Кіріспе

Қарт жекпе-жек шебері – әдебиетте, әсіресе ухсия, чанбара және басқа жекпе-жек өнері фильмдерінде кездесетін, ұстаз/оқытушының типік бейнесі. Ол көбінесе Шығыс Азия адамы болып келеді, қарт болса да, физикалық күші азайғанмен, жекпе-жек өнерінде дерлік жеңілмейтін шеберлікке ие. Көбінесе сенсей атағын алып, шәкірттері оны осылай шақырады. Қарт шебер әдетте жалпы кунг-фуға немесе белгілі бір қияли дәуірге тән ерекше стильге үйретеді. Фильмдер барысында ұстаз шәкірттерімен тығыз байланыс орнатады, оларға қамқор болады, ал шәкірттер ұстазының балаларындай болып есебітеледі. Әдетте, ұстаз тұтқындалғанда не өлтірілгенде, немесе зұлымдар ұстаздың суретін қорлағанда, шәкірттері оны құтқаруға немесе кек алуға бел буады.

Тұлғалық қасиеттері мен мінез-құлқы

Әдеттегі егде жастағы жекпе-жек шебері өзінің уақытының көп бөлігін додзода медитация жасаумен өткізеді. Шебер көбінесе тыныш, сабырлы, еңкейген және сыртқа жабық қарт адам болады. Ол жасқа байланысты жетілгендік пен өзіне қанағаттанғандық, сондай-ақ өмір тәжірибесімен бірге, жекпе-жек өнерінен мұра еткен дағдылары мен идеалдары, құндылықтарымен байланысты тыныш сенімділікті білдіреді. Оның пікірінше, жекпе-жек өнері – адамдармен ұрысу немесе қаталдық көрсету үшін ғана емес, шығыс қоғамдары жекпе-жек өнерімен байланыстыратын құндылықтар мен идеалдарға сәйкес, жеке тұлғаны және өмір салтын жақсартудың, құрмет, шыдамдылық, өзін-өзі бақылау, тәртіп сияқты құндылықтарды қалыптастырудың құралы. Шебер барлық адамдарға, тіпті фильм барысында оған зиян келтіруге тырысатын адамдарға да әдептілікпен қарайды. Ол әрқашан сөз арқылы тәлкекке салушыларды немесе қарсыласын (көбінесе жас және мақтаншы, жекпе-жек өнерін тек қаталдық пен зорлық-зомбылық құралы ретінде көреді) мүмкіндігінше, әдепті түрде тоқтатуға тырысады. Тек қабілетін қолдануға мәжбүр болған жағдайда ғана, ол тәлкекке салушылардың оған тең емес екенін көрсетеді, соның арқылы әдептілікті әлсіздікпен шатастыруға болмайтынын дәлелдейді. Мұндай мысалдарды «Аватар: Соңғы ауа иеленуші» фильмінен Иро, «Каратэ Кід» сериясынан Мистер Мияги, жаңа «Каратэ Кід» фильмінен Мистер Хан, «Үш мутант ниндзя тасбақа» сериясынан Мастер Сплинтер немесе «Жұлдызды соғыстардан» Йода сияқты кейіпкерлерде көруге болады.

Сөйлеу

Шебер әдетте өте тыныш және сабырлы болып сөйлейді. Егер шебер шығыс азиялық болса, көбінесе фильмдерде кездесетіндей, оған қалың стереотиптік қытай немесе жапон акценті беріледі, және ол ағылшын тілінде еркін немесе жылдам сөйлей алмайды. Оның сөйлеу әуені шәкіртімен сөйлескенде ерекше мейірімді, шыдамды, қамқор және дос-философ ретінде болады. Шебер шәкіртінің "жасыл" және "жетілмеген" кезеңінде әкедей түрде ескертеді немесе сөкпейді. Көптеген фильмдерде ол шәкіртін ашуға түсірмейді, "жаман жігіттерге" кек алудан тыяды, және шәкіртіне барлық нәрсенің өз уақыты мен орны бар екенін, өзін-өзі бақылауын жою немесе қарсыластың немесе дұшпанның қастықтарына бойсу, оның шәкірті болуды қалаған нағыз жекпе-жекшіге тән емес екенін түсіндіреді. Оның сөзі философиялық ойларға, әңгімелерге, қысқа нақыл сөздерге немесе түсініктерге толы, олар көбінесе шәкірттің жекпе-жек өнеріндегі білімін және көрегендігін арттыруға, сондай-ақ кейде оның мінезін, әрекетін, моральдық құндылықтарын және өмір салтын жақсартуға бағытталған. "Enter the Dragon" фильмінде фильмнің басында Брюс Ли сомдаған батырмен серуендеп бара жатқан ескі шебер, ең жақсы шәкіртіне оның өнерде интуитивті шеберлікке қалай қол жеткізгенін және оны өмірде даналықпен және сақтықпен пайдалануы керектігін айтады. Шебердің шәкіртімен әңгімелері көбінесе оның өзінің ерте өмірі, күрестік тәжірибесі немесе мансабы, немесе оның белгілі бір білімге немесе түсінікке қалай келгенін еске түсіреді.

