Кіріспе
Терезиндегі нацистік гетто Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Богемия және Моравия протекторатында (Германияның Чехословакияны басып алған аймағы) Терезин қаласында СС құрған гетто. Терезиенштадт – жою лагерлеріне дейінгі транзиттік пункт болды. Ондағы жағдайлар тұтқындардың өлімін жылдамдату үшін қасақана жасалған, сонымен қатар гетто үгіт-насихат құралы ретінде де пайдаланылды. Басқа геттолардан өзгешелігі, мәжбүрлі еңбектің пайдалануы экономикалық тұрғыдан маңызды болған жоқ. Гетто 1941 жылдың қараша айында чех яһудилерін тасымалдау арқылы құрылды. Алғашқы неміс және австриялық яһудилер 1942 жылдың маусым айында келді, ал голланд және дат яһудилері 1943 жылдың басында келді. Соғыстың соңғы айларында әртүрлі ұлттан тұтқындар Терезиенштадтқа жіберілді. Терезиенштадтта шамамен 33 000 адам қайтыс болды, олардың көп бөлігі ашаршылықтан және аурулардан көз жұмды. 88 000-нан астам адам айлар немесе жылдар бойы онда ұсталды, содан кейін жою лагерлеріне және басқа да өлтіру орындарына депортацияланды. Депортацияға жаратылғандарды іріктеудегі еврей кеңесінің (Judenrat) рөлі қызу дау тудырды. Барлығы шамамен 23 000 адам аман қалды, оның ішінде 4 000 депортацияланған адам да бар. Терезиенштадт салыстырмалы түрде дамыған мәдени өмірімен белгілі болды, оған концерттер, лекциялар және балаларға арналған құпия білім беру кірді. Геттода еврейлердің өзін-өзі басқаруы және онда тұтқындалған "танымал" яһудилердің көп болуы мәдени өмірдің гүлденуіне мүмкіндік берді. Бұл рухани мұра ғалымдардың назарын аударды және геттоға қызығушылықты арттырды. Соғыстан кейін бірнеше СС қылмыскерлері мен чех күзетшілері сотталды, бірақ гетто кеңес билігі тарапынан көбінесе ұмытылды. Терезин геттосы мұражайына жыл сайын 250 000 адам келеді.
Theresienstadt Ghetto was established by the SS during World War II in the fortress town of Terezín, in the Protectorate of Bohemia and Moravia (German occupied Czechoslovakia). Theresienstadt served as a waystation to the extermination camps. Its conditions were deliberately engineered to hasten the death of its prisoners, and the ghetto also served a propaganda role. Unlike other ghettos, the exploitation of forced labor was not economically significant. The ghetto was established by the transportation of Czech Jews in November 1941. The first German and Austrian Jews arrived in June 1942; Dutch and Danish Jews came at the beginning in 1943, and prisoners of a wide variety of nationalities were sent to Theresienstadt in the last months of the war. About 33,000 people died at Theresienstadt, mostly from malnutrition and disease. More than 88,000 people were held there for months or years before being deported to extermination camps and other killing sites; the role of the Jewish Council (Judenrat) in choosing those to be deported has attracted significant controversy. The total number of survivors was around 23,000, including 4,000 deportees who survived. Theresienstadt was known for its relatively rich cultural life, including concerts, lectures, and clandestine education for children. The fact that it was governed by a Jewish self administration as well as the large number of "prominent" Jews imprisoned there facilitated the flourishing of cultural life. This spiritual legacy has attracted the attention of scholars and sparked interest in the ghetto. In the postwar period, a few of the SS perpetrators and Czech guards were put on trial, but the ghetto was generally forgotten by the Soviet authorities. The Terezín Ghetto Museum is visited by 250,000 people each year.
Өмірбаян
Терезиенштадт бекініс қалашығы Богемияның солтүстік-батыс аймағында, Лейтмериц қаласынан өзен арқылы және Прагадан солтүстікке қарай орналасқан. 1784 жылдың 22 қыркүйегінде Габсбург монархы Иосиф II-нің бұйрығымен құрылған, ол анасы Мария Терезия Австрияның құрметіне Терезиенштадт деп аталды. Терезиенштадт Австрия-Мажарстан және 1918 жылдан кейін Бірінші Чехословакия Республикасының әскери базасы ретінде пайдаланылды, ал өзен арғы жағындағы "Кіші бекініс" түрме қызметін атқарды. 1938 жылдың қыркүйегіндегі Мюнхен келісімінен кейін Германия Судет аймағын (Чехословакияның неміс тілді аймағын) аннексиялады. Лейтмериц Германияға өткенімен, Терезиенштадт 15 наурыздағы неміс басқынына дейін Чехословакияның қалдық мемлекетінде қалды. 1940 жылы Кіші бекініс Гестапо түрмесіне айналды, ал бекініс қаласында 1941 жылы шамамен 3500 әскер және 3700 азамат тұрды, олардың көп бөлігі әскерде жұмыс істеді. 1941 жылдың қазан айында Рейх қауіпсіздік бас басқармасы (РСХА) Германия, Австрия және Протектораттан нацистік оккупацияланған Шығыс Еуропадағы геттоларға еврейлерді тасымалдауды жоспарлаған кезде, Терезиенштадтты чех еврейлері үшін транзиттік орталыққа айналдыру туралы шешім қабылданды. Осы жиынға РСХА-ның IV B 4 бөлімінің (еврей мәселелері) басшысы Адольф Айхман және Прагадағы еврейлерді эмиграциялау жөніндегі орталық кеңсе директоры Ханс Гюнтер қатысты. РСХА басшысы Рейнхард Гейдрих Терезиенштадтты гетто орны ретінде бекітті. 1942 жылдың 20 қаңтарында Ванзее конференциясында Гейдрих Терезиенштадттың Рейхтен 65 жастан асқан еврейлерді, сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғыста Орталық державалар үшін күресіп ауыр жарақат алғандарды немесе сол соғыста 1-сыныпты Темір крест немесе одан жоғары награда алғандарды қабылдайтынын мәлімдеді. Бұл еврейлер мәжбүрлі еңбекке жарамсыз болғандықтан, Терезиенштадт Шығысқа депортацияның нақты мақсатын жасыруға көмектесті. Кейіннен Терезиенштадт "танымал" еврейлерге де пана берді, олардың жойылу лагерінде жоғалуы халықаралық қоғамның назарын аударуы мүмкін еді. Жәбірленушілерді жалған сенімге илендіру үшін СС Терезиенштадтты еврейлер зейнетке шыға алатын "санаторий" ретінде жарнамалады және оларды алаяқтық үй сатып алу шартына қол қоюға, пәкірлік және тамақ ақысын төлеуге, өмір сақтандыру полисін және басқа да мүлікті тапсыруға итермеледі.
