Кіріспе
Неміс лютерандық теолог Иоганн (Йоханнес) Бренц (24 маусым 1499 – 11 қыркүйек 1570) – неміс лютерандық теолог және Вюртемберг герцогтігінің протестанттық реформаторы.
Johann (Johannes) Brenz (24 June 1499 – 11 September 1570) was a German Lutheran theologian and the Protestant Reformer of the Duchy of Württemberg.
Реформацияның алғашқы үгіт-насихаттары
Бренц Штутгарттан батысқа қарай 20 миль жердегі Вейль-дер-Штат қаласындағы императорлық қалада дүниеге келді. Ол білімін Гейдельбергте алды, 1518 жылы Реалистенбурсаның магистрі және регенті болғаннан кейін көп ұзамай филология және философиялық лекциялар оқыды. Ол Матай Ілтебісі туралы лекция берді, бірақ оның танымалдылығы мен жаңаша түсіндірмесіне байланысты тыйым салынды, әсіресе ол Лутердің жағына тоқсан бес тезисі арқылы ғана емес, сонымен қатар 1518 жылғы сәуірде Гейдельбергте өткен пікірсайыста жеке танысу арқылы көшті. 1522 жылы Бренцке ерестік үшін сот процесі туырады, бірақ ол Швабиш Холлдың пасторы қызметіне шақырылып құтылды. 1524 жылдың көктемінде ол Иоганн Изенманн тұлғасында реформаторлық қызметінде күшті одақтас тапты, ол Холлдағы приход шіркеуінің пасторы болды. Мәсіх Денесі мерекесі бірінші болып алынып тасталды, ал 1524 жылы аяқ киімсіз монахтар монастыры мектепке айналдырылды. Ал Германия шаруаларының соғысында Бренц шаруалардың евангелиялық бостандықты теріс пайдалануын айыптады, жеңілгендерге мейірімділік көрсетуді өтінді және билік органдарына олардың міндеттерін еске салды. Рождествода Иеміздің соңғы тоқпағы екі түрде берілді, ал келесі жылғы Пасхада шіркеу және мектеп үшін алғашқы ережелер жасалды. Бренц 1528 жылы жастарға арналған үлкен және кіші катехизистерді дайындады, екеуі де қарапайымдылығымен, жылылығымен және балалар сипаттамасымен ерекшеленді.
Жаңа қозғалыстың қызметі
Ол алғаш рет кеңінен танылды, бірақ 1525 жылғы 21 қазанда өзінің «Syngramma Suevicum» еңбегін жариялағанда, Оеколампадиусқа шабуыл жасап, Мәсіх сөзінің шығармашылық күшінің түсіндірмесін Мәсіхтің денесі мен қанының құрбандықта шын мәнінде бар екендігі туралы теорияда тапты. Осыдан кейін Бренц діни жағдайға қатысты барлық маңызды конференцияларға қатысты. 1529 жылдың қазан айында ол Марбург колоквиіне қатысты, ал келесі жылы Бранденбург маркграфы Георгтың өтініші бойынша Аугсбург диетасына қатысты, онда ол Меланхтонға ежелгі нанымның жақтаушыларымен келісімге қол жеткізуге көмектесті, бірақ Цвинглидің ізбасарларымен кез келген байланыстан бас тартты. 1532 жылы ол Бранденбург пен Нюрнберг шіркеу ережелерін жасауға қатысты және Бранденбургтың Ансбах, Динкельсбюль және Хайльбронн маркгравиаттарында Реформацияны ілгерілетуге көмектесті, ал үш жылдан кейін Вюртемберг герцогы Ульрих оны шіркеу, визитация және неке ережелерін әзірлеуде кеңесші ретінде шақырды. 1537 жылдың ақпан айында ол Шмалкальдта болды, ал екі айдан кейін Тюбинген университетін реформалаудың қиын, бірақ сәтті жұмысын қолға алды. Сондай-ақ, ол 1537 жылдың қыркүйегінде Урахта өткен бейнелерді пайдалану жөніндегі конференцияға қатысып, оларды жоюға шақырды. Бренц келесі жылдың сәуірінде Холлға оралды; 1540 жылдың маусымында Хагенаудағы конференцияға қатысты; сол жылдың соңында Вормста болды; және 1546 жылдың қаңтарында Регенсбургте болды, онда ол Кохлеуспен күресуге мәжбүр болды, бірақ ол болжағандай, сәтсіз аяқтады. Ол өз пасторлық міндеттеріне зор құлшыныспен берілді, ал уағыздарымен қатар, Киелі кітаптарға қатысты құнды түсіндірмелер сериясын жасады.
had foreseen, he was unsuccessful. He devoted himself with great zeal to his pastoral duties, and side by side with his sermons was evolved a valuable series of expositions of Biblical writings.
