Кіріспе

Аутизм спектрінің бұзылуларының себебі туралы сенімсіздік тудырған тарихи теория
документалды фильм

«Мұздатқыш ана» теориясы, сондай-ақ Бетельгеймнің аутизм теориясы деп те аталады, аутизмнің себебі ата-ананың, әсіресе ананың эмоционалдық жылылығының жетіспеушілігі деген қазіргі кезде қолданылмайтын, маргиналды психологиялық теория. «Мұздатқыш ана» теориясына қарсы дәлелдер 1970-ші жылдардың соңында пайда болды, егіздерді зерттеулер генетикалық себептерді, сондай-ақ түрлі экологиялық факторларды көрсетті. Қазіргі зерттеулер аутизм спектрінің бұзылуларының негізінен эпигенетикалық себептерге байланысты екендігімен келіседі. «Мұздатқыш ана» және «Мұздатқыш ата-ана» терминдері 1950 жылдар шамасында аутизм немесе шизофрения диагнозы қойылған балалары бар аналар мен әкелерді белгілеу үшін пайда болды. Екі термин де қазіргі кезде жамандаушы және қолданылмайды.

Лео Каннердің көзқарасының өзгеруі

"In a Different Key: The Story of Autism" (2016) кітабында Лео Каннердің 1943 жылғы алғашқы мақаласында "баланың өзіне-өзінің уысы" "өмірдің басынан бері" байқалатыны айтылған. Бұдан әрі, ол аутизм мен шизофренияны салыстырып, аутизм баланың бойында туа біткен қасиет екенін, ал шизофрения кейінірек дамитынын көрсеткен. Бұл алғашқы мақала медициналық әдебиеттерде санаулы ғана сілтеме алған. Ол сипаттаған жағдай туралы ең бір газетте немесе журналда жазылмаған. Сонымен қатар, әлемнің басқа бөліктеріндегі дәрігерлер Каннер көргенді растамағандықтан, 1950 жылға дейін аутизмнің барлық жағдайларын Каннердің өзі анықтаған. 1949 жылы Каннер аутизм туралы үшінші маңызды мақаласын жариялаған. "Бір түрлі күйде" кітабында ол салқын мінезді аналарды кінәлауға көшкен. Бұрын Дональд Триплеттің анасы Мэри туралы жақсы пікір білдірген ол, енді Мэриді "суық" бейнелеген. Ол ата-аналарды жалпы алғанда, балаларының аутизм белгілеріне кем дегенде жартылай кінәлі деп көрсеткен. 1969 жылы аутизм спектріндегі балалары бар ата-аналардың АҚШ-тағы конвенциясында сөйлеген сөзінде Каннер: "Осы арқылы, сіздерді ата-ана ретінде толық ақтадым" деген. Дегенмен, 1979 жылғы "Бала психиатриясы" оқулығында ол балалық шизофренияның (1970 жылға дейін аутизмді белгілеу үшін жиі қолданылатын термин) адамның генетикалық емес, ата-аналық көзқарастарымен байланысты екенін мәлімдеген.

Басқа да танымал психиатрлар

1950-1970 жылдар аралығында негізгі еңбектерін жазған Сильвано Ариети үшін аутистік ойлау және оның атаған палеологиялық ойлау терминдері бірдей құбылыс болып табылады. Палеологиялық ойлау – қазіргі шизофрениямен ауыратын адамдарда да, алғашқы адамдарда да кездесетін ерекшелік, бұл ойлаудың негізі Аристотельдік емес логикаға құрылған. Аутистік бала өзі туралы «сен» деп, ал анасы туралы «мен» деп жиі айтады. «Сен» деген сөз «сен» болып қалады да, «мен» болып өзгере қоймайды. Маргарет Малер және оның әріптестері үшін аутизм – ананы тірі, бастауыш объект ретінде қабылдай алмайтын балалардың қорғаныс механизмі. Олардың пікірінше, аутизм – бұл өзгешелену мен жансыздыруға жасалған әрекет. Симбиотикалық аутистік синдромын алғаш сипаттаған Малер болғандықтан бұрын «Малер синдромы» деп атаған: бала анасынан өзгешелене алмайды. Ариети аутистік бейімділіктің әлеуметтену процесіндегі бір түрлі бұзылыстың белгісі екенін ескертті, және аутистік көріністер пайда болғанда бала мен ата-анасы, әсіресе шизогендік анасы арасында белгілі бір қиындықтар бар деп есептеу керек. Ариетидің айтуынша, аутистік көріністерді қолданатын балалар – әлеуметтік байланыс орната алмайтын балалар. «Шизофренияны түсіндіру» (1955) еңбегінде Ариети нормативті әлеуметтену процесі үшін ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынастың қалыпты болуы қажет екенін айтты. Ата-ананың махаббат пен қамқорлықпен қарауы әлеуметтенуге көмектеседі. Ариети ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынастың алғашқы әлеуметтік акт және әлеуметтенудің басты қозғаушы күші, сондай-ақ қоғамды қабылдау немесе қабылдамау үшін ынталандыратын фактор екенін мәлімдеді. Осы тұрғыдан алғанда, баланың өзі ата-ананың балаға деген сезімдерінің, ойларының және көзқарастарының көрінісі болып табылады. Аутистік балалар өте күшті әлеуметтік бұзылыстарды көрсетеді және адамдармен ешқандай қарым-қатынас жасағысы келмейді. Олар адамдарды санасынан «жояды». Ариети үшін ата-аналардан сескену сезімі басқа ересектерге де таралады: адамдармен байланысты үзуге бейімділік.