Қорғаушымен қарым-қатынасы

Қожайыны әрқашан мейірімді әке болғанымен, тәрбие беру кезінде өте қатаң болуы мүмкін. Ол оқушыға жалған үміт артып, оқуды тоқтатпайды. Ол жас жігіттің өзін үйрету үшін оған ешбір сұрақсыз мойынсұну керектігін және қайғы-қасіретті көтеруге дайын екенін анық айтады. "Қан спорты" фильмінде жасөспірім Франк Дюкс жапондық ұстаз Сендзо Танакамен жалпы алғанда өте әкелік және сүйіспеншілікпен қарым-қатынаста болады, бірақ жаттығу қатаң және қатал, ал ұстаз ешқашан Франк Дюкске ешқандай жеңілдік пен жайлылық аймағын бермейді. Кинодағы "Кикбоксер" Жан-Клод Ван Дамм ойнаған кейіпкерге пальма ағашының сабағын жалаңаш аяқпен соққылауға мәжбүр болады, ол аяқ сүйегін сындырып, жерге жығылады. "Каратэ баласы" романында Мияги мырза Дэниел ЛаРуссоға (Ральф Макио) қоршаулар мен қабырғаларды бояуға, едендерді және машиналарды күн сайын екі нақты қол қозғалысымен сүртуге мәжбүр етеді. Мияги мырза тек сынақтан өтіп (жалған шабуылдар арқылы) және бұл қозғалыстар Дэниелдің өздігінен және санасыз реакцияларына айналғандығын анықтаған кезде ғана, ол балаға сол еңбектен тынығады. Дәл осы кезде Дэниел де, қожайыны оны бірнеше күн бойы шаршап, ауырып, шаршап жүрсе де, неге бұлай қылып отырғанын түсінеді. Өйткені бұл - оның қожайыны тәжірибе арқылы оған үйреткен, бірақ ол білмейтін блоктау және паррилеу әдістері. Көптеген фильмдерде кейіпкер қарсылас топ немесе жауынгердің тарапынан қандай да бір әділетсіздікке ұшырағаннан кейін немесе өзінің жекпе-жек өнерінің ағасы немесе досы өмір бойы мүкіс болғаннан кейін (немесе тіпті өлтірілгеннен кейін) қорқынышты және зұлым жауынгердің қожайынын іздеп, қайырымдылықпен кек алуды шешеді. Мұндай жағдайларда, қожайыны бастапқыда дайын емес, және ол тек қорғанышының маңыздылығы мен беріктігін тексеру үшін ғана болып көрінуі мүмкін. Бірақ бірнеше күннен кейін, ол оқушысының сынақтан өткенін сезінген соң, жаттығуды бастауға келіседі. Оқудың алғашқы күнінен бастап қатал және қатаң болады, ал иесі батырының өзін бүлдіріп, қанға батуын ойламайды. Ол көбінесе дәрі-дәрмек пен ауырсынуды жеңілдету әдістерін қолданады, бұл көптеген жағдайларда мұндай шеберлердің күрес әдістерімен бірге иелік ететін дағдылары болып табылады, өйткені шығыс жекпе-жек өнері дәстүрлі физиотерапия мен емдеу жүйелеріне жақын және толықтырады. Алайда басқа фильмдерде шәкірті шеберін көндіріп, оған жағымпазданудың қажеті жоқ. Қожайыны басынан-ақ көрінеді. Ол мен оның қорғауындағы адам жиі кездейсоқ оқиғалар арқылы танысады. Bloodsport-та жасөспірім Фрэнк Дюкс Сендзо Танака үйінің терезесінен катана семсерін көріп, жасөспірімдік жетілмегендігімен оны екі досымен бірге ұрлауға шешім қабылдайды. Оны қожайыны мен оның Фрэнкпен тең жастағы ұлы қылмысы үстінде ұстайды. Бірақ қожайыны Фрэнкке мейірімділік пен мейірімділік танытады, және Фрэнктің жазалануын көрудің орнына, оған ұзақ мерзімді моральдық сабақ беруді шешеді - мұндай семсерді тек лайықтылықпен ғана алуға болады, оны ұрлап, жауынгер бола алмайсың. Ол Фрэнктің ата-анасымен жекпе-жек жаттығуларының пайдасы туралы сөйлеседі және Фрэнкті өзінің шәкірті ету тілегін білдіреді. Бұл Франк пен Танака арасындағы ұзаққа созылған және жақын әке-бала сияқты қарым-қатынастың бастамасы болды, ал Танаканың ұлы жас ересек адам ретінде қайтыс болғанда, ол Франк болып өсті, содан кейін ол жетілген жас жігіт, әскердегі солдат және лайықты шәкірт болды. Танака оны өзінің лайықты мұрагері және өзінің жауынгерлік мұрасының мұрагері деп қарады. Осылайша фильмнің оқу кезеңі тыныш рәсіммен аяқталды, онда Танака өзінің катанасын Франкке тапсырып, Франктің жас бала кезінде ұрлап алуға тырысқан семсерін, кейіннен қасиеті мен біліктілігі бойынша иемденгенін білдірді. Фрэнк те қожайынының өміріндегі орнын көрсетіп, жер астындағы Кумиттегі жеңісін оған арнады. "Каратэ баласының екінші бөлімі" романында Дэниел ЛаРусоның жақындап, көз жасын төгіп жатқан Мияги мырзаға жақындап, оның теңізге қарама-қарсы отырғанын және жаңа ғана қайтыс болған әкесі үшін қайғырып жатқанын көруге болады. Даниял оның қасында отырып, Мияги мырзаны сөздерімен де, иығына қолын тигізіп те жұбатады. Кейбір фильмдерде, қожайынының өзінің қорғанысын "аза" ойынан жоғары көтеруге және бәсекелес / зұлым адамға, тіпті ең күшті провокация кезінде, өзінің бауырына немесе досына жасаған нәрсені істеуден бас тартуға моральдық күш пен табандылыққа ие болу қабілеті өте әсерлі және әсерлі түрде көрсетіледі...

