Орта ғасырлық император: Зара Якоб тарихы

Кіріспе

Орта ғасырдың императоры

1434-1468 жылдар аралығында Эфиопия императоры. Пол Б. Хензе айтады, император Теодор I-нің ағасы ретіндегі қызғанышы сарайдағыларды Зара Якобты Тигрейге алып кетуге мәжбүр еткен, онда ол жасырын тәрбиеленді және Аксумда, сондай-ақ Дебре Аббай монастырында білім алды. Таддесе Тамрат бұл дәстүрдің "Зара Якобтың мансабына діни тұрғыдан құндылығы бар екенін" мойындаса да, бұл оқиғаның "детальдары бойынша өте күмәнді" екенін айтады. Профессор Зара Якобтың "Машафа Берхан" еңбегінде "тек таққа отыру алдында ғана Гишан тауындағы патша түрмесінен шығарылғанын" жазған. Император Давит қайтыс болғаннан кейін, оның ағасы Теодор Зара Якобты Амба Гешенге (шамамен 1414 жылы) қамауға бұйырды. Дегенмен, Зара Якобтың қолдаушылары оны императорлық таққа үміткер ретінде ұстап тұрды, келесі 20 жылда ағаларының таққа жылдам отыруы оны ең үлкен және білікті үміткер ретінде қалдырды. Дэвид Бакстон оның жеке өмірінің оқшаулануы оның мінезіне қандай әсер еткенін атап көрсетеді: "ол қарапайым халықтан немесе қарапайым өмірден толыққанды айырылды". Мемлекеттік істерде тәжірибесіз, билікке келген Зара Якоб "құйрық тібін киген, бүлік-шайқалы толған мемлекетке, ерестікке бөлінген шіркеуге және тұрақты түрде басқыншылықпен қауғатын сыртқы жауларға" қарсы тұрды. Бакстон былай деді: "Осы жағдайда жаңа патшаға бейімделу, төзімділік немесе дипломатиялық шеберлік көрсету мүмкін емес еді, олар – адамдық қарым-қатынастағы ұзақ тәжірибе жемісі. Ол қиын және хаостық жағдаймен қатал нық қадаммен және аяусыздықпен бетпе-бет келді. Өмірінің соңына қарай, тіпті сарайдағылар мен отбасының да құрметі мен адалдығын жоғалтып, күдік пен сенімсіздікпен оқшауланған жалғыз адамға айналды. Бірақ, барлық қиындықтарға қарамастан, осы сенімнің ұлы қорғаушысының есімі Эфиопия тарихындағы ең есте қаларлық есімдердің бірі болып саналады.

