе Вильдің маңындағы зираттар еврей қауымының негізін қалады және еврей иммигранттарын жерге байланыстырды: олар отбасыларды қалуға мәжбүр етті және қайтыс болғандардың демалатын жерін қараусыз қалдырмады. Осы арада ұлттық билік, иммигранттардың өкінішті жағдайларын біліп, Бас иммиграциялық комиссарының тергеуін тапсырды. Жаңа келгендердің бақытына орай, Вильгельм Лёвентал, Берлин университетінің румындық дәрігері, бактериологияға маманданған, Парижге Аргентина үкіметі ғылыми миссияға жалдаған және АИУ-дан Везер иммигранттарына назар аударуды сұраған, Паласиос теміржол станциясына барды, онда ол иммигранттардың өмір сүру жағдайларына таң қалды. Қиындықтарға қарамастан, оралмандар әлі де фермер болуды армандады. Ол Сыртқы істер министрі Эстанислао Зебалосқа есеп берді және сонымен бірге Паласиоспен кездесіп, оның міндеттемелерін орындауын сұрады. Парижде Лёвентал раввин Задок Канға Аргентинадағы еврей отбасыларын отарлаудың жобасын ұсынды. Бұл жобаға сәйкес әр отбасыға 50-100 гектар жерді бөлу керек еді. Егер Паласиос станциясында тастап кеткен жолаушылар болмаса, барон Хирш Аргентинаға көбірек еврейлерді жіберуді ойламас еді немесе JCA-ны құрмас еді. Бірақ осы қиындықтың нәтижесінде 1891 жылы Барон Хирш жоспары пайда болды. JCA бағдарламасы аясында Гродно провинциясынан 42 отбасыдан тұратын тағы бір топ 1894 және 1895 жылдар аралығында Моисе Вильге келді. Колонисттер Моисе Вильге жақын ауылдарға қоныс аударды, оларды құраған үйлердің санына байланысты аталған: "Төрт үй", "Алты үй", "Он екі үй" және "Жыйырма төрт үй". 1900 жылы отаршылар JCA-дан колонияны кеңейтуді және Гродно аймағынан жаңа топтарды әкелуді өтінді. Бұл өтініш колонист Ной Кочиович арқылы жеткізілді, ол 1900, 1901 және 1902 жылдары Ресейге бірнеше сапар жасап, JCA талаптарына жауап беретін 104 отбасыдан тұратын үш топты жинады: олардың колонияда туыстары болды және билеттеріне өздері төледі. Топтар Моисе Вильдің солтүстігіндегі Уавельберг аймағына, сондай-ақ Вирджинияға шығысқа және Ла-Хуанитаға батысқа қоныс аударды. 1901 жылы Бялысток қаласынан (қазіргі Польша) ұйымдасқан 31 отбасыдан тұратын тағы бір топ келді, оған жазушы және еврей көшбасшысы Гдалия Бублик жетекшілік етті. Бұл топ қоныстанған аймақ Бялысток желісі деп белгіленді. Ла-Хуанита мен Бялыстокқа қоныс аударған колонисттердің көпшілігі кейін Лас-Пальмерас қаласына көшті. Сонымен қатар, JCA таңдаған румындық отбасылардың тобы келді. Бұл топ Моисе Вильдің батысындағы Задок Кан аймағына қоныстанды. Ол атақты Париждің бас раввинінің құрметіне аталды. Бұл топтың қалған колонисттерінің көпшілігі де ақырында Лас-Пальмерасқа көшті. Доктор Гильермо Лёвентал екі жаңа орналасқан жерге көшу жоспары жасалып жатқанын естіді. Моисе Вильдіктер бас тартты: олар өздерінің үшінші зиратты салған жерді қалдырғысы келмеді, онда гаучолардың шабуылының алғашқы құрбаны жерленген. Синагогадағы жиналыста олар қалуға және Мониготес пен Паласиоста жерленген балаларын Моисе Вильге әкелуге шешім қабылдады. 1903 жылы, Кишинев қырқынынан кейін, Бессарабиядан қосымша топ ұйымдастырылды. Бұл топ Моисе Вильдің солтүстік-батысындағы Мутник аймағына, Ортиз желісіне қоныстанды. Ал 1905 жылы Украинаның Херсон губерниясынан келген топ Мониготес аймағын отарлады. Бірнеше жылдан кейін Моисе Вильдің солтүстік-шығысындағы Капивара аймағы отарланды. 1930-шы жылдарда нацистер тарапынан қудаланған неміс еврейлері келе бастады, бұл толқын Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін жалғасты. Соғыс аяқталғаннан кейін, көптеген голланд және неміс бежендері келді, олардың көпшілігі JCA тарапынан жіберілді. Бірінші топтың колонистері және екінші топтың бір бөлігі өсіп келе жатқан қалалық ортаның айналасындағы аудандарға қоныстанды. Ной Кочиовичтің айтуынша, 1894 жылы осы ортада үш шатқылды ғимарат болды: синагог, JCA әкімшілік үйі және қоғамдық жуынатын бөлмелер. Колонисттердің үйлері олардың айналасында үш көше бойында орналасқан. Жер участақтары 100 метр ені және 1000 метр тереңдігінде болды. Моисе Виль Аргентинада 19 және 20 ғасырлардың соңында жер жырған "Жудео Гаучолардың" ("Еврей гаучолары") канонды қаласына айналды. Моисе Виль, оның әпкесі-колониялары Маурисио және Кларамен бірге барон Морис де Хирштің еврей отарлау қауымдастығының жұмысының негізгі мысалы болды.