1941 жыл
1941 жылдың 24 қарашасында Терезиенштадт қаласындағы Судет казармаларына депортацияланғандардың алғашқы пойзы келді; олар 342 жас еврей жігіті болды, олардың міндеті қаланы 30 қарашадан бастап мыңдаған басқа еврейлердің келуіне дайындау еді. 4 желтоқсанда тағы бір 1000 адам келді; оның ішінде Якоб Эдельштейн және Ақсақалдар кеңесінің алғашқы мүшелері болды. Геттоға жер аударылғандар Баушовицтегі (Бохушовице) темір жол станциясынан алып кетуі керек болған қол жүгінен басқа барлық мүлкін тапсыруға міндетті болды; қарт және ауру еврейлер үшін бұл жол қиын болды, олардың көптегені жолда қайтыс болды. Келіп жеткеннен кейін тұтқындар шлюзге жіберілді, онда олар тіркеліп, қалған мүлкінен айырылды. 24 қараша мен 4 желтоқсанда келген көліктер, негізінен еврей қолөнершілерінен, инженерлерінен және басқа да зионистік көзқарастағы білікті жұмысшылардан тұратын «Ауфбаукоммандо» (Жұмыс тобы) деп аталды және олардың мүшелері 1943 жылдың қыркүйегіне дейін депортациядан босатылды. «Ауфбаукоммандо» мүшелері геттоның инфрақұрылымын жақсарту және оны өмір сүру кезеңінде орташа есеппен 40 000 адамды қабылдауға дайындау үшін шығармашылық әдістерді қолданды. Бұл құрылыс жобасы ұрланған еврей мүлігі есебінен қаржыландырылды. Алғашқы пойыз келген кезде тек 50 000 стақанға кофе дайындауға арналған бір қазан болды, ал келесі жылы екі сағаттың ішінде 50 000 стақан есімтал кофе жасауға жететін ыдыстар жеткілікті болды. Су жүйесі алғашқы айларда нашар қуатынан жиі бұзылды. Ішуге жарамды сумен қамтамасыз етуді жақсарту және әркімнің күнделікті жуынуы үшін жұмысшылар құдықтар бұрғылап, құбыр жүйесін жөндеді. Немістер осы жақсартулар үшін материалдарды ұсынды, көбінесе геттодан тысқары жұқпалы аурулардың таралу қаупін азайту мақсатында, бірақ жобаларды еврей инженерлері басқарды. Еврейлер бекіністің он бір казармасында тұрды, ал азаматтық тұрғындар 218 азаматтық үйде тұруын жалғастырды. Екі топ арасындағы бөлініс қатаң сақталды және казармаларынан шыққан еврейлерге қатысты қатаң жазалар қолданылды. Жыл соңына қарай геттоға 7 365 адам депортацияланды, оның ішінде 2000-ы Брнодан, ал қалғаны Прагадан келді.
1942 жыл
Бірінші көлік 1942 жылдың 9 қаңтарында Терезинштадттан Рига геттосына жөнелді. Бұл депортацияланғандарға белгілі бір бағытпен келетін жалғыз көлік болды; ал қалғандары жай ғана "Шығысқа" аттанды. Келесі күні СС геттодан хаттарды жасырып шығарғандары үшін тоғыз адамды жұрт алдында дарға асты. Бұл оқиға кеңінен наразылық пен алаңдаушылық тудырды. Алғашқы көліктер көбінесе дені сау адамдарды таңдады. Егер отбасының бір мүшесі көлікке іріктеліп алынса, отбасы мүшелері әдетте олармен бірге ерікті түрде баруға тілек білдіретін, бұл отбасылық бірлік немесе қоғамдық үміттердің көрінісі ретінде қарастырылды. 1942 жылдың маусымынан бастап СС Рейхтен егде жастағы және "танымал" еврейлерді Терезинштадтқа қамап қойды. Бұл еврейлерді орналастыру үшін Терезинштадтта тұратын еврей емес чехтар жер аударылды, ал маусым айының соңында қала жабылды. Мамыр айында әкімшілік соғыс аяқталғаннан кейін Палестинаға көшіп кетуге мүмкіндік беру үшін, мүмкіндігінше көп бала мен жасты құтқару мақсатында, егде жастағыларға бөлінетін рационды қысқартты, соның нәтижесінде ауыр еңбекке тартылатын адамдарға арналған тамақ мөлшері артты. 1942 жылы Терезинштадтқа 101 761 тұтқын келді, нәтижесінде 1942 жылдың 18 қыркүйегінде халық саны 58 491 адамға жетті. Сол айда өлім-жітім көрсеткіші де рекордтық деңгейге жетіп, 3 941 адам қайтыс болды. Мәйіттер бірнеше күн бойы жерленбей жатты, ал мәйіттерді көтеріп әкеліп бара жатқан қабір қазушылар көшеде жиі кездеседі. 1942 жылдың күзінде немістер тоғыз көлікпен 18 000, көбінесе егде жастағы адамдарды депортациялады. 1942 жылы Терезинштадттан депортацияланғандардың көпшілігі операция "Рейнхард" өлім лагерьлерінде немесе Балтық елдері мен Беларусьтегі, мысалы Калеви-Лива, Малы Тростенец және Барановичи сияқты жаппай қырғын орындарында бірден өлтірілді. Көптеген көліктерден ешбір адам тірі қалған жоқ. Немістер күшпен жұмыс істеу үшін аздаған сау жастарды іріктеді. Барлығы 1942 жылы Терезинштадттан 42 000 адам, олардың көпшілігі чех еврейлері депортацияланды, олардың арасында 356 адам ғана аман қалды.
