Кіріспе
Алтан Тобшы немесе Алтын түйіндеме (монғолша жазуы: ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠲᠣᠪᠴᠢ Altan Tobči; монғолша кириллицасы: Алтан товч, Altan tovch) – Гуш Лувсанданзанның 17 ғасырдағы монғол хроникасы. Оның толық атауы – «Ежелгі хандар бекіткен мемлекеттік басқару қағидаларының алтын жинағы». Бұл шығарманы бұрынғы ұқсас атаулары бар еңбектерден ажырату үшін автордың атымен Лу Алтан Тобшы деп атайды. Ол, әдетте, «Монғолдардың құпия тарихынан» кейін тарихи хроника және классикалық әдебиеттің екінші ең маңызды туындысы саналады. Шындығында, бұл еңбек «Құпия тарихтың» 282 тарауының 233-ін ғана емес, сонымен қатар кейбір бөліктерінде қосымша мәліметтермен бірге сөзбен келтіреді. Бұл кітаптың маңыздылығы – ол «Чингис билігі» немесе Шыңғыс хандың даналығы туралы білімнің маңызды көзі болып табылады, бұл этикалық мінез-құлық кодексі, ол әсіресе монғол билеуші әулетінің болашақ ұрпақтарына арналған. Герцог Джамиян 1926 жылы Моңғолияның Шығыс (Дорнод) провинциясында тұратын Дари тайжиден (Чингис ханының ұрпағы) Алтан Тобшының түпнұсқа қолжазбасын тауып, Улан-Баторға әкелді. Оны Жамсрангийн Цевин мен Бямбын Ринчен жан-жақты зерттеді, ал 1955 жылы Чарльз Бауден ағылшын тіліне аударды. Бұл монғол басылымдарында ең көп сілтеме жасалатын дереккөздердің бірі.
The Altan Tobchi, or Golden Summary (Mongolian script: ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠲᠣᠪᠴᠢ Altan Tobči; Mongolian Cyrillic: Алтан товч, Altan tovch), is a 17th century Mongolian chronicle written by Guush Luvsandanzan. Its full title is Herein is contained the Golden Summary of the Principles of Statecraft as established by the Ancient Khans. The work is also named the Lu Altan Tobchi (Mongolian script: Lu Altan Tobči; Mongolian Cyrillic: Лу Алтан товч, Lu Altan tovch) after its author to distinguish it from previous works with similar titles. It is generally considered second in dignity to the Secret History of the Mongols as a historical chronicle and piece of classical literature in Mongolia. In fact, the work is special in that it contains 233 of the 282 chapters of the Secret History not only verbatim but with additional detail in certain parts. It is also significant in that it is a major source of knowledge on the "Chingisiin Bilig" or Wisdom of Genghis, a code of ethical conduct specifically directed toward future generations of Mongolian ruling nobility. Duke Jamiyan discovered and brought the original pen copy of the Altan Tobchi to Ulaanbaatar in 1926 from a Taiji (Genghisid prince) called Dari living in Dornod Province, Mongolia. It was studied in depth by Jamsrangiin Tseveen and Byambyn Rinchen, and was translated into English by Charles Bawden in 1955. It is one of the most frequently quoted sources in Mongolian publications.
Мазмұны
Алтан Тобшы бір-бірінен едәуір өзгешеленетін, бірақ Лувсанданзанның сол кездегі моңғол мемлекеттік идеологиясын қорытындылау мақсатымен тұтас құрылған үш негізгі бөлімнен тұрады. Ол Шыңғыс ханның атасы Борте Чиноның Индияның Махасаммади патшасынан және Намри Сонгцен (Борте Чиноның әкесі және Тенгри ханның атасы) сияқты түрлі тибет билеушілерінен тараған мифологиялық шежіресімен басталады. Бұл бірінші бөлім – моңғол мемлекетін аңызға толы Чакраварти патшаларымен байланыстыруға бағытталған ізгі ниетті буддалық әрекет. Келесі негізгі бөлімде хроника «Құпия тарихтың» 233 тарауын қосымша материалдармен бірге келтіреді, олар Алтан Тобшының ерекше құндылығын арттырады. Осы екінші үлкен бөлімде «Жетім баланың Шыңғыс ханның тоғыз генералымен дана пікірсайысы» деп аталатын 13-14 ғасырлық еңбек қосылады. Екінші бөлімде, Жетім баланың дана пікірсайысынан кейін, Шыңғыс ханның өзінің тоғыз генералымен болған әңгімелерін баяндайтын тағы бір тәуелсіз еңбек бар, одан кейін «Шыңғыс ханның даналығы» атты толық бөлім келеді. Екінші негізгі бөлім «Құпия тарихтың» Шыңғыс ханның соңғы істері мен өлімі туралы тарауларымен аяқталады. Алтан Тобшының үшінші және соңғы бөлімі Юань әулетінің қысқаша хроникасын, содан кейін 1634 жылы Лигдан ханның өлімімен аяқталған Солтүстік Юань әулетінің біршама егжей-тегжейлі тарихын қамтиды. Үшінші бөлімнен кейін «Алтын қорытындының» қысқаша мазмұны, автордың кім екені туралы мәлімдеме және «қуатты Тенгриден тараған хандардың рухтарына» бағытталған әсем дұға келтіріледі.
Мақсаты
Алтан Тобчи діни мәтін емес, тіпті тибет буддизміне де, Шыңғыс ханның дамыған шамандық дініне де жатпайды. Ол көбінесе зайырлы және мемлекеттік істермен айналысады. Буддалық кіріспе еңбектің басты мазмұнымен байланысты емес. Бұл заңдар жинағы емес, бірақ Шыңғыс ханның жарлықтары «Құпия тарих» бөлімінде кездеседі. Кодификацияланған көшпелі заңдардың мысалдары жеке түрде сақталған, олардың ішінде Алтан хан кодексі (шамамен 1577 жыл) және Халханың парчмент заңдары (1570-ші жылдар, 1639 жыл) бар. Бұл – әйгілі Чакраварти патшаларынан бастап Лигдан ханға дейінгі патшалар тізімі ғана емес. Атауында «мемлекеттік басқару» туралы делінгенімен, бұл еңбек саяси философия емес, сондай-ақ мемлекеттің заң шығару, атқару және сот функцияларының ішкі істеріне арналған зерттеу емес. Онда мемлекеттік саясаттың ешқайсысы егжей-тегжейлі талданбаған (мысалы, пошталық байланыс жүйесі немесе әскери стратегия). Керісінше, бұл еңбек монғол ақсүйектері үшін этикалық нұсқаулық ретінде жасалған, мемлекеттің бірлігін сақтауға ерекше мән берілген. Бұл жұмыс негізінен оқу-әдістемелік және нұсқаулық сипатқа ие. Оның мінез-құлық кодексі шамурайлардың жолы мен рыцарлыққа шартты түрде ұқсас. Алтан Тобчидегі этикалық кодекстің басым бөлігі шынайы монғолдық немесе көшпелілік қағидаларға негізделген, яғни Шыңғыс ханның сөздерінен немесе көшпелі дәстүрден алынған, сонымен қатар мұнда-сонда үнділік этикалық еңбектерден және Юань әулетінің тибеттік идеологиясынан (Қоблай ханның «Екі тәртіптің ілімі») цитаталар кездеседі.