Rafael Hernández was interested in selling lands to European immigrants. The land was in an area known as Nueva Plata, Province of Buenos Aires, near the city of La Plata. A contract was signed there and then and thus the 820 people represented by Kauffman, comprising 130 families (a number equivalent to half the Jewish population of Argentina at that time) began their trip to Argentina on board of the SS Weser. They arrived at Buenos Aires on August 14, 1889 and learned right away that the lands they had acquired were not available. Since their agreement the price of the land had more than doubled, making it "inconvenient" for unscrupulous Hernández to fulfill the contract. Rabbi Henry Joseph, the leader of Argentine Jewry, tried to save the day and arranged for the newcomers to meet Pedro Palacios, the Jewish Community attorney, who happened to be the owner of vast lands in the Province of Santa Fe, right where the new railway line to Tucumán was being built. Palacios agreed to sell the Weser passengers some land he owned. By late August contracts were signed and the immigrants were on their way. To their dismay the travel was bad and the place they arrived to even worse. The families were lodged in freight cars parked in a shed along the railway line. They expected to be transferred to their fields, get farm animals and agricultural appliances and materials (as established in the contract) but none of these happened. Railway workers distributed food among the hungry children but soon enough a typhus epidemic exacerbated by poor hygiene, took the lives of 64 of them. In a very short time two cemeteries were built, one in Palacios and the other in Monigotes. Those cemeteries in the surroundings of Moises Ville founded the base of the Jewish community and bonded the Jewish immigrants to the land: they made the families stay and not leave the resting place of the deceased unattended. Meantime, the national authorities, learning of the immigrants' deplorable conditions, ordered an investigation by the General Immigration Commissioner. Luckily for the newcomers, Wilhelm Loewenthal, a Rumanian doctor from the University of Berlin, specializing in bacteriology, who had been hired in Paris by the Argentine government for a scientific mission and also asked by the A. I. U. to keep an eye on the Weser immigrants, traveled to Palacios Train Station where he was astonished by the miserable living conditions of the immigrants. In spite of their ordeal and difficulties the settlers still hoped to become farmers. He reported to the Minister of Foreign Affairs, Estanislao Zeballos and simultaneously met Palacios requesting him to comply with his obligations. Back in Paris, Loewenthal submitted a written project to Rabbi Zadoc Kahn for the agricultural colonization of Jewish families in Argentina by means of establishing a Colonizing Association and allocating to each family a farm of 50 to 100 hectares, at the cost of US$2000 per family. If it had not been for the travelers abandoned in Palacios Station it is unlikely that Baron Hirsch would have thought of sending more Jews to Argentina, or created the JCA. But as a result of the ordeal the 1891 Baron Hirsch Plan was born. Within the frame of the JCA's program a further group of 42 families from the Province of Grodno arrived to Moises Ville between 1894 and 1895. The colonists settled in villages near Moises Ville, named after the number of