1943 жыл
Қаңтар айында жеті мың адам Аушвиц концлагеріне депортацияланды. Сол айда Берлин мен Вена қалаларынан еврей қауымдарының басшылары келді, басшылық құрылымы қайта ұйымдастырылып, оған неміс сионисі Пол Эппштейн мен австриялық раввин Бенджамин Мурмельштейн енгізілді; Эдельштейн Эппштейннің орынбасары қызметін атқаруға мәжбүр болды. Ақпан айының басында РСХА басшысы Эрнст Калтенбруннер тағы бес мың қарт еврейді депортациялауды ұсынды. Бірақ СС басшысы Генрих Гиммлер Холокост туралы ақпаратты Батыс Одақтарына жеткізбеу үшін Терезиенштадтты алиби ретінде пайдалануға басымдық бергендіктен бас тартты. Сентябрь айында Аушвицтегі Терезиенштадт отбасы лагеріне 5000 еврей депортацияланғанға дейін Терезиенштадттан басқа депортациялар болған жоқ. Тұтқындарға пошта арқылы хат алмасу және азық-түлік жәрдемдерін алу сияқты бірнеше жеңілдіктер берілді. 1943 жылдың 24 тамызында Беласток геттосынан 1200 еврей баласы Терезиенштадтқа келді. Олар душ бөлмелерінің газ камералары болуінен қорқып, дезинфекциядан бас тартты. Бұл оқиға Терезиенштадттан депортацияланғандардың тағдыры туралы жалғыз мәліметтердің бірі болды. Балалар Аушвицке депортацияланғанға дейін алты апта қатаң оқшаулықта ұсталды; ешқайсысы аман қалған жоқ. 1943 жылдың 9 қарашасында Эдельштейн және басқа гетто әкімшілері 55 тұтқынның қашуына көмектескені үшін тұтқындалды. Екі күннен кейін комендант Антон Бургер геттоның барлық халқының санағын өткізуге бұйрық берді, сол кезде шамамен 36 000 адам болды. Барлық тұтқындар, жасына қарамастан, таңғы 7-ден кешкі 11-ге дейін суық ауа райында сыртта тұруға міндеттелді; шаршаудан 300 адам далада қайтыс болды. Эдельштейн және басқа тұтқындалған басшылардың ішінде бес мың тұтқын 15 және 18 желтоқсанда Аушвицтегі отбасы лагеріне жіберілді. 1943 жылдың сәуірінде Вестерборктен (Нидерланды) Терезиенштадтқа 293 еврей келді, бірақ Вестерборктен Терезиенштадтқа депортацияланған 4894 еврейдің қалған бөлігі 1944 жылы келді. 1943 жылдың қазан айында Даниядан Швецияға қашып үлкермеген 450 еврей келді. Дания үкіметінің оларды іздеуі депортацияның алдын алды, содан кейін СС Дания Қызыл Кресі мен Халықаралық Қызыл Крест комитетінің (ХҚКК) өкілдеріне Терезиенштадтқа баруға рұқсат берді. РСХА мұрағаттары 1943 жылдың шілдесінде Терезиенштадтқа жеткізілді, тұтқындарға арналған орынды азайтып, Судет казармаларында сақталды және 1945 жылдың 17 сәуірінде СС бұйрығымен өртелді.
1944 жыл
1944 жылдың ақпан айында СС геттоны Қызыл Крест сапарына дайындау үшін "сән беру" (Verschönerung) науқанын бастады. Көптеген "танымал" тұтқындар мен Даниялық еврейлер жеке, жақсырақ пәтерлерге көшірілді. Көшелердің аттары өзгертіліп, тазаланды; жалған дүкендер мен мектеп ашылды; СС тұтқындарды бейбіт уақыттағы кез келген қаладан асып түсетін мәдени шараларға қатысуға ынталандырды. Дайындықтардың бір бөлігі ретінде 7 503 адам мамыр айында Аушвицтегі отбасылық лагерьге жіберілді; көліктер идеалды еврей елді мекенінде орны жоқ ауру, қарт және мүгедектерге бағытталды. Қалған тұтқындардың жағдайы біршама жақсарды: аман қалғандардың бірі: "1944 жылдың жазы Терезинде біз үшін ең жақсы уақыт болды. Ешкім жаңа көліктер туралы ойламады". 23 маусымда келушілер "Потемкин ауылы" арқылы экскурсияға шықты; олар ештеңе байқамады және Қызыл Крест өкілі Морис Россель Терезиенштадттан ешкімнің депортацияланбағанын хабарлады. Терезиенштадт қаласының рухани жетекшісі раввин Лео Бек: "Бұл біздің моральдық жағдайымызға қатты соққы болды. Бізді ұмытып, тастап кеткендей сезіндік" деді. Тамыз және қыркүйек айларында "Фюрер еврейлерге қала сыйлайды" ("Der Führer schenkt den Juden eine Stadt") деп аталған үгіт фильмі түсірілді, бірақ ол ешқашан таралмады. 23 қыркүйекте Эппштейн, Цукер және Мюрмельштейнге Терезиенштадттың соғыс өндірісі жеткіліксіз екені және осының салдарынан 5000 еврей Цукер басқаратын жаңа еңбек лагеріне депортацияланатыны айтылды. 27 қыркүйекте Эппштейн заң бұзды деген айыппен Кіші бекіністе тұтқындалып, атып өлтірілді. Мюрмельштейн еврей ақсақалы болды және соғыс аяқталғанға дейін осы лауазымда қалды. Қалған халықтың көп бөлігін Аушвицке – 18 401 адамды он бір көлікпен – депортациялау келесі күні басталды және 28 қазанға дейін жалғасты. Бұрын өзін-өзі басқару органы депортацияға жаратылған адамдарды таңдаған, бірақ енді СС таңдауды жасады, бұл еврей кеңесінің көптеген мүшелерін, Ауфбауккоманда жұмысшыларын және мәдениет қайраткерлерін Аушвицке депортациялап, өлтіруді қамтамасыз етті. Алғашқы екі көлік Терезиенштадтта көтеріліс тудыруы мүмкін деп саналған барлық бұрынғы чехословакия армия офицерлерін алып кетті. Қараша айына қарай Терезиенштадтта 11 000 адам қалды, олардың көпшілігі қарттар еді; 70% әйелдерден тұрды. Сол айда әйелдер мен балалар қайтыс болған тұтқындардың күлін жинап алып кетті. 17 000 адамның сүйектері Эгер өзеніне тасталды, ал қалған күл Лейтмерицке жақын шұңқырларға көмілді.