Император қарсылық көрсетті
Холл шіркеуінің ежелгі ережелерінің соңғы іздері жойылғаннан кейін, оның жаңа ережелері 1543 жылы жарияланды. 1542 жылы Лейпцигке, 1543 жылы Тюбингенге және 1548 жылы Страсбургке шақырылған ұсыныстардан бас тартып, Холлдағы лауазымын таңдады. Бренц Холл мен маркграфтың Шмалькалден лигасына қосылуына ұзақ уақыт бойы қарсы болды, себебі ол уақытша билік органдарына қарсылық көрсетуді қабылдамайтындықтан. Алайда, императордың жауымдасқан қатысы оның көзқарасын біртіндеп өзгертті. 1538 жылы Холл Лигаға қосылды, ал оның жеңілісінен кейін Карл V қалаға келді (16 желтоқсан 1546 ж.) және Бренцтің құжаттарын, хаттарын және уағыздарын иеленді. Бренц қатал суыққа қарамастан қашуға мәжбүр болды, бірақ 4 қаңтар 1547 ж. қайта оралды. Императордың жаңа Аугсбург келісімі, Бренцтің айтуынша, "құрып жою" (interitus) болды, ол оны қайтадан іс-қимыл ортасына шақырды және ол оның қабылдануына қарсы күресті. Императорлық канцлер Антуан Перено де Гранвелл оны тапсыруды талап етті, ал Бренцке: "Қаш, Бренц, жылдам, жылдамдап, ең жылдам!" деген ескерту келді. Ол 49 жасқа толу күні, 24 маусым 1548 ж. кешкісін қашып кетті. Ол герцог Ульрихке асықты, ол оны Урахқа жақын Хоэнвиттлинген қамалында жасырды, онда Иоанн Витлингиус есімімен 93-шы және 130-шы псалмдарға түсіндірмелер дайындады. Император оны барлық жерде іздеп жүргендіктен, Ульрих оны Страсбург арқылы Базельге жіберді, онда оған жылы қабылдау көрсетілді және Ишая пайғамбарлығына түсіндірме жазуға уақыт тапты. Герцог Кристоф оны Монбельярдқа шақырды, онда 1549 жылдың қаңтарында Бренц әйелінің қайтыс болғаны туралы хабардар болды. Балаларының жағдайы оны Швабияға баруға итермеледі, бірақ императордың қуғындауына байланысты ол көбінесе үлкен қауіп-қатерге ұшырады, ал герцог оны Гутахқа жақын Хорнберг қамалында бағындырды. Ол он сегіз ай бойы Хулдрих Энгстер (Энкаустий) деген атпен өткізді, әрқашан шіркеудің игілігі үшін белсенді болды, герцогқа кеңес беру арқылы да, теологиялық еңбектері арқылы да. Ол Магдебург, Кенигсберг және Англиядан келген шақырулардан бас тартты. 1549 жылдың тамызында ол досы Изенманның пастор болған Урахқа барып, герцогпен, оның кеңесшілерімен және Маттеус Альбермен евангелиялық құлшылықты қалпына келтіру туралы кеңес алды. 1550 жылдың күзінде ол екінші әйелі Екатеринаға, Изенманның үлкен қызына үйленді.
Қызмет, 155053
Ульрих қайтыс болғаннан кейін Бренцтен Трент кеңесіне арналған конфессио Виртбергиканы дайындауды сұрады. Ол басқа үш Виттенберг теологтарымен және Страсбургтік Иоганн Марбахпен бірге 1552 жылы наурыз айында өзінің сенімін қорғау үшін Трентке барды (Якоб Бюрлинге қараңыз). Кеңес әкелері зор таңғалуға ұшырады, бірақ оларды өздеріне бағынуға тиіс адамдардан нұсқау алуға құлықтары болмады. Уақытша шара жойылды. Герцогтың кеңесшісі ретінде Штутгартта, Тюбингенде, Эхингенде және Синдельфингенде тұрған Бренц 1554 жылдың 24 қыркүйегінде Штутгарт соборының провосты болып тағайындалды және өмір бойы герцог кеңесшісі болып бекітілді. Ол енді герцог Кристофтың шіркеу және білім беру ісін қайта ұйымдастырудағы оң қолы болды. 1553–59 жылдардағы Ұлы шіркеу ережесі, конфессио Виртбергиканы да қамти отырып, догматизміне қарамастан, айқындығымен, жұмсақтығымен және ойлылығымен ерекшеленеді. Сол сияқты, оның "Catechismus pia et utile explicatione illustratus" (Франкфурт, 1551) кітабы көптеген ұрпақтар мен елдер үшін білім берудің мол көзіне айналды. Каспар Лейзер мен Якоб Андреаның 1554 жылы кальвинистік үлгідегі тәртіпті енгізу туралы ұсынысына Бренц қарсылық көрсетті, себебі ол уағыз айту, тәубеге шақыру және Иеміздің соңғы тоқпағынан алшақтату дін қызметкерінің міндеті деп санайтын, ал қауымнан шығару бүкіл шіркеуге тиесілі деп есептеді. Герцогтың өтінішімен Бренц 1553 жылы Нойбургке Пфальцтың шіркеу істерін реттеу үшін көшті.
