Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұрынғы Австрия және Австрия-Мажарстан жерлері
Former lands of Austria and Austria Hungary
Далмация Корольдігі (; Königreich Dalmatien; ) – Австрия империясының (1815–1867) және Австрия-Мажарстанның (1867–1918) Цислейтния бөлігінің тәжі. Ол Далмация аймағының барлық бөлігін қамтыды, астанасы Задар қаласы болды.
The Kingdom of Dalmatia (; Königreich Dalmatien; ) was a crown land of the Austrian Empire (1815–1867) and the Cisleithanian half of Austria Hungary (1867–1918). It encompassed the entirety of the region of Dalmatia, with its capital at Zadar.
Тарих
Габсбург монархиясы Бірінші коалицияның Наполеон соғысынан кейін Далмация жерлерін аннексиялады: 1796 жылы Наполеон Бонапарт Милан мен Мантуядағы Габсбург герцогтықтарына итальяндық жорығын бастады, ол Мантуя қоршауында аяқталды, бұл император Франциск II-ні бейбітшілікке мәжбүр етті. 1797 жылы Кампо-Формио шартына қол қойылды, оған сәйкес Габсбург императоры Австриялық Нидерландыға иелігінен бас тарды және Италияның Цизальпин Республикасының тәуелсіздігін ресми мойындады. Өз кезегінде Наполеон оған Венеция Республикасының иеліктерін, соның ішінде Далмация жағалауын (Венеция Далмациясы) және Котор шығанағын (Венеция Албаниясы) берді. Венеция Республикасы өзінің Domini di Terraferma-сын қорғау үшін Австрия тарапына қосылды және 1797 жылдың 14 мамырында француз әскерлері тарапынан басылып алынды. Осы шарт Венеция Республикасының ғасырлар бойғы тарихын аяқтады. Жаңадан алынған Габсбург тәждік жері Раб аралы мен Карлобагтан солтүстікте, Адриатика жағалауы бойымен оңтүстіктегі Будваға дейін созылды, ал Рагуза (Дубровник) Республикасы 1808 жылға дейін тәуелсіздігін сақтап қалды. 1804 жылы Франциск II өзіне Австрия императоры атағын (Франциск I ретінде) берген кезде, ол "Далмация королі" (Dalmatiae Rex) атағын да қосты. Алайда, Аустерлиц шайқасында Австрия жеңілгеннен кейін және 1805 жылғы Пресбург бейбіт шартынан кейін иеліктер қайтадан жоғалды, олар уақытша француз Ильрия провинцияларының құрамына кірді. 1814-15 жылдардағы Вена конгресіне дейін қайтадан иеленген аумақтардан Далмация Корольдігі құрылды, енді бұрынғы Рагуза Республикасы да кіріп, оңтүстік-шығысқа қарай Сутоморға дейін созылды. 1850 жылдар шамасында австриялықтар Котор шығанағындағы теңіз трафигін бақылау үшін Превлака бекінісін салды. 1848 жылғы революциялардан кейін Далмация уақытша Хорватия банды Йосип Елачичтің басқаруында болды. Алайда, Далмация диетасын бақылаған итальян тілінде сөйлейтін элита, Хорватия, Славония және Далмацияның үштік корольдігі туралы хорват ұлттық қайта жаралу қозғалысының талабына қарсы, Австрияның тәждік жері ретінде корольдіктің автономиясын талап етті. 1867 жылғы Австрия-Мажар келісімінде Хорватия-Славония Корольдігімен бірігуге рұқсат берілмеді. Хорватия-Славония Кильян тәждік жеріне қосылғанда, Далмация екі монархияның цислетандық (австриялық) бөлігінің жері болып қалды. Корольдік 1918 жылға дейін Австрия-Мажарстанның жеке әкімшілік бөлімшесі болды, содан кейін оның аумағы, Задар мен Ластово және Палагруза аралдарынан басқа, Италия Корольдігіне қосылды. Олар Словендер, хорваттар және сербтер мемлекетінің және сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің (кейін Югославия Корольдігі) құрамына кірді. 1921 жылғы Видовдан конституциясының нәтижесінде корольдіктің көп бөлігі Сплит облысы мен Дубровник облысына бөлінді, ал Котор шығанағы әкімшілік жағынан негізінен Черногорияның Зета облысына бөлінді.