Билік

1434 жылы император болғанмен, Зара Яқоб 1436 жылы Аксумда таққа отырды, онда ол үш жыл тұрды. Таққа отырғаннан кейінгі алғашқы жылдары Зара Яқоб шіркеудегі түрлі діндерге табыну мен «христиандық емес» амалдарға қарсы күшті науқан бастады. 1784 жылы жазылған қолжазбаға сәйкес, ол Дасек, Дейл, Гидаль, Тафанат, Дино және Макуавзе сияқты түрлі діндерге табынуды мойындаған еретиктерді іздеу үшін тыңшылар тағайындады. Эфиопия шіркеуі шамамен бір ғасыр бойы Киелі кітаптағы демалыс күнін сақтау мәселесінде екіге бөлінді. Александрияның копт православие шіркеуіне адал топ демалыс күнін тек жексенбіде, яғни Ұлы демалыс күні сақтау керек деп сенді. Евстафийліктердің тағы бір тобы, оның негізін қалаушыларының пікірінше, алғашқы жетінші күнді (сенбі) және жексенбіні сақтаған жөн. Зара Яқоб Евстафий әулетімен келісімге келу үшін жақында келген екі египеттік Абуна, Микаэль мен Габриэльді келістіруге қол жеткізді. Сонымен қатар, ол Евстафий әулетін тыныштандыруға күш салды. Евстафийліктер 1442 жылы келісімге келді, ал екі Абуна тек 1450 жылы Тегулетте Дебре Митмак кеңесінде келісімге келді. Хадия билеушісі Гарад Мехмедтің ұлы Гарад Махико Абиссинияға бағынудан бас тартты. Бірақ Махиконың бір ізбасарының көмегімен Гарад оның ағасы Бамоның пайдасына биліктен қуылды. Содан кейін Гарад Махико Адал сұлтандығының сарайынан қорғау сұрады. Кейіннен оны қуған «Адал Мабрак» әскери контингенті өлтірді. Тарихшылар «Адал Мабрак» Махиконың басын және аяқ-қолын Зара Яқобқа оның өлімінің дәлелі ретінде жібергенін жазды. Зара Яқоб Эфиопия империясы талап еткен жылдық салықты төлемегені үшін Хадияға шабуыл жасады және оның ханшайымы Елениге үйленді, ол некеге тұрмас бұрын шомылдырылды. Елени Хадия патшалығының бұрынғы патшасы Гарад Мехмедтің қызы болды. Ол бала туып бере алмаса да, Елени саяси жағынан ықпалды тұлғаға айналды. Оның бір битводесі қатысқан қастандық ашылғанда, Зара Яқоб өзінің екі қызын, Медхан Замада мен Берхан Замаданы осы лауазымдарға тағайындады. Оның билік ету кезеңінің жылнамасына сәйкес, император өзінің қыздары мен немерелерін сегіз провинцияның әкімдері етіп тағайындады. Бұл тағайындаулар сәтті болмады. Египеттік Дебре Митмак монастырының қиратылғаны туралы естігеннен кейін, ол ұлттық аза тұтуды бұйырды және Тегулетте сол аттас шіркеу салдырды. Содан кейін ол Египет сұлтаны Сейф ад-Дин Джақмаққа наразылық хат жолдады. Ол Джақмаққа өзінің мұсылман азаматтары бар екенін еске салып, оларға әділ қарады және Нил өзенін бұруға күші бар екенін ескертті, бірақ адамдардың азаптауына себеп болатындықтан мұны жасамады. Джақмақ Зара Яқобтың ашуын басу үшін сыйлықтармен жауап берді, бірақ ол қиратып кеткен копт шіркеулерін қайта салудан бас тартты. Сұлтан Адал сұлтандығын Даваро провинциясына басып кіруге шақырып, императордың назарын