Кіріспе
Моңғол жер құдайы Этуген Еке ("Ана Жер", сонымен қатар Itügen немесе Etügen Ekhe деп транслитерацияланады) – теңгризмдегі жер құдайы. Ол мәңгі бойға бике болып саналады. "Этуген" сөзі әйел және Қайраның қызымен байланысты. Сондай-ақ, оның аты ежелгі түркілердің жердің қасиетті тауы және құнарлылық құдайы Өтүкеннен шыққан болуы мүмкін. Ортағасырлық дереккөздер кейде Этугенді Натигай немесе Начигай (Натикай, Натықай) есімді еркек серігімен қатар көрсетеді, бірақ бұл Этугеннің бұрмаланған айтылуынан туған қате болуы мүмкін. Мифологияда Этуген көбінесе сұр бұқаға мінген жас әйел ретінде бейнеленеді.
Etügen Eke ("Mother Earth", also transliterated variously as Itügen or Etügen Ekhe) is an earth goddess in Tengrism. She was believed to be perpetually virginal. The word "etugen" associates with woman and daughter of Kayra. Also her name may have originated from Ötüken, the holy mountain of the earth and fertility goddess of the ancient Turks. Medieval sources sometimes pair Etugen with a male counterpart named Natigai or Nachigai (Natikai, Natıkay), although this is probably a mistake based on a mispronunciation of Etugen. In mythology Etugen is often represented as a young woman riding a grey bull.
Этимология
"Еке" ананы білдіреді, ал Этугенді жиі "дайр" деп атайды (қоңыр түсті, көне түркі тілінен алынған), және ол қоңыр терілі Жер Ана деп сипатталады.
Жер ана
Этуген Ғаламның ортасында болды. Түркі халықтары Этугенді Отан мен табиғаттың қамқоршысы, әдемі, кемел келген әйел ретінде бейнелеген. Барлық тірі нәрсе оған бағынышты еді. Сондықтан түркілер Этугенді Көк Тенгриден кейінгі ең жоғары құдай деп санады. Адамдар мен ұлттардың тағдырын шешудегі басты рөл Тенгриге тиесілі болса да, табиғат күштері Этугенге бағынды. Кейде Тенгридің әмірімен Этуген адамдарды күнәлары үшін жазалаған. Бірақ ол көбінесе мейірімді Құдайша есептелді. Этуген Құдайының разылығын алу үшін мал өсіру маусымы мен егін еккенге дайындық кезінде әр көктемде құрбандық шалынатын. Егін жинау бітірген соң, күзде де құрбандықтар берілетін. Хаганат заманында Этугенге шалынған құрбандықтар жалпыұлттық сипатқа ие болды. Олар өзендер мен көлдердің жағасында өткізілді. Мал мен егіннің өнімді болуы және жалпы халықтың әл-ахуалы үшін дұға етіп, қызыл түсті жылқы құрбандыққа шалынды.