1945 жыл
Терзейнштадт нацистік концлагерьлер эвакуацияланғанда, көліктер тасымалданатын орынға айналды. Аушвицке тасымалдау тоқтағаннан кейін, 1944 жылдың 23 желтоқсанында 416 словак еврейі Середьтен Терезиенштадтқа жіберілді; 1945 жылы қосымша тасымалдаулар олардың жалпы санын 1447-ге жеткізді. Словакиялық яһудилер Терезиенштадтерлерге Шығысқа жер аударылғандардың тағдыры туралы айтты, бірақ көптеген адамдар оған сенуден бас тартты. Наурыз айында Венаға өлім жорығынан аман қалған 1150 венгр еврейі келді. 1945 жылы бұрын қорғалған «арийлермен» аралас некеде тұрған 5200 яһуди Терезиенштадтқа жер аударылды. 1945 жылдың 5 ақпанында Швейцария саясаткері Жан Мари Музибен келіссөздер жүргізгеннен кейін Гиммлер 1200 еврейді (көбінесе Германия мен Голландиядан) Терезиенштадттан бейтарап Швейцарияға тасымалдады; бұл көлікте болған еврейлер Пуллман жолаушылар вагондарында саяхаттады, оларға түрлі жайлылықтар ұсынылды және олардың Дәуіт жұлдызы белгілерін алып тастауға тура келді. Еврей ұйымдары 5 миллион швейцариялық франк сомасындағы құпия шоттарға сақталатын кепіл ақшасын салды. Дания королі Кристиан X 1945 жылдың 15 сәуірінде Терезиенштадттан даниялық тұтқындарды босатуға қол жеткізді. Швед Қызыл Кресімен бірлесіп ұйымдастырылған «Ақ автобустар» 423 аман қалған даниялық яһудиді елдеріне қайтарды. 20 сәуірден бастап, 13 500 мен 15 000 арасындағы концлагерь тұтқындары, көбінесе еврейлер, одақтастар босатуға дайын болған лагерьлерден өлім шеруінен аман қалғаннан кейін Терезиенштадтқа келді. Тұтқындардың физикалық және психикалық жағдайы өте нашар болды, олар Белосток балалары сияқты, дезинфекциядан қорқып, газбен өлтіріледі деп ойлады. Олар аштықтан зардап шегіп, құрттармен және тифпен ауырады, бұл эпидемия геттода тез тарап, көптеген өмізді алды. Терезиенштадт тұтқыны оларды «енді адамдар емес, жабайы жануарлар» деп сипаттады. Қызыл Крест геттоны басқаруды өз қолына алды және 1945 жылдың 2 мамырында СС туы алынып тасталды; СС 5-6 мамырда қашып кетті. 8 мамырда Қызыл Армия әскерлері геттоның сыртында неміс күштерімен шайқасып, кешкі сағат 9-да оны азат етті. 11 мамырда совет медициналық бөлімшелері геттоны басқаруға келді; келесі күні чех еврей коммунисі Жири Фогель ақсақал болып тағайындалды және гетто таратылғанға дейін қызмет етті. Терезиенштадт – аман қалғандардың саны көп болатын азат етілген жалғыз нацистік гетто. 14 мамырда совет билігі тиф эпидемиясын тоқтату үшін қатаң карантин енгізді; босату кезінде 1500-ден астам тұтқын және 43 дәрігер мен медбике қайтыс болды. Екі аптадан кейін карантин аяқталды және әкімшілік аман қалғандарды өз елдеріне қайтаруға көшті; репатриация 1945 жылдың 17 тамызына дейін жалғасты.
Командалық-бақылау органы
Терезиенштадт гетто мен концлагердің аралас түрі болды, екеуінің де ерекшеліктері бар еді. Ол 1941 жылы РСХА бұйрығымен құрылды және басқа концлагерлерден айырмашылығы, СС-тің Бас экономикалық және әкімшілік басқармасымен басқарылмады. Оның орнына, СС командирі Прагадағы еврейлерді көшіру жөніндегі орталық кеңсе директоры Ханс Гюнтерге есеп берді, ал оның жоғары тұрған лауазымында Адольф Эйхман болды. Терезиенштадт сонымен қатар Протектораттың полиция бастығы Карл Герман Франктің басшылығына да кірді, себебі ол СС және полиция басқаратын лагерь ретінде жіктелді. СС коменданты шамамен 28 СС офицерінен, 12 азаматтық қызметкерден, геттоны күзеткен чех жандармдарынан және еврейлердің өздігінен басқару органынан жауапты болды. Бірінші комендант Зигфрид Зайдль болды, ол 1943 жылдың 3 шілдесінде Антон Бургермен ауыстырылды. 1944 жылдың қаңтар айында Бургер басқа қызметке жіберіліп, оның орнына Карл Рам тағайындалды; Рам 1945 жылдың 5 мамырында СС қашқанға дейін геттоны басқарды. Барлық СС коменданттары SS Obersturmführer шенімен Терезиенштадтқа тағайындалды. Геттоны бір уақытта 150–170 чех жандармы күзетті. Күзетшілер жиі ауыстырылып тұрды, себебі олар пара үшін хаттар мен азық-түлік жеткізіп, күзетшілер мен тұтқындар арасында байланыс орналмауын қадағалап отырды. Күзетшілердің он төртіншісі еврейлерге көмектескені немесе олармен байланысқа түскені үшін Кіші бекіністе түрмеге қамалды; екеуі түрмеде қайтыс болды. Бірінші жандарм командирі Теодор Янечек "күшті антисемит" болған, оның мінез-құлқы "кейде SS-тің қатыгездігінен де асып түсетін" еді, деп ізраилдық тарихшы Ливия Роткирхен айтады. Янечектің орнына 1943 жылдың 1 қыркүйегінде Мирослаус Хасенкопф тағайындалды. Гетто күзетшілері, еврей тұтқындарынан құралған полиция күші, 1941 жылдың 6 желтоқсанында құрылды және еврейлердің өздігінен басқару органына есеп берді. Ол бірнеше рет қайта құрылды және 1943 жылдың ақпанындағы ең жоғары деңгейінде 420 адамнан тұрды.