аударды, бірақ Зара Яқоб 1445 жылы Гомит шайқасында Адал сұлтанын Бадлай ад Динды жеңіп, оңтүстіктегі Сидамо патшалықтарына және Аваш өзенінен тыс әлсіз мұсылман патшалықтарына иелігін нығайтты. Солтүстіктегі Агау және Фалаша тайпаларына қарсы жасалған осындай науқандар сәттілікке жетпеді. Ол кейін Хамассиен мен Сераеде империяның сол аймақтағы беделін нығайтты, Шеуадан келген әскерлерді Хамассиенде әскери қоныстандырушылар ретінде орналастырды. Бұл қоныстандырушылар жергілікті халықты қорқытып, жер «олардың келуінен дірілдеді» және тұрғындар «қорқып елден қашып кетті» делінеді. Осы уақытта жағалау аймақтарының билеушісі Бахр Негаш атағы алғаш рет жазбаларда пайда болады және Ричард Панкхерстке сәйкес, бұл лауазымды Зара Яқоб енгізген болуы мүмкін. Аспандағы жарқын жарықты байқағаннан кейін (көптеген тарихшылар оны 1456 жылы Эфиопияда көрінетін Галлей кометасы деп атаған) және оны 38 күн бұрын еретиктердің тобын таспен атқылауды мақұлдаған Құдайдың белгісі деп санай отырып, Зара Яқоб өзінің билігі кезінде Дебре Берханды өзінің астанасы ретінде құрды. Ол осы жерде шіркеу салуды тапсырды, кейіннен жақын маңдағы кең сарай мен Святой Кириакқа арналған екінші шіркеуді салдырды. Кейіннен ол Фатагер провинциясындағы Телк ауылына оралып, киелі Михаилға арналған шіркеу салдырды. Содан кейін ол Дебре Берханға қайтып оралғанға дейін тағы екі шіркеу - Мартула Микаэль және 'Асада Микаэль соларын салдырды. Зара Яқобтың өмірінің соңғы жылдары оның билігі күшейе түсті. Дабра Либаностың абысы Такла Хауарят Яқобтың адамдарды ұрып-соғуын және өлтіруін сынағанда, император абысты ұрып, түрмеге қамады, онда ол бірнеше айдан кейін қайтыс болды. Зара Яқоб 1453 жылы оған қарсы қастандық жасалғанына сенді, бұл одан да қатыгездікке әкелді. Ол өзінің әйелі мен балалары оған қарсы қастандық жасап жатыр деп көз жеткізіп, олардың бірнешеуін ұрып-соқты. Болашақ император Баэда Мариям I-нің анасы Сейон Морғаса 1462 жылы осы жарақаттардан қайтыс болды, бұл әке мен ұлдың арасындағы қарым-қатынастың толығымен үзілуіне әкелді. Ақырында екеуінің арасы жақсарды және Зара Яқоб Баэда Мариямды өзінің мұрагері етіп жариялады. Өмірінің соңында, 1464/1465 жылдары Зара Яқоб Массауа мен Далак архипелагын тонады және Далак сұлтандығы Эфиопия империясына салық төлеуге мәжбүр болды. Ричард Панкхерстке сәйкес, Зара Яқоб «әйгілі автор» болған, эфиопия әдебиетіне үш маңызды теологиялық еңбек салған. Бірі – «Жарық кітабы» (Mahsafa Berha), оның шіркеу реформаларының түсіндірмесі және діни сенімдерінің қорғанысы; екіншілері – «Туған кітабы» (Mahsafa Milad) және «Үш бірлік кітабы» (Mahsafa Selassie). Эдуард Уллендорф оған тек «Жарық кітабы» мен «Туған кітабы» жазылғанын айтады. 16 ғасырда Адал басшысы Ахмед ибн Ибрахим аль Гази Дебре Бирхандағы бұрынғы сарайын қиратуға бұйрық берді.

