Кіріспе
Байырғы Таяу Шығыста кең таралған әдебиет жанры. Даналық әдебиеті – құдайлық және ізгілік туралы үйретулер ұсынатын даналар мен ақылман адамдардың сөздерінен тұратын әдебиет жанры. Бұл жанр дәстүрлі ауызша әңгімелеу тәсілдерін пайдаланса да, жазбаша түрде таралды. Ең ерте белгілі даналық әдебиеті б.з.д. 3-мыңжылдықтың ортасына дейін жетеді және көне Месопотамия мен Египеттен бастау алады. Осы аймақтар келесі екі жарым мың жыл бойына даналық әдебиетін жасай берді. Яһуди, грек, қытай және үнді мәдениеттерінің даналық әдебиеті б.з.д. 1-мыңжылдықтың ортасы шамасында пайда бола бастады. Біздің заманымыздың 1-мыңжылдығында египеттік грек даналық әдебиеті пайда болды, кейіннен оның кейбір элементтері исламдық ой-пікірге енгізілді. Даналық әдебиетінің көп бөлігін екі негізгі түрге бөлуге болады: консервативті "позитивті даналық" және сыншыл "негативті даналық" немесе "бос сөздер әдебиеті".
Wisdom literature is a genre of literature common in the ancient Near East. It consists of statements by sages and the wise that offer teachings about divinity and virtue. Although this genre uses techniques of traditional oral storytelling, it was disseminated in written form. The earliest known wisdom literature dates back to the middle of the 3rd millennium BC, originating from ancient Mesopotamia and Egypt. These regions continued to produce wisdom literature over the subsequent two and a half millennia. Wisdom literature from Jewish, Greek, Chinese, and Indian cultures started appearing around the middle of the 1st millennium BC. In the 1st millennium AD, Egyptian Greek wisdom literature emerged, some elements of which were later incorporated into Islamic thought. Much of wisdom literature can be broadly categorized into two types conservative "positive wisdom" and critical "negative wisdom" or "vanity literature":
Proverbs were particularly popular among the Sumerians, with many fables and anecdotes therein, such as the Debate Between Winter and Summer, which Assyriologist Samuel Noah Kramer has noted as paralleling the story of Cain and Abel in the Book of Genesis (Genesis 4:1–16 (HE)) and the form of disputation is similar to that between Job and his friends in the Book of Job (written c. 6th century BC). Several other ancient Mesopotamian texts parallel the Book of Job, including the Sumerian Man and his God (remade by the Old Babylonians into Dialogue between a Man and His God, c. 19th–16th centuries BC) and the Akkadian text, The Poem of the Righteous Sufferer; the latter text concerns a man who has been faithful his whole life and yet suffers unjustly until he is ultimately delivered from his afflictions. The ancient poem known as the Babylonian Theodicy from 17th to 10th centuries BC also features a dialogue between a sufferer and his friend on the unrighteousness of the world. The 5th century BC Aramaic story Words of Ahikar is full of sayings and proverbs, many similar to local Babylonian and Persian aphorisms as well as passages similar to parts of the Book of Proverbs and others to the deuterocanonical Wisdom of Sirach.
Нақыл сөздер шумерлер арасында ерекше танымал болды, онда көптеген аңыздар мен оқиғалар бар, мысалы, Қыс пен Жаз арасындағы тартыс. Ассириолог Сэмюэл Ноа Крамер бұл тартысты Жаратылыс кітабындағы Қабыл мен Әбіл туралы оқиғасына (Жаратылыс 4:1–16 (HE)) ұқсас деп атап көрсетті, ал дау-дамайдың формасы Әйүп кітабындағы (б.з.д. 6 ғасыр шамасында жазылған) Әйүп пен оның достары арасындағы пікірталасқа ұқсас. Бірнеше басқа көне Месопотамия мәтіндері Әйүп кітабына параллель келеді, соның ішінде шумерлік «Адам және оның құдайы» (Ежелгі Вавилондықтар бұл мәтінді «Адам мен оның құдайы арасындағы әңгіме» деп өзгертіп жазды, б.з.д. 19-16 ғасырлар) және аккад тіліндегі «Адал азап шегушінің жырлары». Соңғы мәтін өмірі бойы адал болған, бірақ әділетсіз түрде азап шеккен адам туралы айтады, соңында ол қиындықтардан құтылады. Б.з.д. 17-10 ғасырларға жатқан көне «Вавилондық теодиция» поэмасында да азап шегуші мен оның досы арасындағы әлемдегі әділетсіздік туралы әңгіме бар. Б.з.д. 5 ғасырдағы арамей тіліндегі «Ахикар сөздері» мақал-мәтелдерге және нақыл сөздерге толы, олардың көптегені жергілікті вавилондық және парсылық афоризмдерге, сондай-ақ Нақыл сөздер кітабының кейбір бөлімдеріне және Сирахтың деутероканондық даналығына ұқсас.