Яһудилердің өзін-өзі басқаруы
Яһудилердің өзін-өзі басқаруы немесе өзін-өзі үкіметтендіруі (jüdische Selbstverwaltung) геттоны формалды түрде басқарды. Өзін-өзі басқару құрамына еврей ақсақалы (Judenältester), орынбасары, Ақсақалдар кеңесі (Ältestenrat) және орталық хатшылық кірді, оның астында геттодағы өмірді әртүрлі бөлімдер басқарды. Терезиенштадт еврей ақсақалдарының біріншісі – сионисттік көшбасшы Якоб Эдельштейн болды. Эдельштейн және оның орынбасары Отто Цукер бастапқыда Терезиенштадтты өнімді экономикалық орталыққа айналдырып, осылайша депортациядан сақтауды жоспарлады; олар нацистердің барлық еврейлерді депортациялап, Терезиенштадтты неміс қонысына айналдыруды көздегенін білмеді. Терезиенштадт – нацистер басып алған Еуропадағы сионистер басқарған жалғыз еврей қауымы болды. Өзін-өзі басқаруға шектен тыс бюрократия тән еді. Г. Адлердің 1941–1945 жылдардағы «Терезиенштадт» атты маңызды зерттемесіндегі барлық департаменттер мен бөлімшелердің тізімі 22 беттен тұрды. 1943 жылы геттоға Австрия мен Германия еврей қауымының өкілдері келгенде, әкімшілік қайта ұйымдастырылып, оған австриялық және неміс еврейлері де енгізілді. Берлиннен келген Пол Эппштейн СС қолбасшылығымен байланысқа тағайындалды, ал Эдельштейн оның орынбасары болуға міндетті болды. СС ұлттық бөліністерді пайдаланып, қырқыштар мен келіспеушіліктер себу үшін қолданды.
Сыбайлас жемқорлық
Терезиенштадт экономикасы қатты сыбайласқан. "Беделді" тұтқындардан басқа, геттодағы ең жоғары мәртебеге ие болғандары – жас чех яһудилері болды. Геттоға алғаш келген тұтқындар ретінде (Aufbaukommando-да болсын, немесе оған байланысты болсын) геттодағы басымдық құрайтын лауазымдардың көп бөлігі осы топқа бұйырды. Азық-түлік таратумен айналысатындар көбінесе жеткізілімдерден өздеріне немесе достарына артық алу үшін алып тастады, бұл әсіресе қарт яһудилердің ашаршылығын күшейтті. СС-тің өзі де тұтқындарға арналған азық-түлік жеткізілімдерін ұрлап алып отырды. Көлік бөліміндегі көптеген қызметкерлер пара алып байыды. Әлді әуездер достарын депортациядан босатуға тырысып, көбінесе сәтті болды, және тұтқындар осы фактіні өздері байқады. Чех сионистерінің өзін-өзі басқарудағы ықпалы күшті болғандықтан, олар көбінесе басқа чех сионистеріне жақсы жұмыс орындарын және депортациядан босату мүмкіндігін қамтамасыз ете алды.
Денсаулық сақтау
Геттодағы антисанитарлық жағдайлар мен таза судың, дәрі-дәрмектің және азық-түліктің жетіспеуі салдарынан көптеген тұтқындар ауырды. 1942 жылы гетто халқының 30 пайызы қызыл жегі, ішек безгегі, дифтерия, полиомиелит немесе энцефалитпен ауырған деп тіркелді; сол жылдың күзінде суық ауа райы тынышсыздық мәселесін ушықтырды. Ең ауыр жағдайлардағылар үшін әр казармада, көбінесе әйел медбикелер жұмыс істейтін, уақытша ауруханалар құрылды. Көптеген медбикелер оқудан өтпегендіктен, бөлмелерді тазалау, адам қалдықтарын шығару, тамақ беру және науқастарды көңіл көтеру сияқты барлық жұмыстарды өз мойнына алды. Медбикелер, жетіспеушілікке тап болғандықтан, 1944 жылдың қазан айына дейін депортациядан босатылды, бірақ олар ауруға шалдығу қаупіне тап болды және күніне 18-20 сағат жұмыс істеуге мәжбүр болды. 1944 жылғы депортациялардан кейін медбикелердің саны күрт азайды және әр медбике 65 немесе одан да көп тұтқынға күтім жасады.
Көлік бөлімі
СС жасына және ұлтына қарай депортациялауға тиіс адамдардың санын белгіледі. Осы шеңберде Көлік департаменті кімдерді депортациялау керектігін іріктеді. Егер біреу тасымалдауға іріктелсе, шағымдану мүмкіндігі болған, бірақ іс жүзінде мұндай шағымдар көбінесе қабылданбады. Көлікті ұйымдастырудағы өздік басқару органының рөлі көп сынға ұшырады. Дегенмен, Рут Бонди өздік басқару органының тасымалдауларға қатысты билігін балалар мен жастарды мүмкіндігінше сақтап қалу үшін пайдаланғанын айтады, және бұл саясаттың сәттілігін 1944 жылдың күзінде СС тікелей депортацияға адамдарды іріктеуге дейін Терезенштадт қаласында 20 000 адамның қалуы көрсетеді.
Жастармен жұмыс істеу бөлімі
Геттоның өмір сүру кезеңінде Терезинштадтта шамамен 15 000 бала өмір сүрді, олардың 90 пайызы депортациядан кейін қайтыс болды. Жастармен жұмыс істейтін басқарма (Jugendfürsorge) олардың тұруы, күтімі және білімі үшін жауапты болды. 1942 жылдың маусым айына дейін, чех азаматтары қаладан шығарылғанға дейін, балалар ата-аналарымен барақтарда тұрып, күндіз қараусыз қалдырылды. Шығарылғаннан кейін, басқарма кейбір үйлерді балалар үйлері ретінде пайдалануға алды. Мақсат – балаларды геттодағы қатал жағдайлардан қаншама болса да оқшаулау, осылайша олар "әлсіремеуі" үшін. Бұрынғы ұстаздар мен студенттерден таңдалған мұғалімдер мен көмекшілердің көмегімен балалар әр үйдің ішінде 200-300 баладан тұратын топтарда, тілдері бойынша бөлініп өмір сүрді. Әр үйдің ішінде балалар жынысы мен жасына қарай бөлмелерге орналастырылды. Олардың тұру жағдайлары мен тамақтануы басқа тұтқындарға қарағанда жақсырақ болды. Жастармен жұмыс істейтін басқарманың басшылығы, оның ішінде басшысы Эгон Редлих [ол] және Редлихтің орынбасары Фредди Хирш – жастар қозғалысында тәжірибесі бар солшыл сионистер болды. Алайда Редлих жақсы сапалы, сионистік емес білімнің, нашар сионистік білімнен артық екендігіне келісті. Осы себепті білім берудің идеологиялық бағыты үйді басқаратын адамның көзқарасына байланысты болды, бұл 1943 жылғы келісімде бекітілді. Тарихшы Анна Хайкованың сөзіне сәйкес, сионистер балалар үйлерін Палестинадағы кибуцтағы болашақ өмірге дайындық – хакшара деп қарастырды; ал Роткирхен балалар үйлерінің қасақана құрылған қауымдастығы кибуцтарға ұқсайтынын айтады. Әртүрлі педагогтар ассимиляция, коммунизм немесе сионизмді білім беру философиясының негізі ретінде қолданды. 1943 және 1944 жылдары Шығыс майданында Қызыл Армияның жеңістерінен кейін коммунистік философияның ықпалы артты. Білім беруге тыйым салынғанмен, мұғалімдер жасырын түрде чех, неміс тілдері, тарих, география және математика сияқты жалпы білім беретін пәндерді оқытуды жалғастырды. Іскерлікке ұсталған жағдайда мұғалімдерге қауіп төнгеніне қарамастан, иврит тілін оқыту міндетті болды. Балалар сабақтан кейін кешкі мәдени шараларға да қатысты. Көптеген балалар үйлері журналдар шығарды, олардың ең танымалсы – "Бірінші үй" (L417) журналы. Жүздеген балалар вендік сурет терапевті Фридль Диккер Брандейстің жетекшілігімен суреттер салды. Роткирхеннің айтуынша, балаларға күтім жасау – өзін-өзі басқарудың ең үлкен жетістігі болды, ал балалар қалдырған суреттер Терезинштадттың "ең құнды мұрасы" саналады.
