Кіріспе
Роберт Чемберстің 1844 жылғы еңбегі «Жаратылыстың табиғи тарихының іздері» – Роберт Чемберстің 1844 жылғы болжамдық табиғи тарихы мен философиясы. Англияда анонимді түрде жарық көрген бұл еңбек, жұлдыздық эволюцияның әртүрлі идеяларын түрлердің прогрессивті өзгерісімен байланыстырып, сол дәуірдегі көптеген ғылыми теорияларды қолжетімді баяндамада біріктірді. «Жаратылыстың іздері» бастапқыда мәдениетті викториялық қоғамда жақсы қабылданып, халықаралық бестселлерге айналды, бірақ оның дәстүрден тыс тақырыптары сол кездегі табиғи теологияға қайшы келді және дін қызметкерлері, содан кейін оның кемшін тұстарын оңай тапқан ғалымдар тарапынан сыналып, жек көрілді. Кітаптағы идеялар радикалдар тарапынан қолдау тапты, бірақ оның мазмұны әлдеқандай кең жұртшылыққа да танымал болды. Альберт ханзада 1845 жылы оны Виктория патшайымына оқып берді. «Жаратылыстың іздері» халық пікіріндегі өзгеріске әкелді, Чарльз Дарвиннің сенуінше, бұл халықты 1859 жылы жарық көрген «Түрлердің шығу тегі» еңбегінен кейін пайда болған табиғи іріктеу арқылы эволюцияның ғылыми теорияларына дайындады. Оның авторлығы ондаған жылдар бойы құпия сақталды. 1884 жылы жарық көрген 12-шы басылымда автордың шотланд журналисі Роберт Чемберс екені ресми түрде жарияланды. Ол кітапты 1841-1844 жылдар аралығында психикалық аурудан емделген кезде Сент-Эндрюс қаласында жазған. Чемберс 1871 жылы қайтыс болды. Бастапқыда Чемберс «Жаратылыстың табиғи тарихы» деген атауды ұсынған, бірақ шотланд геологы Джеймс Хаттонның геологияның уақытсыздығы туралы айтқан сөзіне («бастапқының іздері жоқ, соңына жету мүмкіндігі жоқ») құлақ асып, атауын өзгертуге көндірілді. Еңбектің шабыт көзінің бірі – Эдинбург френологиялық қоғамы болды, оның материалистік ықпалы 1825 және 1840 жылдар аралығында ең жоғары деңгейге жетті. Френологиялық ой-пікірдің жетекші жақтаушысы Джордж Комб 1828 жылы өте ықпалды «Адамның құрылысы» еңбегін жариялады. Чемберс Комбтың серіктестері Уильям А. Ф. Браун және Хьюетт Коттрелл Уотсонмен тығыз байланыста болды, олар сананың материалистік теориясын кеңінен түсіндіруге үлкен үлес қосты.
Vestiges of the Natural History of Creation is an 1844 work of speculative natural history and philosophy by Robert Chambers. Published anonymously in England, it brought together various ideas of stellar evolution with the progressive transmutation of species in an accessible narrative which tied together numerous scientific theories of the age. Vestiges was initially well received by polite Victorian society and became an international bestseller, but its unorthodox themes contradicted the natural theology fashionable at the time and were reviled by clergymen – and subsequently by scientists who readily found fault with its amateurish deficiencies. The ideas in the book were favoured by Radicals, but its presentation remained popular with a much wider public. Prince Albert read it aloud to Queen Victoria in 1845. Vestiges caused a shift in popular opinion which – Charles Darwin believed – prepared the public mind for the scientific theories of evolution by natural selection which followed from the publication of On the Origin of Species in 1859. For decades there was speculation about its authorship. The 12th edition, published in 1884, revealed officially that the author was Robert Chambers, a Scottish journalist, who had written the book in St Andrews between 1841 and 1844 while recovering from a psychiatric disturbance. Chambers had died in 1871. Initially, Chambers had proposed the title The Natural History of Creation, but he was persuaded to revise the title in deference to the Scottish geologist James Hutton, who had remarked of the timeless aspect of geology: "no vestige of a beginning, no prospect of an end". Some of the inspiration for the work derived from the Edinburgh Phrenological Society whose materialist influence reached a climax between 1825 and 1840. George Combe, the leading proponent of phrenological thinking, had published his influential The Constitution of Man in 1828. Chambers was closely involved with Combe's associates William A. F. Browne and Hewett Cottrell Watson who did much to spell out the materialist theory of the mind.