Wisdom literature is a genre of literature common in the ancient Near East. It consists of statements by sages and the wise that offer teachings about divinity and virtue. Although this genre uses techniques of traditional oral storytelling, it was disseminated in written form. The earliest known wisdom literature dates back to the middle of the 3rd millennium BC, originating from ancient Mesopotamia and Egypt. These regions continued to produce wisdom literature over the subsequent two and a half millennia. Wisdom literature from Jewish, Greek, Chinese, and Indian cultures started appearing around the middle of the 1st millennium BC. In the 1st millennium AD, Egyptian Greek wisdom literature emerged, some elements of which were later incorporated into Islamic thought. Much of wisdom literature can be broadly categorized into two types conservative "positive wisdom" and critical "negative wisdom" or "vanity literature":
Proverbs were particularly popular among the Sumerians, with many fables and anecdotes therein, such as the Debate Between Winter and Summer, which Assyriologist Samuel Noah Kramer has noted as paralleling the story of Cain and Abel in the Book of Genesis (Genesis 4:1–16 (HE)) and the form of disputation is similar to that between Job and his friends in the Book of Job (written c. 6th century BC). Several other ancient Mesopotamian texts parallel the Book of Job, including the Sumerian Man and his God (remade by the Old Babylonians into Dialogue between a Man and His God, c. 19th–16th centuries BC) and the Akkadian text, The Poem of the Righteous Sufferer; the latter text concerns a man who has been faithful his whole life and yet suffers unjustly until he is ultimately delivered from his afflictions. The ancient poem known as the Babylonian Theodicy from 17th to 10th centuries BC also features a dialogue between a sufferer and his friend on the unrighteousness of the world. The 5th century BC Aramaic story Words of Ahikar is full of sayings and proverbs, many similar to local Babylonian and Persian aphorisms as well as passages similar to parts of the Book of Proverbs and others to the deuterocanonical Wisdom of Sirach.
Белгілі мысалдар
Шұруппақтың нұсқаулары (б.з.д. III мыңжылдықтың ортасы, Шумер): ең көне / ең ерте белгілі даналық әдебиеті, сондай-ақ ең ұзақ өмір сүргендердің бірі. Ол өмірдің әртүрлі аспектілері бойынша – жеке мінез-құлықтан әлеуметтік қатынастарға дейін – әке (Шұруппақ) ұлына (Зиусудраға) берген кеңестерді қамтиды. Бұл нұсқауларда кейінірек Он өсиетке енген қағидалар және Киелі кітаптағы Нақыл сөздер кітабында кездесетін басқа да нақылдар бар. Ур-Нинуртаның нұсқаулары (б.з.д. II мыңжылдықтың басында): екі даналық бөлімді қамтиды: «құдайдың нұсқаулары» және «егіншінің нұсқаулары». «Құдайдың нұсқаулары» дұрыс діни және моральдық мінез-құлықты, құдайдан қорқатын адамның игілігін, мойынсұнбаған адамның жазасына қарама-қарсы қойып, ұсынады. «Егіншінің нұсқаулары» ауыл шаруашылығына қатысты кеңестерді қамтиды. Шупе-Амелидің нұсқаулары (сонымен қатар: «S(h)ima Milka» немесе «Кеңеске құлақ түр» деп те аталады): Әке ұлына консервативті «Позитивті даналықты» береді (достармен жұмыс істеу, жаман серіктерден аулақ болу, басқалардың әйелдеріне көңіл бөлмеу және т.б.), бірақ ұлы «Ваниті әдебиетінде» немесе «Наразылық даналығы» жанрында кездесетін сын «Негативті даналықпен» қарсы тұрады (барлығы бекер, өйткені өлмексің). Ежелгі Египетте сақталған даналық әдебиетінің көп бөлігі өлімнен кейінгі өмірге арналған. Олардың кейбіреулері диалог түрінде, мысалы, б.з.д. XX–XVIII ғасырлардағы «Адам мен жаны арасындағы тартыс», онда Орта Мемлекеттен шыққан адам өміріне шағымданып, өз ба-сымен сөйлейді. Басқа мәтіндер өлімнен кейінгі өмірге қатысты түрлі көзқарастарды көрсетеді, соның ішінде рационалистік күмәнді «Жазушылардың өлместігі» және «Харпердің әндері», соңғысы үміт пен ақылға қонымды күмән арасында тебіренеді.