Күлкі

Қарт ұстаз кейде қызықты әзілдер айтады. Устаз Танака катанасын молшық тәжірибесі бар, жылдамдықпен Фрэнктың бейсболкасының қалқанын тікелей кесіп тастайды, ал Фрэнк қорқыныштан көзін кең жайды. "Кикбоксер" фильмінде Жан-Клод Ван Даммның басты кейіпкері таңертең ұстазының салған суынан таңғалып оянады. "Каратэші бала" фильмінде, мақтаншы қарсыласы жаман мінез көрсеткенде, Мияги Даниэльге Окинава туралы оқиға айтады: бұрын баршаны қорқытқан бұқа болған, бірақ бір күні той болып, енді ешкім қорықпады. Ашулы бұқа дәмді сорпаға айналды. Ұстаз шәкіртінің жауынгерлік өнерден гөрі "романтикалық" іс-әрекеттерін де қадағалайды. Ол оларды, Мияги мырза Даниэльге қарағандай, шәкірт жасына сай қалыпты жайт деп қарастырады. Бірақ ол тікелей немесе жанама түрде шәкіртіне "қыздың" жауынгерлік өнерін үйренуіне кедергі келтірмеуі және жаттығуға деген құлшынысын азайтуы керек екенін еске салады. Мияги Даниэльге жауынгерлік өнерде белбеулердің маңыздылығын түсіндіргенде де әзіл айтады: "Окинавада белбеу дегенің – шалбарды ұстап тұруға арқанның қажеті жоқ".