houses that formed them: "The Four Houses", "The Six Houses", "The Twelve Houses" and "The Twenty four houses". In 1900, the colonists requested the JCA to enlarge the colony and bring new groups from the Grodno area. The request was conveyed through the colonist Noe Cociovich who, in 1900, 1901 and 1902, carried out several trips to Russia and assembled three groups totaling 104 families that met the JCA demands: they already had relatives in the colony and they paid for their tickets themselves. The groups settled in the Wavelberg area, north of Moises Ville, which had been named for the philanthropist who helped finance the travel; in the Virginia area to the east, and in La Juanita to the west. In 1901, another group of 31 families organized in Białystok (current Poland) arrived, led by the writer and Jewish leader Gdalia Bublik. The area in which this group settled is known as Línea Białystok (Białystok Line). Many of the colonists who settled in La Juanita and Białystok later moved to the town of Las Palmeras. At the same time, a group of Rumanian families selected by the JCA arrived. This group settled in the area of Zadok Kahn, to the west of Moises Ville. It was named in honor of the above mentioned Chief Rabbi of Paris. Most of the colonists in that group that remained also eventually moved to Las Palmeras. Dr. Guillermo Lowenthal heard that plans were made to move the settlement to two new locations in the Province of Entre Rios. The Moises Villenses refused: they did not want to leave the place where they were already building a third cemetery to bury the first victim of an attack by gauchos. At the meeting in the synagogue, they decided to stay and bring to Moises Ville the children they had buried in Monigotes and Palacios. In 1903, soon after the Kishinev pogrom, an additional group from Bessarabia was organized. This group settled in the Mutchnik area, northwest of Moises Ville, at Línea Ortiz (Ortiz Line). And in 1905 a group from Kherson Governorate, Ukraine colonized the area of Monigotes. Several years later the zone of Capivara, to the northeast of Moises Ville, was colonized, In the decade of the 1930s German Jews persecuted by the Nazis began to arrive, in a wave that lasted until the beginning of World War II. After the war was over, several families of Dutch and German refugees arrived, most of them sent by the JCA. Colonists of the first group and some from the second settled in the surrounding areas of a budding urban center. As Noe Cociovich related, that center had three shaky buildings in 1894: the synagogue, the JCA administration house and the public baths. The colonists' houses were arranged around them along three streets. The plots were 100 meters wide and 1,000 meters deep. Moisés Ville became the canonical town of the Gauchos Judíos ("Jewish Gauchos") who worked the land in Argentina in the late 19th and early 20th centuries. Moisés Ville, together with its sister colonies of Mauricio and Clara, were the main examples of the work of Baron Maurice de Hirsch's Jewish Colonization Association.
Соңғы кездері
Соңғы уақытта Мосес Вилье қаласы бірқатар даму жобаларын бастады, мысалы, 34-ші ұлттық автомобиль жолымен (Росарио Сальвадор Мацца) қаланы Паласиос шағын ауылы арқылы байланыстыратын 69S провинциялық тас жолын қайта жаңарту. Паласиос қаладан шамамен 16 шақырым қашықтықта орналасқан. Қалаға Аргентинаның басқа өңірлерінен және шетелдерден туристер жиі келеді. Мосес Вилье – Аргентина үкіметінің 2017 жылы ауылдық жерлерде туризмді дамыту үшін іске қосылған Pueblos Auténticos бағдарламасына енген дәстүрлі қалалардың бірі. Мосес Вильеде аймақтағы еврей қоныстануының нәтижесінде құрылған мәдени мұраны сақтауға арналған мұражай бар, қазіргі таңда ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне ену үшін өтінім беру процесі жүріп жатыр.