Кіріспе

Қытай кинорежиссері Тянь Чжуанцзюан (; 1952 жылғы сәуірде Пекинде туған) – қытайлық кинорежиссер, продюсер және актер. Тянь Қытайдағы белгілі актер мен актрисаның ұлы. Қысқа мерзімді әскери қызметтен кейін Тянь өзінің көркемдік жолын алдымен әуесқой фотограф ретінде, содан кейін Бейжің ауыл шаруашылығы киностудиясында оператордың көмекшісі ретінде бастады. 1978 жылы Пекин кино академиясына қабылданды, оны 1982 жылы Чэнь Кайге және Чжан Имумен бірге бітірді. 1982 жылғы түлектер жақын арада «Бесінші буын» киноқозғалысы ретінде танымал болды, ал Тянь Чжуанцзюан осы қозғалыстың негізгі тұлғаларының бірі болды. Тяньнің мансабының басында авангардтық, деректі фильмдермен («Аңшылық алқабында» (1985), «Жылқы ұрысы» (1986)) және коммерциялық фильмдермен («Ли Ляньин: Императорлық евнух» (1991)) ерекшеленді. 1991 жылы Тянь қазіргі Қытайдың ең қараңғы кезеңдерінің бірі туралы эпикалық фильм жұмысын бастады. «Көк қанат» (1993) атты бұл фильм Тяньнің киноиндустриясынан шамамен он жылдық үзіліске себеп болды, бірақ ол «Шағын қаладағы көктем» (2001) фильмімен қайта оралды. 2000 жылдары Тянь Чжуанцзюан Қытай киносының алдыңғы қатарына қайта оралып, «Го-мастер» (2006) атты тамыр тарихындағы фильмді және «Жауынгер мен қасқыр» (2009) тарихи әрекет фильмдерін түсірді. «Көк қанат» фильмінен кейін тыйым салынғаннан бері Тянь Қытайдың жас кино таланттарының біріне ұстаз ретінде танылды және осы жаңа буын режиссерлері үшін бірнеше маңызды фильмдерді жасауға көмектесті.

Ерте өмір

Тянь Чжуанчжуан 1952 жылғы 23 сәуірде Пекинде дүниеге келген. Ол 1930 жылдары Пекин киностудиясының басшысы болған әйгілі актер Тянь Фан мен кейін Пекин балалар киностудиясын басқарған актриса Ю Ланның ұлы. Ата-анасының студия басшылары ретіндегі қызметтеріне байланысты Тяньді негізінен әжесі тәрбиеледі, бірақ ата-анасының лауазымы оған салыстырмалы түрде жайлы балалық шаққа мүмкіндік берді. Алайда, Тянь отбасының беделіне байланысты Тянь Чжуанчжуан Мәдени революция кезінде ауыр қиындықтарға тап болды, оның ата-анасы да қуғынға ұшырады. Сол кезде ол соғыс фотографымен танысып, камерамен танысты. Бес жыл фотограф болып жұмыс істеген Тянь ақырында кинематографияға өтуді шешті және Бейжің ауыл шаруашылығы киностудиясында ассистент-кинограф болып жұмысқа орналасты. Бірақ жасына байланысты кинематография бөліміне емес, режиссура бөліміне түсуге мәжбүр болды. Көп жылдар өткен соң, «Біздің бұрышымыз» фильмі БФА профессорларымен көрсетіліп, Тяньді актерлер мен кинорежиссерлердің жаңа буынымен таныстырды. 1982 жылы бітіргеннен кейін Тянь Пекин киностудиясына жіберілді, бірақ оның мансабының басында басқа студиялар үшін фильмдер түсірді. Олардың ішінде теледидарға арналған жұмыстар, сондай-ақ балалар фильмі «Қызыл піл» (1982, Чжан Цзянья мен Сяо Сяоцинмен бірлесіп түсірілген) бар. Екі фильм де ел ішінде сәттілікке жете алмады және коммерциялық сәтсіздікке ұшырады. Мысалы, «Аң аударуда» фильмнен тек төрт дана сатылды. 1998 жылы Тянь Амстердамда орналасқан халықаралық мәдениет және даму ұйымы – Принц Клаус қорының «Принц Клаус» сыйлығымен марапатталды.