The Habsburg monarchy had annexed the lands of Dalmatia after the Napoleonic War of the First Coalition: when Napoleon Bonaparte launched his Italian Campaign into the Habsburg duchies of Milan and Mantua in 1796, culminating in the Siege of Mantua, he compelled Emperor Francis II to make peace. In 1797 the Treaty of Campo Formio was signed, whereby the Habsburg emperor renounced possession of the Austrian Netherlands and officially recognized the independence of the Italian Cisalpine Republic. In turn, Napoleon ceded to him the possessions of the Republic of Venice, including the Dalmatian coast (Venetian Dalmatia) and the Bay of Kotor (Venetian Albania). The Republic of Venice had sided with Austria in order to defend her Domini di Terraferma and was occupied by French troops on 14 May 1797. The treaty ended the centuries long history of the Venetian Republic. The newly acquired Habsburg crown land stretched from the Rab Island and Karlobag in the north down the Adriatic coast to Budva in the south, while the Republic of Ragusa (Dubrovnik) retained its independence until 1808. When in 1804 Francis II created the title of Emperor of Austria for himself (as Francis I), he also added that of "King of Dalmatia" (Dalmatiae Rex). However, the possessions were again lost after the Austrian defeat in the Battle of Austerlitz and the 1805 Peace of Pressburg, when they temporarily formed part of the French Illyrian Provinces. Not until the Congress of Vienna in 1814–15 was the Kingdom of Dalmatia formed from the regained territories, now including the former Republic of Ragusa and stretching down to Sutomore in the southeast. Around 1850, the Austrians had the Prevlaka fortress erected to control the maritime traffic in the Bay of Kotor. Upon the Revolutions of 1848, Dalmatia was temporarily under the control of Ban Josip Jelačić of Croatia. However, the Italian speaking elite dominating the Diet of Dalmatia urged autonomy for the kingdom as an Austrian crown land against the Croatian national revival movement's demand for a Triune Kingdom of Croatia, Slavonia, and Dalmatia. In the Austro Hungarian Compromise of 1867, a unification with the Kingdom of Croatia Slavonia was denied. While Croatia Slavonia was incorporated into the Lands of the Crown of Saint Stephen, Dalmatia remained a crown land of the Cislethanian (Austrian) half of the Dual Monarchy. The kingdom was a separate administrative division of Austria Hungary until 1918, when its territory except for Zadar and the islands of Lastovo and Palagruza which were annexed by the Kingdom of Italy became part of the State of Slovenes, Croats and Serbs and the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes (later the Kingdom of Yugoslavia). As a result of the Vidovdan Constitution (in 1921), the majority of the kingdom was divided into the Split Oblast and Dubrovnik Oblast, with the Bay of Kotor being administratively split off to the largely Montenegrin Zeta Oblast.