Шарттар
Геттодағы жағдай тұтқындардың мәртебесіне байланысты әртүрлі болды. Көптеген тұтқындар 60-80 адамнан тұратын, тығыз жатақханаларда тұруға мәжбүр болды; ер адамдар, әйелдер және балалар бөлек тұрды. Аз ғана тұтқын, әсіресе байланыстары барлар, казармалардың шатырларында жеке "бөлмелер" жасады. Кейбір "танымал" тұтқындар мен Дания яһудилеріне 1944 жылдың көктемінде Қызыл Крест келімі үшін жеке пәтерлер берілді. Қызыл Крест келімінен бұрын да "танымал" адамдар жақсырақ тұру жағдайларына ие болды және көбірек тамақ алды, ал оларды депортациялауға тек СС (өз басқару емес) бұйыра алатын болғандықтан, аман қалу мүмкіндігі айтарлықтай жоғары болды. Жалпы алғанда, тамақ жеткіліксіз болды және оның таратылуы да әділ болмады. Жұмыс істемейтіндер, көбінесе қарттар, ауыр еңбекшілерге қарағанда 60% азырақ тамақ алды, бұл көптеген адамдардың аштықтан өлуіне себеп болды. Өлімнің 92% 60 жастан асқан адамдардың арасында болды, ал депортацияланбаған қарт тұтқындардың көбісі Терезиенштадтта қайтыс болды. Жастар аштыққа ұшырамады, бірақ көптегендері салмақтан айырылды. 16-60 немесе 65 жас арасындағы яһудилердің көпшілігі аптасына 69 сағат жұмыс істеуге мәжбүр болды, көбінесе физикалық еңбекке талап ететін жұмыстарда. Көптеген әйелдер үй шаруашылығында, медбике болып, ас үйде немесе көкөніс бақшаларында төменгі лауазымдарда жұмыс істеді. Ер адамдар басқаруды жүзеге асырды және ағаш өңдеу, былғары, тігін және Кладно шахталарында жұмыс істеді. Кейбіреулері СС әскери жобаларында да жұмыс істеді. Алайда, қарттардың көптігі және гетто инфрақұрылымының тозуы геттоның неміс соғыс машинасы үшін пайдалы өнеркәсіптік орталыққа айналуына кедергі келтірді. Еңбек күшінің 90% жуығы техникалық қызмет көрсетуге жұмсалды.
Мәдени өмір
Терезиенштадт, әсіресе 1943 және 1944 жылдары, басқа нацистік концлагерьлер мен геттолардағыдан әлдеқайда асып түсетін мәдени өмірмен ерекшеленді. Тұтқындар нацистік цензураның әдеттегі ережелерінен және "бұзылған өнерге" тыйым салудан босатылды. Бұл бастама 1941 жылдың желтоқсанында тұтқындар ұйымдастырған "достық кештерінен" туындады; көптеген дарынды суретшілер Aufbaukommando транспортында келді, оның ішінде музыканттар Карел Швенк, Рафаэль Шахтер және Гидеон Клейн. Швенктің "Терезин маршы" геттоның бейресми әнұранына айналды. Кейіннен бұл шараларды өзін-өзі басқару және Фрейцгестгельтунг ("Бос уақыт бөлімі", FZG) ұйымдастырды, оны Отто Цукер басқарды. Цукердің бөлімінде таңдауға мүмкіндік беретін көптеген суретшілер болды. Көптеген орындаушылар шығармашылық қызметінен басқа жұмыста да толық уақыт жұмыс істеуге мәжбүр болса да, FZG кейбіреулерін жұмысқа алды. Дегенмен, FZG орындаушыларды депортациядан босатуда ерекше табысқа жетті. Әйелдер толық жұмыс күнімен үй шаруасын да жүргізуге міндетті болғандықтан және орындаушыларды таңдау дирижерлер мен режиссерлердің құзырында болғандықтан, әйелдердің мәдени өмірге қатысуы өте шектеулі болды. 1943 жылдың желтоқсанында басталған "әдемілеу" процесінде қойылымдардың сапасын жақсартуға бағытталған ресми күш-жігер күшейді. Геттода көптеген музыканттар өнер көрсетті. Карел Анчерл көбінесе кәсіби музыканттардан тұратын оркестрді басқарды. Моравия канторы Карл Фишер түрлі хорларға жетекшілік етті. "Гетто Свингерлері" джаз музыкасын орындады, ал Виктор Ульманн Терезиенштадт түрмесінде тұтқында болған кезінде 20-дан астам шығарма жазды, оның ішінде "Дер Кайзер фон Атлантис" операсы бар. 1938 жылы Ханс Краса жазған "Брундибар" балалар операсы алғаш рет 1943 жылдың 23 қыркүйегінде Терезиенштадтта орындалды. Ол өте танымал болды және 1944 жылдың күзіндегі депортацияларға дейін 55 рет (аптасына шамамен бір рет) қойылды. Музыканттардың еңбегі нацистер тарапынан геттода түсірілген екі пропагандалық фильмде пайдаланылды. Іс-шараларға билеттерді алуға тек әлеуметтік элита ғана мүмкіндік алды, ал музыкалық және театрлық қойылымдарға қатысу мәртебелі символға айналды. Бейнелеу өнерін Бедрих Фритта, Норберт Троллер, Лео Хаас және Петр Кин сияқты суретшілер тобы дамытты. Олар СС-тің тапсырысы бойынша Терезиенштадттағы жұмыстардың суреттерін және графиктерін жасау үшін өзін-өзі басқарудың өнер бөлімімен ресми түрде жұмыс істеді. Алайда, суретшілер бос уақытында геттоның нақты жағдайын бейнеледі. Олардың бірнешеуі туындыларын геттодан шығарып жатқанда ұсталды. "Ауыр пропаганда" жасады деп айыпталған олар 1944 жылдың 20 шілдесінде тұтқындалып, Кіші бекіністе азап шекті. Олардың көптеген туындылары көп жылдар өткен соң ғана қайта табылды, бірақ тарихшылар үшін гетто элитасын және геттодағы кең таралған қайғыны көруге пайдалы құрал болды. Геттоның орталық кітапханасы 1942 жылдың қарашасында ашылды және 1943 жылдың соңына қарай 60 000 кітап пен 15 толық уақытты кітапханашыны қамтыды. Кітапхана басшысы ретінде Орталық хатшылық философ Эмиль Утицті тағайындады, ол қарыз алушыларды жеке мақұлдады. Кітапхананың қоры ақырында Еуропаның барлық еврей кітапханаларынан немесе тұтқындар геттоға әкелген кітаптардан 100 000-нан