Жарияланым
Кітап 1844 жылғы қазан айында Джон Черчилль Лондонда жарияланды. Оның авторлығын Черчилль мен көпшілікке жасыру үшін зор күш-жігер жұмсалды. Чемберс әр бөлімін аяқтаған соң, оның әйелі қолжазбаны көшіріп алатын, себебі Чемберс бұл салада жақсы белгілі болды. Манчестерлік Александр Ирландия қолжазбаны баспаға тапсырды. Баспагер, Савилл мырза, түзетулерді Ирландияға жіберді, ол оларды Чемберске жеткізді. Чемберс құпияны тек төрт адаммен бөлісті: әйелімен, ағасы Уильяммен, Ирландиямен және Роберт Кокспен. Чемберске келіп-кеткен барлық хат-хабар Ирландия арқылы жүргізілді.
Вестидж және Ламарк
Бұл кітап өмірге эволюциялық көзқарас тұрғысынан қарады, бұл көзқарас француз ғалымы Жан Батист Ламаркпен үндес болды. 1840 жылдары Ламарк зиялылар арасында ұзақ уақыттан бері сенімсіздікке ұшырады, ал эволюциялық (немесе даму) теориялар саяси радикалдар, материалистер және атеистерден басқа кеңінен танылмады. Чарльз Лайелл өзінің "Геология принциптері" атты маңызды еңбегінің екінші басылымында Ламарк идеяларын толыққанды сынап көрсетті. Сондықтан, кейбір сыншылар үшін "Вестигес" еңбегін Ламаркшылдыққа жатқызу оңай болды. Алайда Чемберс өзінің теориясын Ламарк теориясынан айқын түрде шектеуге тырысты, Ламарк ұсынған эволюциялық механизмнің ешқандай сенімділігі жоқ екенін мәлімдеді. Қажеттіліктер мен қабілеттердің қолданылуы қарастырып отырған құбылыстардың пайда болуына белгілі бір дәрежеде әсер еткен болуы мүмкін, бірақ әрине, Ламарк ұсынған тәсілмен емес. Оның тұжырымдамасы органикалық әлемдердің пайда болуын түсіндіруге жеткіліксіз, сондықтан біз оны ғалымдардың ақымақтықтарының қатарына қайырымдылықпен жатқыза аламыз. (б. 231) Үшінші тұлғада жазылған (анонимді) автобиографиялық кіріспесінде, ол тек 10-шы басылымда жарияланды, Чемберс: "Ламарк гипотезасын естіген, бірақ ол оның дөңгелекке тікелей ілесіп келе жатқандай көрінді және ол оны тірі түрлердің пайда болуын түсіндіруге мүлдем жеткіліксіз деп санады" деп мәлімдеді.
In an (anonymous) autobiographical preface written in the third person that only appeared in the 10th edition, Chambers remarked that "He had heard of the hypothesis of Lamarck; but it seemed to him to proceed upon a vicious circle, and he dismissed it as wholly inadequate to account for the existence of animated species."