Теорияның берік болуы

Питер Бреггиннің 1991 жылғы «Уытты психиатрия» кітабында айтылғандай, аутизмнің психогендік теориясы ғылыми негіздерге емес, ата-аналар ұйымдарының саяси ықпалына байланысты тоқтатылды. Мысалы, кейбір жағдайлар бойынша есептерде, ауыр институционалдық жетіспеушілік аутистік сияқты белгілерге әкелуі мүмкін екені көрсетілген. Клиник Фрэнсис Тустин өмірін осы теорияны зерттеуге арнады. Ол былай деп жазды:

Аутизм – психогендік сипаттағы балалардың неврологиялық ауруларының бірі, яғни нәрестелерге жасалған зорлық-зомбылық пен жарақаттану салдарынан туындайтын ауру. Америкалық қоғам миллиондаған балалардың зардап шегу себептерін мойындамайды, олардың миы зақымданып, ата-аналарының оларға күтім жасауға және сүйгісі келмейтін қатыгездігінен зардап тартады. Балаларды зорлаудың салдары туралы жазған белгілі авторлардың бірі Элис Миллер аутизмнің психогендік екенін және балаларды зорлау туралы шындықтың қорқынышы оған таныс аутизмдік терапияның барлық түрлерінің негізгі ойы екенін айтты. Миллер АҚШ-тағы бірнеше аутизмдік терапия орталықтарына барғанда, балалардың тарихы дәрігерлер мен аналардың бәріне де қорқыныш сезімін ұқтырғанын байқады:

Мен бір күн бойы топта не болып жатқанын бақыладым. Сондай-ақ, балаларды видеода жақыннан зерттедім. Күн сайын бұл балалардың барлығының артында ауыр күйзеліс тарихы бар екені анық көрінетін болды. Алайда, бұл туралы ешқашан айтылмады. Мен терапевтер мен аналармен сөйлескенде, әр баланың өмір тарихы туралы сұрадым. Фактілер менің болжамымды растады. Бірақ ешкім бұл фактілерге мән беруге дайын болған жоқ. Ариети мен Тустин сияқты Миллер де баланың жекелігінің толыққанды дамуына тек ата-ананың мейірімді қарым-қатынасы ғана себеп болатынына сенеді.

Аутизм туралы қазіргі түсінік

Қазіргі заманғы консенсус аутизмнің берік генетикалық негізі бар екенін көрсетеді, бірақ аутизмнің генетикасы күрделі және толыққанды түсініксіз. Сонымен қатар, ұрық және нәресте кезеңінде пестицидтерге, вирустарға және тұрмыстық химиялық заттарға ұшырау синдромды тудыруы мүмкін. Жақындағы зерттеулер ата-ананың жылылығы, мақтауы және қарым-қатынастың сапасы аутистік жасөспірімдер мен ересектерде мінез-құлық проблемаларын азайтумен байланысты екенін, ал ата-ананың сынауы бейімделу мінез-құлықтары мен симптомдарға әкелуі мүмкін екенін көрсеткенімен, бұл идеялар «тоңазытқыш ана» гипотезасынан мүлдем өзгеше. Аутизм спектріндегі балалар, әдетте, сәбилік және кішкентай кезеңінде басқа балалардан тіркелу мінез-құлқы жағынан ерекшеленбейді. Аутистік нәрестелердің «дезорганизацияланған тіркелу» белгілерін көрсетуіне қатысты, бұл ата-ананың мінез-құлқынан гөрі зиякерлік қабілетінің жетіспеушілігімен байланысты болуы мүмкін. Аутизмнің негізінен генетикалық ауру екендігі Бетельгеймнің байқауларының дұрыс болғанын, бірақ оның себеп-салдарлық байланысын дұрыс анықтамағанын көрсетеді. Аутистік балалардың бірі немесе екеуі де ата-анасының аутистік болу ықтималдығы, әдеттегі балалардың ата-аналарына қарағанда жоғары. Аутистік адамдарда кездесетін кейбір ерекшеліктер, олардың кейбіреулері диагноз қою үшін қажет, баланың қажеттіліктерін болжайтын жылы ата-ана болумен үйлеспейді. Дегенмен, баланың аутизмі аутистік ата-ананың тәрбиесінен гөрі генетикалық бейімділіктен туындауы ықтимал. Осылайша, Беттельгейм жартылай дұрыс болған болуы мүмкін. Аутистік балалардың ата-анасы салқын немесе алыс көрінуі мүмкін, бірақ бұл баланың аутизмінің себебі емес.

Құжаттық фильм

2002 жылы Kartemquin Films компаниясы "Тоңазытқыш аналар" атты деректі фильмін шығарды. Бұл фильм 1950-1960 жылдардағы американдық аналар мен медициналық мекемелердің балаларының аутизміне аналардың кінәлі екені туралы таққан айыптауларын қарастырады. Премьера 2002 жылдың жазында АҚШ-тың PBS телеарнасында көрсетілді, ал PBS веб-сайты бұл туралы былай деп сипаттады: "Бүгінде толыққанды жоққа шығарылса да, "тоңазытқыш ана" деген диагноз мыңдаған аутистік балаларды сұмдық емдеулерге, ал аналарын ұзақ жылдар бойы өзін-өзі күмәндеу мен кінә сезіміне ұшыратты. Дэвид Э. Симпсон, Дж. Дж. Хенли және Гордон Куинннің жаңа фильмі, сондай-ақ Kartemquin Educational Films өндірісіндегі "Тоңазытқыш аналар" фильмінде бұл аналар өздерінің оқиғаларын алғаш рет айтады."