асты. Кітапхана еврей тіліндегі еңбектердің көптігі мен көркем әдебиеттердің жетіспеуі үшін сынға ұшырады, бірақ тұтқындар оқу материалының кез келген түріне зәру болды. Геттода 489 түрлі адам еврейлік, сионизм, өнер, музыка, ғылым және экономика сияқты түрлі тақырыптарда кемінде 2309 дәріс оқыды, бұл геттоны "ашық университет" деп сипаттауға әкелді. Нюрнберг заңдарына сәйкес тұтқындардың барлығы еврей болғанымен, депортацияға ұшырағандар еврейлік пен христиандықтың әртүрлі бағыттарынан келді, ал кейбіреулері дінсіз болды. Кейбір қауымдар мен жеке тұлғалар, әсіресе Моравиядан, өздерімен бірге Тора орамаларын, шофарды, тефиллинді және басқа да діни заттарды геттоға әкелді. Дінге берілген Эдельштейн қайтыс болғандарды жерлеуді бақылайтын раввиндерді тағайындады. Көптеген қарт еврейлер, негізінен Австрия мен Германиядан келгендер, Шаббат күні дұға ету үшін уақытша жиналатын жерлерге жиналатын. Раввиндер Ричард Федер және Лео Бек тек еврейлерге ғана емес, христиан дініне өткендерге және жұбанышқа мұқтаж басқаларға да көмек көрсетті. Терезиенштадттың мәдени өмірін түрмедегілер мен сарапшылар әртүрлі бағалады. Адлер тұтқындардың ерекше көп саны мәдени қызметпен айналысқанын атап өтті; алайда, мәдени қызмет шындықтан өзін-өзі алдауға әкелуі мүмкін. Ульманн бұл шаралар нацизмге қарсы рухани қарсылықты және "адамдық ұшқынын" білдіреді деп сенді: "Біз Вавилон өзендерінің жанында жылап отырмадық; өнер саласындағы тырыстығымыз тірі қалуға деген құлшынымымызға сай болды".
Насихаттау
1943 жылдың маусым айында Германияның Қызыл Крестінің (ДРК) делегациясы геттоға келді. ДРК-ны нацистік адамдық тәжірибелерге қатысқан СС дәрігерлері басқарғанына қарамастан, Вальтер Георг Хартманнның есебі геттоның жағдайын дәл сипаттады: "қорқынышты" және "өте тығыз". Хартманн тұтқындардың нашар тамақтанғанын және медициналық көмектің мүлдем жеткіліксіз болғанын хабарлады. Шілде айында Ватикан геттоға делегация жіберуге рұқсат сұрады, бірақ рұқсат берілмеді. Дания, еврей ұйымдары және Чехословакия үкіметінің эмиграциядағы үкіметі тарапынан күшейе берген қысымға ұшыраған Халықаралық Қызыл Крест (ХҚК) 1943 жылдың қарашасында Терезиенштадтқа баруға рұқсат сұрады. ХҚК Терезиенштадт туралы нақты есеп беруге қаншалықты мүкіндік берілгені белгісіз, өйткені олар тұтқындардың Освенцимге тасылып, онда өлтірілгенін растайтын тәуелсіз ақпаратқа қол жеткізді. Дания үкіметі 1943 жылдың соңында Терезиенштадтқа депортацияланған Дания яһудилерінің мәселесіне байланысты нацистерден сапарға рұқсат беруді талап етті. 1943 жылдың қарашасында Данияға сапар барысында Эйхман Дания өкілдеріне 1944 жылдың көктемінде сапарға баруға рұқсат етілетінін уәде берді. Мамыр айының соңында Эппштейн, Цукер және басқа Терезиенштадт басшыларына СС диктанттаған хаттарға қол қоюға рұқсат берілді, олар Будапешттегі еврей ұйымы – Көмек және құтқару комитетіне жіберілді. Комитет төрағасы Рудольф Кастнер хатты шетелге жіберіп, Германия басып алған аумақтан тыс жерлерде Терезиенштадт туралы тым жағымды әсер қалдырды. 23 маусымда келген комиссия құрамында ХҚК өкілі Морис Россель, Дания Денсаулық сақтау министрлігінің бас дәрігері Е. Юэль Хеннингсен және Дания Сыртқы істер министрлігінің жоғары лауазымды шенеунігі Франц Хвасс болды. Қонақтар Терезиенштадт ішінде сегіз сағат бойы алдын ала белгіленген маршрутпен жүріп өтті және тек Дания яһудилерімен және Пол Эппштейн сияқты таңдалған өкілдермен сөйлесуге рұқсат алды. Өзінің жүргізушісі ретінде танылған СС офицерінің лимузинімен келе жатқан Эппштейнге Терезиенштадтты "қалыпты қала" деп сипаттаған СС жазған мәлімдемені оқуға және қонақтарға гетто туралы жалған статистикалық деректерді ұсынуға мәжбүр болды. Ол Рахмның соққысынан көзі қарауып қалған және Россельге Терезиенштадт тұтқындарының "қайта оралуының жоқ екенін" ескертуге тырысты. Сондай-ақ, қонақтар үшін футбол ойыны және балалар операсы "Брундибар" қойылымы көрсетілді. Россель геттодағы жағдайлардың Протектораттағы азаматтарға қарағанда жақсырақ екенін және Терезиенштадттан ешкім депортацияланбағанын хабарлады. Қызыл Крест сапарына дайындық жүріп жатқанда, СС бір тұтқынға, мүмкін Жиндрих Вейлге, үгіт-насихат фильмінің сценарийін жазуды бұйырды. Фильмді неміс еврей тұтқыны Курт Геррон және чех режиссері Карел Печены СС-тің қатаң бақылауымен түсірді және Печенынің "Актуалита" компаниясы монтаждады. Бір көрініс 1944 жылдың 20 қаңтарында түсірілді, бірақ түсірілімнің көп бөлігі 1944 жылдың 16 тамызы мен 11 қыркүйегі аралығында он бір күн бойы жүргізілді. Фильм, ресми түрде "Терезиенштадт. Еврейлер қонысынан алынған деректі фильм" ("Theresienstadt: A Documentary Film from the Jewish Settlement Area") деп аталды, еврей тұтқындары "Фюрер еврейлерге қала сыйлады" ("Der Führer schenkt den Juden eine Stadt") деп атады. 1945 жылдың 28 наурызында аяқталған фильм еврейлерге қарсы геноцид туралы Батыс одақтастары мен бейтарап елдерге жеткен хабарларды жоққа шығаруға бағытталған, бірақ ол тек төрт рет көрсетілді және мақсатына жетпеді.