Қабылдау
Кітап тез арада бестселлер болып, патшалық ортада қызу оқылатын сенсацияға айналды. 1845 жылдың басында Принц Альберт оны Виктория патшайымына күн сайын түстен кейін дауыстап оқыды. Бұл кітап континенттің соңғы идеяларын түсіндіретін көрнекті ғылыми кітап ретінде танымал болды. Авраам Линкольннің заңгер серіктесі және биографы Уильям Херндон Линкольннің кітапты "даму немесе эволюция туралы ілімге" үлкен қызығушылықпен оқығанын және "жалпыға ортақ заң" – эволюция туралы түсінікке қатты таңғалғандығын еске алды. Оны орта таптың оқырмандары мен дін қызметкерлері, әсіресе унитариандар сияқты конформистік емес шіркеулер жақсы қабылдады. Алғашында ғалымдар бұл кітапты елемеді және жауыз пікірлер жариялануға дейін уақыт өтті, бірақ кейін ғалымдар, уағыздаушылар және мемлекет қайраткерлері кітапты жария түрде айыптады. Сэр Дэвид Брюстер солтүстік британдық шолуда бұл жұмыстың өте сыншыл шолуын жазды, онда ол былай деді: Геологиядағы немесе физикадағы толық емес жаңалықтар мен Киелі кітаптардың толық емес түсіндірілген бөліктері уақытша қақтығысуы мүмкін деп күтілуі мүмкін; бірақ пәк студентті таңғалдыратын немесе христиан әлемінің тыныштығын бір сәт бұзатын жаратылыстың табиғи тарихы туралы жалпы болжамдарды кім күте алады? Алайда, мұндай оқиға орын алды, және біздің алдымыздағы жұмыстың авторы оның жауапкершілігін алады. "Жаратылыстың табиғи тарихының іздері" атты кітаптың сенімсіз заманның алдынан келетінін көрсететіні және жалпы білім беру жүйесінің кемшіліктерін көрсететіні, ғылымның бастауын улап, діннің негізін құлату қаупімен көпшілік назарына ұсынылды. Бұл кітап өзінің тақырыбы мен мазмұны бойынша танымал болғандықтан, қоғамның ықпалды топтарында кеңінен таралды. Оны оқып, құттықтады, фактілерін салмақтауға, аргументтерін бағалауға немесе тенденцияларын анықтауға мүмкіндігі жоқтар, ал философтар, табиғаттанушылар және дін қызметкерлері оны қатаң айыптады. 1800 жылдан бері эволюционизм идеялары қауіпті материализмнің мысалдары ретінде айыпталды, бұл табиғи теологияны және мақсаттық дәлелді әлсіретіп, қазіргі моральдық және әлеуметтік тәртіпке қауіп төндірді. Мұндай идеяларды төменгі таптың радикалдары (аристократиялық) әлеуметтік тәртіптің құдайлық ақталуын жоюға тырысты. Чемберс орта таптың саяси мүдделерін қолдады және табиғаттағы прогресс заңдарын саяси прогрестің сөзсіз болатынын білдіреді деп қарады. Ол радикалды дәстүрді прогрессивті эволюцияны жаратылыстың құдайлық жоспарланған заңдарының дамуы ретінде, адам түрінің пайда болуына дейін және оның ішінде ұсыну арқылы тазартуға тырысты. Саяси ахуал жеңілдеді, өйткені өркендеу революциядан қорқынышты азайтты, ал кітапты тек қана ұятқа қалдыратын және қызықтыратын деп санады. Оны жоғары қоғамның мүшелері ғана емес, сонымен қатар арзан баспаның өсуі арқасында төменгі және орта таптар оқыды және 19 ғасырдың қалған бөлігінде көп мөлшерде сатылуын жалғастырды. Бұл жүйе алдын ала белгіленген жаратылыс заңына төзімділік танытса керек, бірақ "Жаратылыстың табиғи тарихының іздері" прогрессивті заңды ұсынды, онда адамзат мақсат ретінде қарастырылды, сондықтан адамзатты жануарлар өмірінің көтерілуіндегі соңғы қадам ретінде қарастыратын сабақтастық. Онда ақыл-ой және моральдық қабілеттер адамға ғана тән емес, бұл көтерілу кезінде ми көлемінің ұлғаюынан пайда болды деген дәлелдер бар. Бұл материализмді діни және ғылыми мекемелер қабылдамады, ал ғалымдар Чемберстің оқырмандарға тікелей жүгініп, кең аудиторияға қол жеткізгеніне ашуланды.