Ішкі сын

Тяньның көптеген ертедегі еңбектері Қытай үкіметінің сынына ұшырады. Мысалы, теледидар продюсерлері оның "Our Corner" қысқаметражды фильмін көрсетуден бас тартты, ал оның алғашқы ірі фильмі "Қыркүйек" (1984) бірнеше маңызды көріністер монтаж бөлмесінде қалдырылып, цензураның араласуына ұшырады. Бірақ Тянь өзінің шедеврі "Көк желкен" (1993) фильмі – "Жүз гүл" қозғалысынан бастап, "Ұлы секіріс" және әсіресе "Мәдени революция" кезеңіндегі коммунистік биліктің теріс әсерлері туралы фильм шыққанша, жұмысының нәтижесінде ауыр салдарға ұшырамайтын еді. Фильмнің 1950-1960 жылдардағы коммунистік саясатты сынайтын тұжырымдары Пекин киностудиясында оны тез арада жат көрінетін етіп, фильмді орталықтан бекіту үшін шетелге жіберуден бас тартты. "Көк желкен" фильмін Тяньның достары елден құпия түрде шығаруға мәжбүр болды, ол рұқсатсыз шетелдік кинофестивальдарда (соның ішінде 1993 жылғы Канн кинофестивалінде) көрсетілді. Осы дау-дамайдың нәтижесінде 1994 жылғы наурыз айында Тянь Пекин киностудиясындағы лауазымынан кетті. Ресми түрде тыйым 1996 жылға дейін сақталды, бірақ Тянь тағы бірнеше жыл бойын фильм түсірмеді. Осы уақыт аралығында ол продюсерлікпен айналысып, Қытайдың жаңа буын режиссерлерінің жобаларына көмектесті, оның ішінде бұрынғы көркемдік режиссері Хуо Цзяньцзидің ("Жеңімпаз", 1995) және "Алтыншы буынның" өкілдері Лу Сюэчанның ("Болат жасау", 1996, онда Тянь да түсті) және Ван Сяошуайдың ("Жұмаққа жақын", 1998, өзі де даулы болған фильм) жобаларын қолдады. Тяньның жас режиссерлерге кеңесші ретіндегі рөлі 21-ші ғасырға дейін жалғасты, ол Ма Лиуэн және Нин Хао сияқты жас таланттарды өзінің қанатына алды.

Карьерасының жанданыуы

Тоғыз жылдық режиссерлік үзілістен кейін, негіздерінен басқа режиссерлердің туындыларын өндіруге көбірек назар аударғаннан соң, ол Фей Муның "Кішкентай қаладағы көктем" (1948) шедеврінің сыншылар тарапынан жоғары баға алған жаңа нұсқасымен қайта оралды, оның атауы "Көктемгі шақ кішкентай қалада". "Көк желкен" фильмінен кейінгі тыйымнан соң Тианның алғашқы фильмі болған "Көктемгі шақ" кішкентай, жеке камералық туынды, онда бар болғаны бес рөл болды. Кейбір сыншылар үшін бұл Тианның "сақтықпен ойнау" әрекеті болды, бірақ фильмнің саяси мәселесінің болмауы оның сыншылар тарапынан қабылдануына кедерес келтірмеді. 2004 жылы Тиан Қытайдың этникалық азшылықтарына арналған тақырыбына "Деламу" атты Юньнань және Тибет халықтары туралы HD деректі фильмімен қайта оралды. "Деламудан" кейін Қытайдың әйгілі го ойыншысы Го Сейгеннің өмірбаяны "Го-мастер" (2006) фильмі түсірілді. Тианның соңғы жұмысы – Қытайдың қашық Шынжаң автономиялық аймағында түсірілген "Жауынгер мен қасқыр" тарихи эпосы. Бастапқыда фильмде Тан Вэй ("Lust, Caution") ойнауы тиіс еді, бірақ Қытай билігі актрисаның роліне тыйым салғаннан кейін Танның орнына Мэгги Кю актрисасы қойылды.