Бірінші Австрия әкімшілігі
1797 жылы Венеция Республикасының құлдырауынан кейін Далмацияның көптеген жұмысшылары мен азаматтары наразылық білдірді. Далмацияны Хорватия Корольдігінің Славониясымен біріктіру үшін күшті қозғалыс туды. Францискандар және көптеген басқа дін қызметкерлері жиналыстар өткізді, мысалы, Горнжи Карин ауылында, олар бірігуді талап етті. Оларға Сплит архиепископы Лелие Чипико, Макарска епископы және православие дін қызметкерлері қосылды. 1797 жылдың маусым айында олар Венаға барып, императордан бірігуді бекітуді сұрау үшін делегация құрды, бірақ Кампо-Формио шарты бұрыннан жасалғандықтан, олар хорват банымен байланысқа түсуге шешім қабылдады. Дегенмен, Далмация жаңадан басып алынған аймақ ретінде қарастырылды, сондықтан автономды үкіметі болған жоқ және тікелей Венадағы үкіметке бағынды. 1798 жылы Задарда губернатор басқарған Императорлық және Корольдік үкімет (; ) құрылды. Үкімет мүшелері мен губернатор император тағайындады және Венециядағы Истрия, Далмация және Албания үшін Императорлық және Корольдік сот комитетіне (; ), ал 1802 жылдан бастап Вена Корольдік палатасының Далмация және Котор шығанағы бөліміне бағынды. Далмация ректорлар мен судья-әкімдер басқаратын әкімшілік сот округтеріне бөлінді. Округтардың орталықтары Кресте, Крк, Раб, Паг, Задар, Нин, Новиград, Скрадин, Шибеник, Книн, Синь, Трогир, Сплит, Клис, Омиш, Брач, Хвар, Корчула, Имотски, Макарска, Полица және Меткович қалаларында орналасты. 1802 жылы Габсбургтер соты Далмацияны Хорватия Славония Корольдігімен біріктіру туралы өтінішті ресми түрде қабылдамады. Далмациядағы алғашқы, қысқа мерзімді әкімшілік кезеңінде австриялық үкімет қолданыстағы венециялық жүйені өзгертуге көп күш жұмсаған жоқ және білім беру және сот жүйесінде тек шектеулі реформалар жүргізді. 1803 жылы Задарда гимназия ашылды. Наполеонға қарсы Австрия жеңілгеннен кейін, 1805 жылғы Пресбург бейбіт шартының талаптарына сәйкес, Далмация француздарға берілді, олар оны Наполеонның Италия Корольдігіне тәуелді мемлекетіне қосты. Осымен Далмациядағы алғашқы австриялық әкімшілік аяқталды.
Many workers and citizens throughout Dalmatia were revolted by the fall of the Venetian Republic in 1797. A strong movement for unification of Dalmatia with Kingdom of Croatia Slavonia emerged. The Franciscans and many other members of the clergy held gatherings, for example in the village of Gornji Karin, where they demanded unification. They were joined by Archbishop Lelije Cipiko of Split, the Bishop of Makarska and the Orthodox clergy. In June 1797, they formed a delegation which planned to travel to Vienna and ask the Emperor to approve unification but they were pre empted by the Treaty of Campo Formio, so they decided to contact the Croatian Ban instead. However, Dalmatia was treated as a newly conquered territory and so it had no autonomous government but was directly subjected to the government in Vienna. In 1798, the Imperial and Royal Government (; ), headed by the governor, was founded in Zadar. Members of the government and the governor were appointed by the Emperor and were subordinated to the Imperial and Royal Court Committee for Istria, Dalmatia, and Albania in Venice (; ), and since 1802 to the Viennese Royal Chamber's Section for Dalmatia and the Bay of Kotor Dalmatia was divided into administrative court districts, headed by the rectors and judge administrators. Seats of the districts were in Cres, Krk, Rab, Pag, Zadar, Nin, Novigrad, Skradin, Šibenik, Knin, Sinj, Trogir, Split, Klis, Omiš, Brač, Hvar, Korčula, Imotski, Makarska, Poljica and Metković. In 1802, the Habsburg court officially rejected the request for the unification of Dalmatia with the Kingdom of Croatia Slavonia. During its short first administration of Dalmatia, the Austrian government did little to change the existing Venetian system and implemented only limited reforms in education and the judiciary. In 1803, a gymnasium was opened in Zadar. After the Austrian defeat against Napoleon, according to the provisions of the 1805 Peace of Pressburg, Dalmatia was handed over to the French, who annexed it to Napoleon's client state of the Kingdom of Italy. That ended the first Austrian administration of Dalmatia.