Discoveries in geology, or in physics imperfectly developed, and portions of Scripture imperfectly interpreted, might be expected to place themselves in temporary collision; but who could have anticipated any general speculations on the natural history of creation, which would startle the pious student, or for a moment disturb the serenity of the Christian world? Such an event, however, has occurred, and on the author of the work before us rests its responsibility. Prophetic of infidel times, and indicating the unsoundness of our general education, "The Vestiges of the Natural History of Creation," has started into public favour with a fair chance of poisoning the fountains of science, and sapping the foundations of religion. Popular in its subject, as well as in its expositions, this volume has obtained a wide circulation among the influential classes of society. It has been read and applauded by those who can neither weigh its facts, nor appreciate its argument, nor detect its tendencies; while those who can the philosopher, the naturalist, and the divine have concurred in branding it with their severest censure. Since around 1800, ideas of evolutionism had been denounced as examples of dangerous materialism, which undermined natural theology and the argument from design, threatening the current moral and social order. Such ideas were propagated by lower class Radicals seeking to overturn divine justification of the (aristocratic) social order. Chambers supported middle class political interests, and saw laws of progress in nature as implying inevitable political progress. He sought to sanitise the radical tradition by presenting progressive evolution as an unfolding of divinely planned laws of creation as development up to and including the appearance of human species. The political climate had eased as increasing prosperity reduced fears of revolution, and the book was widely considered to be merely scandalous and titillating. It was read not only by members of high society, but also – thanks to the rise of cheap publishing – the lower and middle classes, and continued to sell in large quantities for the rest of the 19th century. The establishment might have tolerated a predesigned law of creation, but Vestiges presented a progressive law with humanity as its goal, and thus continuity which treated the human race as the last step in the ascent of animal life. It included arguments that mental and moral faculties were not unique to humans, but resulted from expansion of brain size during this ascent. This materialism was rejected by the religious and scientific establishment, and scientists were incensed that Chambers had bypassed their authority by appealing directly to the reading public and reaching a wide audience.
Алғашқы мақтау
Басшы Джон Черчилль нұсқау бойынша көптеген күнделікті және апталық газеттерге тегін шолу көшірмелерін таратты, және олардың көпшілігі кітаптан бір жолдық цитаталар немесе үзінділер келтіретін жарнамалар жариялады, тіпті шотландтық евангелистік «Куәгер» газеті де осылайша оған жариялау жасап, сенім білдірді. Бірнеше газет маңызды шолулар жариялады, алғашқысы 1844 жылдың қараша айының ортасында апталық реформалық газет «Экзаминэрде» жарық көрді.
Осы жариялаудың нәтижесінде 1750 данадан тұратын алғашқы басылым бірнеше күнде сатылып түгелдей бітті. Кітапты сатып алуға асыққандардың қатарында болған Теннисон кітап сатушысына: «Онда мен көп жылдар бойы таныс болған және бірнеше өлеңдерімде қамтылған көптеген болжамдар бар сияқты» деді. Кітапты оқығаннан кейін ол: «Теорияда ешқандай артықшылық жоқ» деген қорытындыға келді. Бенджамин Дизраэли әпкесіне кітаптың «әлемді дүрліктіргенін, автор аты-жөнін жасырғанын» айтты, ал оның әйелі оған: «Диззи бұл кітаптың үлкен сенсация тудыратынын және жағдайды шатастыратынын айтады» деді. Бастапқыда қол жетімді болған шектеулі даналар таңдалған әдемі әдебиетті жақсы білетін оқырмандарға бағытталған еді. Күздің соңында әдеби маусым басталды, алғашқы сын-пікірлер пайда болды, ал қаңтар айының басында кітап элиталық әдеби жиындарда талқылау тақырыбына айналды. Букингем сарайында және леди Байронның кештерінде ғарыштық эволюция көп жылдан бері алғаш рет талқылауға алынды. 1844 жылдың 23 қарашасындағы «The Lancet» сияқты реформалық медициналық журналдар оң пікірлер жариялады, бірақ кейбір мәселелерді сынға алды. Қаңтар айында унитариандық тоқсандық «Проспектив» күшті қолдау көрсетті, бірақ кітаптардың ұзақ мерзімді табысын анықтай алатын ықпалды престижді тоқсандық журналдар әлі де сыншылар іздеп жүрді.