Герметика дәстүрі
Corpus Hermeticum – бұл Египет-грек даналық әдебиетінің бір бөлігі, Гермес Трисмегист пен оның шәкірті арасындағы әңгімелер түрінде жазылған. Мәтіндердің көп бөлігі біздің заманымыздан бұрынғы 1-4 ғасырларға жатады, бірақ түпнұсқа материалдары одан да ертерек болуы мүмкін. Соңғы зерттеулер Герметизмнің синкреттік сипаты Рим Египеті кезінде қалыптасқанын көрсетеді, алайда дәстүрдің мазмұны ежелгі Египеттің көне даналық әдебиеттерімен сабақтас келеді, бұл фараондық дәуірде пайда болғандығын көрсетеді. Египеттік герметикалық мәтіндер көбінесе рухтарды шақыру, мүсіндерді жандыру, вавилондық астрология және сол кездегі жаңа алхимия практикасы туралы айтады. Басқа мистикалық тақырыптарға құдайдың бірлігі, жанның тазаруы және сананы жарықтандыру арқылы қайта туу кіреді.
Ислам герметизмі
Мысыр герметизмінің даналық әдебиеті ислам дәстүрінің бір бөлігіне айналып, Аббасидтер оның жазбаларын пайғамбарлардан қалған қасиетті мұра деп санады, ал Герместің өзін Мұхаммедтің арғы атасы деп есептеді. Икван әл-Сафа сақтаған герметикалық мәтіндер нұсқасында Гермес Трисмегист ежелгі пайғамбар Идрис ретінде танылады; олардың дәстүріне сәйкес, Идрис Мысырдан жұмаққа және Еденге сапар шегіп, Үндістанға қонғанда Қара тасты жерге әкелді. Жұлдызға табынушылыққа ұмтылған Харрандық сабиандар да өз ілімдері Гермес Трисмегисттен тарағанына сенді.
Киелі кітаптағы дана әдебиеттер мен яһуди жазбалары
Даналық әдебиетінің ең танымал мысалдары Киелі кітапта кездеседі. Даналық – «Нақыл сөздер», «Забур», «Әйүп», «Әндер әні», «Екклесиаст», «Даналық кітабы», «Сирахтың даналығы» және шамалы дәрежеде «Барух» сияқты Даналық кітаптарының орталық тақырыбы болып табылады. Барлық «Забурлар» Даналық дәстүріне жатпайды. «Аристос хаты», «Псевдо-Фоцилид» және «4 Маккавейлер» сияқты басқа да шығармалар да даналықтық деп есептеледі. «Аталардың сөздері» немесе Талмудтағы «Пиркей Авот» даналық әдебиеті дәстүрін жалғастырады, бірақ даналықты өзі үшін зерттеудің орнына, сыйақы алу үшін Тораны оқу құралы ретінде зерттеуге көбірек назар аударады.
Басқа дәстүрлер
Гесиодтың (б.з.д. 750–650 жж.) «Еңбектер мен күндер» және Ежелгі скандинав мәтіндерінен алынған «Хавамал» (шамамен 1200 ж.) екеуі де басқа мәдениеттерге даналық әдебиетін ауызша жеткізу тұрғысынан талданды. Субхашита – санскрит әдебиетінің бір жанры. Мыңдаған өлең жолдары, этика мен туралықтың кең ауқымын қамтитын, ежелгі және орта ғасырлық Үндістанда әртүрлі авторлармен «Субхашитани» деп аталатын антологияларда жазылып, жинақталған. «Аналектілер» – ежелгі қытай философы Конфуцийдің афоризмдер жинағы.