Француздық әкімшілік
Пресбург бейбітшілігінен кейін Наполеон Далмацияны иелену үшін генерал Габриэль Жан Жозеф Молиторды жіберді. 1806 жылдың ақпан айында француздар Неретва өзеніне дейін Солтүстік Далмацияны басып алды. Бейбіт келісім бойынша француздарға берілген Котор шығанағын ресейліктер және олардың черногориялық одақтастары ұстап тұрды. Бұған қоса, ресейліктер Корчулані басып алды және Рагуза Республикасын жаулап алуға әрекеттенді.
Following the Peace of Pressburg, Napoleon sent General Gabriel Jean Joseph Molitor to take over Dalmatia. In February 1806, the French occupied northern Dalmatia down to the Neretva River. The Bay of Kotor, which was also given to the French by the Peace, was held by the Russians and their Montenegrin allies. In addition, the Russians also occupied the Korčula and sought to capture the Republic of Ragusa.
Рагуза Республикасының соңы
Пресбург бейбіт шартының талаптарына сәйкес Франция Далмацияның барлық бөлігі мен Котор шығанағына құқылы болды. Рагуза Республикасының (Дубровник) аумағы осы француз территориялары арасындағы құрлық байланысын үзіп тастады. Бір жағынан Наполеон армиясы, екінші жағынан әлсіреген Осман империясы болғандықтан, Республика енді қауіпсіз емес еді. 1806 жылдың 27 мамырында, ресейліктердің қатеріне тап болған Республика француз әскерлеріне қарсылық көрсетпей берілді. Генерал Жак Лористон басқаратын шамамен 1200 сарбаздық француз күші, жалған сылтаумен қалаға кірді. Француз армиясы Дубровникке кіргеннен кейін, Орыс әскері мен Черногорияның жартылай әскери күштері, сондай-ақ ішкі аймақтан келген серб халқының көмегімен Осман империясындағы әскери операциялар басталды. 1806 жылдың қазан айының басында генерал Огюст де Мармонттың көмегімен жауынгер орыс армиясы Дубровник Республикасының аумағынан қуылды. Одан немесе кешікпей, француздар Дубровник үкіметін өз қолдарына алды. Француз әскерлерінің көп саны Дубровникке қаржылық жағдай жасады. Дубровник сауда флоты Жерорта теңізінің порттарында жойылды немесе жоғалып кетті, ал бұрынғы өте табысты ішкі аймақпен сауда үзілді. 1808 жылдың 31 қаңтарында генерал Мармон, Наполеонның келісімімен Дубровник Сенатын таратып, Дубровник тәуелсіздігін жойды. Республика жойылғаннан кейін, Дубровник аймағы Котор шығанағымен бірге Наполеонның Италия Корольдігіне бағындырылды және 1810 мен 1814 жылдар аралығында француз Ильрия провинцияларының құрамына кірді.
According to the provisions of the Peace of Pressburg, France was entitled to all of Dalmatia and the Bay of Kotor. The territory of the Republic of Ragusa (Dubrovnik) cut off terrestrial connection between those French territories. With Napoleon's army on one side, and the weakened Ottoman Empire on other, the Republic was no longer safe. On May 27, 1806, endangered by the Russians, the Republic surrendered without resistance to the French troops. A French force of about 1,200 soldiers under the command of General Jacques Lauriston entered the city under the false pretenses. Since the entry of the French army into Dubrovnik, war operations in the Ottoman Empire, led by the joint Russian military and Montenegrin paramilitary forces, who were assisted by Serb population from the hinterland, began. At the beginning of October 1806, with the help of General Auguste de Marmont, the hostile Russian army was expelled from the territory of the Dubrovnik Republic. Shortly thereafter, the French took over Dubrovnik's government. The needs of a large number of French troops financially exhausted Dubrovnik. Dubrovnik's mercantile navy was destroyed or lost in the Mediterranean ports, and the once very lucrative trade with the hinterland was interrupted. On January 31, 1808, General Marmont, with Napoleon's approval, dissolved Dubrovnik's Senate and abolished Dubrovnik's independence. After the abolition of the Republic, the Dubrovnik area with Bay of Kotor was subjected to Napoleon's Kingdom of Italy and between 1810 and 1814 included in the French Illyrian Provinces.