confessio Wirtembergica, in spite of its dogmatism, is distinguished by clearness, mildness, and consideration. In like manner, his Catechismus pia et utile explicatione illustratus (Frankfort, 1551) became a rich source of instruction for many generations and countries. The proposition made by Kaspar Leyser and Jakob Andreä, in 1554 to introduce a form of discipline after a Calvinistic model was opposed by Brenz, since he held that the minister should have charge of the preaching, the exhortation to
repentance, and dissuasion from the Lord's Supper, whereas excommunication belonged to the whole church. At the instance of the duke, Brenz moved in 1553 to Neuburg, to arrange the church affairs of the Palatinate.
Даулар
1551 жылы және одан кейінгі жылдары Пруссиядағы үлкен жарылысқа себеп болған ақталу туралы Осиандр дауы Бренцке үлкен маза кешірді және оны жамандады, ол бұл дауды тек сөздердің соғысы деп есептеді. 1554–1555 жылдары Аугсбург діни бейбітшілігі мәселесі оны мазалады; 1556 жылы Иоганнес а Ласкомен конференция, 1557 жылы анабаптистермен Франкенталь конференциясы және Вормс жиыны; 1558 жылы Швенкфельдке және анабаптистерге қарсы қаулы, сондай-ақ Франкфурт жиыны; 1559 жылы Аугсбург конфессиясына жататын адамдардың синодын ұйымдастыру жоспары және Бренцтің Иеміздің кешкі асы туралы ілімін кальвинизмнің ықпалынан қорғау мақсатындағы Штутгарт синоды; 1563 және 1569 жылдары Пфальц курфюрсттігінде кальвинизмге қарсы күрес (Маульбронн жиыны) және жасырын кальвинистік даулар. Доминикан Петр а Сотоның Вюртемберг конфессиясына жасаған шабуылы, «Assertio fidei» (Кельн, 1562) еңбегінде, Бренцті «Apologia confessionis» (Франкфурт, 1555) арқылы жауап беруге мәжбүр етті. 1558 жылы ол Ермланд епископы С. Хозиуспен пікір таласты. Пфальцтағы Реформацияның дамуы қартты адамды Буллингермен келіссөздерін қайта жаңартуға итермеледі, ол Interim кезеңінде оған жақын болуға мәжбүр болған. Мәселе Иеміздің кешкі асы туралы ілімге қатысты және Вюртембергтен тыс лютерандық теологтар наразылық білдірген Христиантанудың ерекше дамуын да қамтыды, себебі Бренц «жеке одақ» тұжырымын логикалық аяғына дейін жеткізді, осылайша Мәсіхтің денесінің абсолюттік барлық жерде болуын (ұлылықты) қолдады, ол көтерілумен емес, денеге енумен басталды.
Кейінгі жылдар
Бренц вальденстер мен француз протестанттарына зор қызығушылық танытты. Бірақ соңғылары үшін жасалған барлық тыраштандырулар, 1561 жылы Вюртемберг дінтанушыларының Наварра королі Антонийге кеңес беру үшін Парижге сапары (қараңыз: Якоб Бюрлин), герцог пен Бренцтің Лорреннің кардиналы Гизамен Савернеде кездесуі, хат алмасу және жазбалар жіберу – барлығының нәтижесі қатты көңіл көшіруге әкелді. Бавариядағы протестанттар, Альберт билікке келгеннен кейін көп қиындықтарға тап болғандықтан, оларға да оның толыққанды жанашырлығы болды. Бренц Страсбург тұрғындарына шеруде монахтармен бірге жүрудің дұрыс екендігіне күмәнданатынын айтты және оларға Рим католик шіркеуінің миссасына бармауға кеңес берді. Ол сондай-ақ Австриядағы протестанттарға қызығушылық танытты, себебі олар үшін алғашқы славян кітаптары Урахта басыла бастады. Оның соңғы реформаторлық әрекеті – 1568-69 жылдары Юлих герцогы Вильгельм және Браншвейк-Вольфенбюттель герцогы Юлиуспен хат алмасу болды. Бұдан бөлек, ол Штутгартта бастаған Псалмдар мен басқа да Киелі кітаптарды түсіндіруді жалғастырды. 1569 жылы ол сал болып, денсаулығы сырғалды. Ол Штутгартта қайтыс болды және собордың мінберінің астына жерленді, бірақ иезуиттер оның қабірін бұзды.