Британдық ғалым, шенеунік және тіл білгіш Чарльз Джеймс Лиалл

Кіріспе

сарбаз және бірінші сыныпты крикетші

Сэр Чарльз Джеймс Лайл (9 наурыз 1845 – 1 қыркүйек 1920) – британдық араб тілінің ғалымы және Британдық Радж кезеңінде Үндістанда қызмет атқарған мемлекеттік қызметкер.

Өмір

Чарльз Джеймс Лайл 1845 жылдың 9 наурызында Лондонда дүниеге келді. Ол, сондай-ақ Чарльз аталған банкирдің және оның әйелі Харриеттің (қыз есімі Мэтисон) үлкен ұлы болды. Алғашында Корольдік колледж мектебінде, содан кейін Лондон Корольдік колледжінде білім алған Лайл 1863 жылы Оксфордтың Баллиол колледжінде «Ұлылар» мамандығын оқыды және 1867 жылы бакалавр дәрежесін алды. Ол 1865 жылы Үндістан мемлекеттік қызметіне орналасу бойынша конкурстық емтиханды бірінші орынмен аяқтаған болатын. Бітірген соң Англиядан Үндістанға кетті. Ол 1867 жылдың 4 желтоқсанында Үндістанға келді және Солтүстік-Батыс провинцияларында көмекші судья және жинаушы болып тағайындалды. Лайл 1872 жылдың сәуір және маусым айлары аралығында қысқа мерзімге Үндістанның британ үкіметінің Сыртқы істер департаментінде хатшының көмекшісі қызметін атқарды. 1873 жылдың қыркүйегінен бастап ол Кірістер, Ауыл шаруашылығы және Сауда департаментінде хатшы болып жұмыс істеді. 1880 жылдың қаңтарында Индия империясы орденінің серігі (CIE) атағымен марапатталды, ал өткен жылы хатшы қызметінен босатылған еді. 1880 жылдан бастап ол негізінен Ассамның Бас комиссарының хатшысы болып жұмыс істеді, сонымен қатар Ассам алқабындағы аудандар үшін судья және комиссар ретінде екі рет қызмет етті және бірнеше ай Кірістер, Ауыл шаруашылығы және Сауда департаментінде хатшы болып жұмыс істеді. 1890 жылдың қарашасында ол ресми түрде Ішкі істер министрі болып тағайындалды және 1894 жылдың шілдесінен қазанына дейін Ассамның Бас комиссары міндетін атқарды. Оның Үндістандағы зейнеткерлікке шығар алдындағы соңғы тағайындалуы 1895 жылдың желтоқсаны мен 1898 жылдың шілдесі аралығында болды, осы кезеңде ол Орталық провинциялар мен Берардың Бас комиссары болды. 1893 жылдың маусымында «Үндістан жұлдызы» орденінің серігі болып тағайындалды, ал 1897 жылдың маусымында «Алмас мерейтойы» құрметіне сол орденнің кавалер-командоры болып жарияланды. Англияға оралғаннан кейін Лайл Лондондағы Үндістан кеңсесіне Сот және қоғамдық бөлімнің хатшысы болып ауыстырылды. Ол 1910 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы лауазымда қызмет етті. Лайл 1920 жылдың 1 қыркүйегінде Лондондағы Корнуолл Гарденс үйінде қайтыс болды және Путни Вейл зиратына жерленді. Ол 1870 жылы Калькуттадағы капитан Генри Фрейзердің қызы Флоренсқа үйленді және олардың екі ұлы мен бес қызы болды.

Charles James Lyall was born in London on 9 March 1845. He was the eldest son of a banker, also called Charles, and his wife Harriet (née Matheson). Educated initially at King's College School and then King's College London, in 1863 Lyall went on to study Greats at Balliol College, Oxford, from which he graduated in 1867 with a BA degree. He had already come first in the 1865 competitive examination for appointments in the Indian Civil Service, and after graduation he left England for India. He arrived there on 4 December 1867 and was appointed assistant magistrate and collector in the North Western Provinces. Lyall spent a brief period, between April and June 1872, as assistant under secretary in the Foreign department of the British government of India. From September 1873 he was under secretary in the department of Revenue, Agriculture and Commerce, He was appointed Companion of the Order of the Indian Empire (CIE) in January 1880, having ended his role as under secretary in the previous year. From 1880 he was primarily engaged as secretary to the Chief Commissioner of Assam, but also had two periods as Judge and Commissioner for the Assam valley districts and a few months as secretary in the department of Revenue, Agriculture and Commerce. He was formally appointed as home secretary on a permanent basis in November 1890 and was the acting Chief Commissioner of Assam between July and October 1894. His last appointment before his retirement from India was between December 1895 and July 1898, during which period he was Chief Commissioner of the Central Provinces and Berar. He had been appointed a Companion of the Order of the Star of India (CSI) in June 1893 and then, in June 1897, he was gazetted in the Diamond Jubilee Honours list as a Knight Commander of the same Order. Upon his return to England, Lyall was transferred to the India Office in London as secretary to the Judicial and Public Department. He held that post until his retirement in 1910. Lyall died at his home in Cornwall Gardens, London, on 1 September 1920 and was buried at Putney Vale Cemetery. He had married Florence, a daughter of Captain Henry Fraser of Calcutta, in 1870 and the couple had two sons and five daughters.

Шәкіртақы

Бос уақытында Ляль түрлі шығыс тілдерін зерттеген ғалым ретінде танымал болды. Ол университетте оқып жүргенде еврей тіліне бейімділігін көрсетіп, араб, хиндустани және парсы тілдерін, сондай-ақ Эдвард Стэк жинаған халық аңыздарын аударуға жеткілікті микир тілін үйренді. Оксфорд ұлттық өмірбаян сөздігінде ол "Британияның шығыс тілдерінің көрнекті ғалымдарының бірі" деп көрсетілген. Ол "Ежелгі араб поэзиясының аудармалары" (1885, 1894) атты екі томдық еңбегін, сондай-ақ "Абид ибн әл-Абрастың Диуаны" (1913), "Амр Қамия ұлының өлеңдері" (1919) және "Муфаддалият" (1921) аудармаларын, әрі хиндустани және араб әдебиеті туралы мақалалар жариялады. Осы мақалалардың бір бөлігі "Британ энциклопедиясының" тоғызыншы және он бірінші басылымдарында жарық көрді. Ляль Британ академиясының, Калькутта университетінің және Лондон Король колледжінің мүшесі болып сайланды, сондай-ақ Корольдік Азия қоғамының вице-президенті және 1899-1908 жылдар аралығында өткен түрлі халықаралық шығыстану конгрестерінде Үндістан үкіметінің ресми өкілі болды. 1894 жылы Бенгалия Азия қоғамының президенті, сонымен қатар оның және Deutsche Morgenländische Gesellschaft-тің құрметті мүшесі атанды. Ол Эдинбург, Оксфорд және Страсбург университеттерінен құрметті дипломдар алды. Ляль Лондон шығыстану мектебінің құрылуына көмектесті.