Статистика
1945 жылдың 20 сәуіріне дейін шамамен 141 000 еврей, көбінесе Протектораттан, Германиядан және Австриядан Терезиенштадтқа жіберілді. Олардың көп бөлігі бес қаладан келді: Прагадан (40 000), Венадан (15 000), Берлиннен (13 500), Брнодан (9 000) және Франкфурттан (4 000). Осы күннен кейін 13 500-ден 15 000-ға дейін өлім шеруінен аман қалғандар келді, соның ішінде Терезиенштадтқа екі рет келген 500-ге жуық адам болды, бұл жалпы санын 154 000-ға жеткізді. 20 сәуірге дейін Терезиенштадтта 33 521 адам қайтыс болды, ал 20 сәуір мен 30 маусым аралығында тағы 1 567 адам көз жұмды. 1942 жылдың 9 қаңтарынан 1944 жылдың 28 қазанына дейін Терезиенштадттан 88 196 адам депортацияланды. 20 сәуірге дейін келген тұтқындардың 17 320-сы Терезиенштадттан босатылды, шамамен 4 000 адам депортациядан аман қалды, ал 1 630 адам соғыс аяқталар алдында құтқарылды. Барлығы 23 000-ға жуық адам аман қалды. Тағы 239 адам 1944 жылдың 12 қазанына дейін Кіші бекініске ауыстырылды; олардың көпшілігі сол жерде өлтірілді. 1945 жылдың 20 ақпанында гестапо тағы 37 адамды ұстап кетті. 1945 жылға дейін 37 адам қашып кетті, ал он екісі қайта ұсталды және Терезиенштадтқа қайтарылды; Адлердің сөзінше, қалғандарының көпшілігі қашуда сәтті болмаған. 1945 жылдың басында тағы 92 адам қашып кетті, ал 547 адам 5 мамырда СС кеткеннен кейін рұқсатсыз түрде кетіп қалды.
Соғыстан кейінгі сынақтар
Чехословакия билігі Терезиенштадт лагерінде қызмет еткен бірнеше SS мүшелерін, оның ішінде үш командирін сотқа тартып, қудалады. Сейдль мен Рахм екеуі де қылмыстары үшін сотталып, айыпталды және өлім жазасына кесіліп аттырылды, Сейдль Австрияда, ал Рахм Чехословакияда. Қамауда болмаған күйінде сотталып, өлім жазасына кесілген Бургер тұтқындалудан қашып, 1991 жылы қайтыс болғанға дейін Батыс Германияда жалған атпен өмір сүрді. Чехия жандармдарының командирі Теодор Янечек 1946 жылы сот күтіп тұрғанда түрмеде қайтыс болды. Литомержицедегі чех соты периметр күзетшісі Мирослаус Хасенкопфты мемлекетке опасыздық жасады деп танып, 15 жылға бас бостандығынан айырды; ол 1951 жылы түрмеде қайтыс болды.
Мұра
1947 жылы Кіші бекіністі нацистік қудалау құрбандарына арналған ескерткіш мемориалға айналдыру туралы шешім қабылданды. Адлер соғыстан кейін Терезиенштадттан көптеген құжаттар мен суреттерді құтқарып, Прагадағы еврей мұражайына тапсырды; осы материалдар қазір Прагадағы еврей мұражайында және Терезиенштадттың өзіндегі жинақтардың негізін құрайды. Алайда, еврей мұрасы соғыстан кейінгі кезеңде мойындалмады, себебі ол соғыстан кейінгі Чехословакия Социалистік Республикасында таратылған сыныптық күрес идеологиясына қайшы келді және 1952 жылғы Сланский ісі және 1967 жылғы алты күндік соғыстан кейін күшейген антисионизмнің ресми позициясын жоққа шығарды. Бұрынғы геттода ескерткіш тақталар болғанымен, олардың ешқайсысы еврейлер туралы есімдерді атап көрсетпеді. Терезин геттосының мұражайы 1991 жылғы қазан айында, Чехословакиядағы коммунистік үкіметтің құлауын білдірген "Барқыт революциясынан" кейін, бұрынғы геттоның 50 жылдығына арналған мерекелік шаралар аясында ашылды. Мұражай Чехия Мәдениет министрлігімен қаржыландырылады және Терезиенштадт тарихын зерттеуге арналған бөлімі бар. 2001 жылы директордың мәлімдемесіне сәйкес, жыл сайын шамамен 250 000 адам Терезиенштадтқа келеді; көрнекті келушілердің қатарында Германия президенттері Рихард фон Вайцзекер мен Роман Херцог, Израиль президенттері Хаим Херцог пен Эзер Вейцман, сондай-ақ Чехия президенті Вацлав Гавел болды. 2015 жылы АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Мадлен Олбрайт бұрынғы геттода тұтқындалған 26 туысының құрметіне тақта ашты.
Басып шығару көздері
Интернеттегі 1–11 беттерге бөлінген нұсқадан алынған.