Although he became Emperor in 1434, Zara Yaqob was not crowned until 1436 at Axum, where he resided for three years. During his first years on the throne, Zara Yaqob launched a strong campaign against survivals of pagan worship and "un Christian practices" within the church. According to a manuscript written in 1784, he appointed spies to search and "smell out" heretics who admitted to worshipping pagan gods such as Dasek, Dail, Guidale, Tafanat, Dino and Makuawze. The Ethiopian Church had been divided over the issue of Biblical Sabbath observance for roughly a century. One group, which was loyal to the Coptic Orthodox Church of Alexandria, believed that the day of rest should be observed only on Sunday, or Great Sabbath. Another group, the followers of Ewostatewos, believed with its founder that both the original seventh day Sabbath (Saturday, or Lesser Sabbath) and Sunday should be observed. Zara Yaqob was successful in persuading two recently arrived Egyptian Abuna, Mikael and Gabriel, into accepting a compromise aimed at restoring harmony with the House of Ewostatewos, as the followers of Ewostatewos were known. At the same time, he made efforts to pacify the House of Ewostatewos. While the Ewostathians were won over to the compromise by 1442, the two Abuns agreed to the compromise only at the Council of Debre Mitmaq in Tegulet (1450). Garad Mahiko, the son of the Hadiya ruler Garad Mehmad, refused to submit to Abyssinia. However, with the help of one of Mahiko's followers, the Garad was deposed in favor of his uncle Bamo. Garad Mahiko then sought sanctuary at the court of the Adal Sultanate. He was later slain by the military contingent "Adal Mabrak," who had been in pursuit. The chronicles record that the "Adal Mabrak" sent Mahiko's head and limbs to Zara Yaqob as proof of his death. Zara Yaqob invaded Hadiya after they failed to pay the annual tribute exacted upon them by the Ethiopian Empire, and married its princess Eleni, who was baptized before their marriage. Eleni was the daughter of the former king of the Hadiya Kingdom (one of the Muslim Sidamo kingdoms south of the Abay River), Garad Mehamed. Although she failed to bear him any children, Eleni grew into a powerful political person. When a conspiracy involving one of his Bitwodeds came to light, Zara Yaqob reacted by appointing his two daughters, Medhan Zamada and Berhan Zamada, to these two offices. According to the Chronicle of his reign, the Emperor also appointed his daughters and nieces as governors over eight of his provinces. These appointments were not successful. After hearing about the demolition of the Egyptian Debre Mitmaq monastery, he ordered a period of national mourning and built a church of the same name in Tegulet. He then sent a letter of strong protest to the Egyptian Sultan, Sayf ad Din Jaqmaq. He reminded Jaqmaq that he had Muslim subjects whom he treated fairly, and warned that he had the power to divert the Nile, but refrained from doing so for the human suffering it would cause. Jaqmaq responded with gifts to appease Zara Yaqob's anger, but refused to rebuild the Coptic churches he had destroyed. The Sultan would then encourage the Adal Sultanate to invade the province of Dawaro to distract the Emperor, but Zara Yaqob managed to defeated Badlay ad Din, the Sultan of Adal at the Battle of Gomit in 1445, which consolidated his hold over the Sidamo kingdoms in the south, as well as the weak Muslim kingdoms beyond the Awash River. Similar campaigns in the north against the Agaw and the Falasha were not as successful. He then established himself at Hamassien and Serae to strengthen the imperial presence in the area, he settled a group of warriors from Shewa in Hamassien as military settlers. These settlers were believed to have the terrified the local population and it is said that the earth "trembled at their arrival" and the inhabitants "fled the country in fear". It is during this time that the title of the coastal regions' ruler, Bahr Negash, first appears in records and according to Richard Pankhurst the office was likely introduced by Zara Yaqob. After observing a bright light in the sky (which most historians have identified as Halley's Comet, visible in Ethiopia in 1456), and believing it to be a sign from God, indicating His approval of the execution by stoning of a group of heretics 38 days earlier, Zara Yaqob established Debre Berhan as his capital for the duration of his reign. He ordered a church built on the site, and later constructed an extensive palace nearby, and a second church, dedicated to Saint Cyriacus. He later returned to his native village of Telq in the province of Fatager and built a church dedicated to Saint Michael. He then built two more churches, Martula Mikael and 'Asada Mikael, before returning to Debre Berhan. In his later years, Zara Yaqob became more despotic. When Takla Hawariat, abbot of Dabra Libanos, criticized Yaqob's beatings and murder of men, the emperor had the abbot himself beaten and imprisoned, where he died after a few months. Zara Yaqob was convinced of a plot against him in 1453, which led to more brutal actions. He increasingly became convinced that his wife and children were plotting against him, and had several of them beaten. Seyon Morgasa, the mother of the future emperor Baeda Maryam I, died from this mistreatment in 1462, which led to a complete break between son and father. Eventually relations between the two were repaired, and Zara Yaqob publicly designated Baeda Maryam as his successor. Near the end of his reign, in 1464/1465, Massawa and the Dahlak archipelago were pillaged by emperor Zara Yaqob, and the Sultanate of Dahlak was forced to pay tribute to the Ethiopian Empire. According to Richard Pankhurst, Zara Yaqob was also "reputedly an author of renown", having contributed to Ethiopian literature as many as three important theological works. One was Mahsafa Berha "The Book of Light", an exposition of his ecclesiastical reforms and a defence of his religious beliefs; the others were Mahsafa Milad "The Book of Nativity" and Mahsafa Selassie "The Book of the Trinity". Edward Ullendorff, however, attributes to him only the Mahsafa Berha and Mahsafa Milad. In the sixteenth century Adal leader Ahmed ibn Ibrahim al Ghazi ordered the destruction of his former palace in Debre Birhan.

Сыртқы істер

Зара Яқұб 1441 жылы Флоренция кеңесіне делегаттар жіберді және Киелі Тақпен және Батыс христиандығымен байланыс орнатты. Кеңес басшылары олардың монархын Престер Джон деп атауға талап еткенде олар қыңырсыды. Олар Зара Яқұбтың патшалық атауларының тізімінде мұндай атау жоқ екенін түсіндіруге тырысты. Дегенмен, делегаттардың ескертулері еуропалықтардың монархты мифтік христиан патшасы Престер Джон деп атауын тоқтатуға көмектеспеді. Ол сондай-ақ білікті жұмысшыларды іздеп, Еуропаға дипломатиялық миссия жіберді (1450). Миссияны бұрын Үндістанға сәтті сапар жасаған сицилиялық Пьетро Ромбуло басқарды. Ромбуло бірінші болып папа Николай V-ге барды, бірақ оның басты мақсаты Арагонның Альфонсо V сарайы болды, ол оған жақсы жауап берді. Ватикан кітапханасында қасиетті жердегі эфиопиялықтарға арналған екі хат сақталған (Амда Сейон мен Зара Яқұбтан), онда "Эфиопия патшалары" деп сөз етілген.