Кіріспе

Албан тілінде "соқыр" деген мағынаны білдіретін I Verbti атауы, солтүстік албан халық сенімдерінде Задрима аймағындағы от пен жел құдайына, ал Дукагжин мен Малесия е Вогельдегі найзағай құдайына қатысты қолданылған. Шалада найзағай құдайы Рмория деп аталды. Бұл сенімдер солтүстік Албанияда соңғы уақыттарға дейін сақталған. Задримада I Verbti желді басқару арқылы оттың жалынын тұтандырып, отқа қарсы элемент – суды қозғалта алады деп есептелді. Албания от құдайының қалпына келтірілген аты – *Enj i, одан албан тіліндегі "бейсенбі" сөзі – e enjte шыққан деп саналады. Алғашқыда албан пантеонында маңызды рөл атқарған, христиандық дәуірінде от пен жел құдайы дұрыс емес деп қаралып, жалған құдай саналып, оны шақырған адам оттан соқыр болады деген әңгіме тарады. Оттың тазалау күші, от құдайының арамдық пен ластықтың жауы деген кең таралған ойдың негізінде жатыр. Дукагжинде, Малесия е Вогель мен Шалада найзағай құдайы Шен Вербти ("қасиетті соқыр") немесе Рмория бұлттарда мекендейді және ол келгенде аяз жауатын дауылды бұлттарды пайдаланады. Оны шу мен оқтармен қарсы алып, кері қайтаруға болады. Бұл сенімдер мен дәстүрлер найзағай құдайы Шурдқа байланысты сенімдерге ұқсас болды.

Нұсқалар

Задрима аймағында I Verbti от пен жел құдайына сіңірілген. Шен Вербти Дукагжин және Малесия е Вогельде найзағай құдайы ретінде қолданылған, ал Шалада ол Рмория деп аталды және Шурдх найзағай құдайымен ұқсастықтарды бөліседі. Албан от құдайының реконструкцияланған атауы - *Enj i, және албан тіліндегі "бейсенбі" күнін білдіретін e enjte сөзі одан шыққан деп есептеледі.

Этимология

I Verbti – албандық сын есімді зат есім: “соқыр”, сын есімінен i verbët “соқыр”. Албандық сын есім verbër ~ verb “соқыр” әдеттегі албандық фонетикалық дамудан өткен orbus сөзінен алынған. Shën Verbti албан тілінде “қасиетті соқыр” дегенді білдіреді. Rrmoria, мүмкін, rumor – “қайқай, шу, қауесет” сөзінен шыққан. Шурдхи мен албан тіліндегі i shurdhët – “саңырау” деген мағынадағы сөздің байланысы, тек кездейсоқ сияқты көрінеді, себебі Шурдх есімін *seuro, “су” (албан тілінде shurrë – “зәр”), және *dos – “беруші/донор” (албан тілінде dhashë/dha – “мен бердім/ол берді”) сөздерінен құралған деп қарастыру керек; оның есімі осылайша “су доноры” дегенді білдіреді. Шурдх есімі мен ежелгі фракиялық жазу ескерткіштеріндегі Zibelsurdus теонимінің екінші бөлігі арасындағы байланыс туралы пікірлер айтылған. Ауа райы және дауыл құдайы Шурдхтың “саңырау” деген терминмен сәйкес келуі, ықтимал, I Verbti – “соқыр” немесе Shën Verbti – “қасиетті соқыр” деген сын есімді зат есімдердің пайда болуына себеп болған, олар Ррмориямен бірге Албания Альпісіндегі ауа райы және дауыл құдайына, ал Задрима аймағында от және жел құдайына сіңірген. Албания от құдайының қайта құрылған аты *Enj, протоалбан тіліндегі *agni сөзінен, түп нұсқасы *h₁n̥gʷnis – “от” деген архаикалық прото-индоевропалық сөзден бастау алады. Бейсенбіге арналған құдайға ежелгі заманда иллирийлер табынып, ол албан пантеонының ең көрнекті құдайы болған болуы мүмкін, албан тілінде апта күндерінің атаулары қалыптасқан кезде Юпитерді осылай түсіндіру арқылы. Задрима аймағында i Verbti деп аталатын от және жел құдайының маңызды рөлі куәландырылған.

Задрима облысы

Задрима аймағында жазылған халық аңыздарына сәйкес, И Вербти от пен желді басқаратын құдай. Ол желді басқару арқылы отты тұтандырып, отқа қарсы элемент – суды қозғалтады. Халық оған дұға еткен соң, ол бір баланы судан құтқарып алған деседі. И Вербти солтүстік желді басқарып, суды көтеріп, толқындарды құрады, соның арқасында бала тірі күйінде судан шығарылды. И Вербти таза емес нәрселерді және жаман сөздерді жек көретін, оның туралы жаман айтқандарды жазалайтын құдай ретінде сипатталады. Оттың тазартатын күші осы құдайдың таза емес нәрселерге қарсы күресіп, ластықты жек көретіні туралы кең таралған ойдың негізінде жатыр. Албанияға христиан діні келгеннен кейін, И Вербти жалған құдай деп есептелді және оған дұға еткен адам оттан көру қабілетін жояды деген қауесет тарады. Алайда, халық аңыздарында И Вербти құдайы христиан құдайынан да күштірек деп саналды. Ескі және жаңа құдай арасындағы күрес, сондай-ақ албандық халықтық сенімдердегі И Вербтидің үлкен беделі христиандық көзқараспен баяндалған әңгімелерде көрінеді. Онда екі жігіт кездесіп, бірі: «Келіңдер, И Вербтиге дұға етейік! Сосын соғысқа барамыз!» деді. Екіншісі оған: «И Вербти деген жоқ! Бірақ көктегі жалғыз Құдай – Шын Құдай!» деп жауап берді. Бірі И Вербтиге, екіншісі Шын Құдайға дұға етті. Содан кейін олар шайқасты. Бірақ Құдай осылай реттеді: Шын Құдайға дұға еткен жігіт өлтірілді, ал И Вербтиге дұға еткені аман қалды. Сондықтан барлық халық И Вербтиге үміт артып, сенім білдірді.

Албания Альпі

Дукагжинде, Малесия е Вогель және Шалада найзағай құдайы Шен Вербти ("қасиетті соқыр") немесе Рмория бұлттарда мекендейді және ол келгенде ақ жауынды ескертетін дауылды бұлттарды пайдаланып саяхаттайды. Оны шу мен оқ атып қарсы алып, кері қайтаруға болады. Осы сенімдер мен дәстүрлер найзағай құдайы Шурдқа байланысты нанымдарға ұқсас болды. Албантанушы барон Франц Нопксаның 1913 жылғы есебінде Шала тайпасының адамдары жақындап келе жатқан дауылға оқ жауып, дауыл құдайының Шоши аумағына кетіп, енді Шаланың жүзім егініне қауіп төндірмейтініне қуанғандары айтылған.