Кіріспе

Иоанидтер тобы (Иоанидтер бандасы) – Коммунистік Румыниядағы екі мүшесі Александру мен Пол Иоанидтің атымен аталатын, коммунистік пропагандамен танымал болған топ. Олар 1959 жылғы 28 шілдеде коммунистік мемлекеттегі ең әйгілі банк тонауын жасады деген айып тағылды.

Уақыт шкаласы

Алты еврей румын зиялысы мен Коммунистік партия кадрларынан (Александру Иоанид, Пол Иоанид, Игорь Севяну, Моника Севяну, Саша Мушат және Хараламбие Обедеану) 1959 жылы Румыния Ұлттық Банкінің бронеавтомобилінен 1 600 000 румын лейін (шамамен 250 000 АҚШ доллары) ұрлады деген айып тағылды. Бірінші бес адам қашқан көлікте болған, ал Обедеану телефон будкасында банктың телефон желісін ашық ұстап тұрған деген күдік болды. Бұл істі коммунистік Румынияның құпия полициясы – "Секуритате" тергеді және күдіктілер екі ай ішінде ұсталды. Олар түнгі шабуылдарда ұсталды, жабық есіктердің артында сотталды және біреуін қоспағанда барлығына өлім жазасы берілді. Ату жазалары да құпия сақталды, тіпті отбасы мүшелерінен де жасырылды, және 1960 жылы орындалды. Оқиғаға қатысқан жалғыз әйел Моника Севяну, екінші баласын күткендіктен, өмір бойына мәжбүрлі еңбекке кесілді. 1964 жылы саяси тұтқындарға жасалған рақымшылық арқасында оған Израильге эмиграциялауға рұқсат берілді.

"Қандар" мүшелері

Александру "Лика" Иоанид, шын аты Герман Д. Лейбовичи, 1920 жылы туған. Коммунистік партия мүшесі және полиция подполковнигі, ол Секьюритате құпия полициясының басшысы Александру Драгичидің қарындасының күйеуіне үйленген еді. Пауль Иоанид, шын аты Лейбовичи, 1923 жылы туған, Александру Иоанидтің кіші інісі. Игорь "Гугу" Севиану, шын аты Гершковичи, 1923 жылы туған. Севиану авиация инженері және Коммунистік партия мүшесі болды, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия армиясына қарсы саботаж операцияларына қатысқан. Мушат 1944 жылғы тамыздағы Михаил патшаның төңкерісіне дейін Румыния Коммунистік партиясының жастар ұйымының мүшесі болған, ол оның жер астындағы жылдарында қатысқан. (Ол Драгичидің әйелі Марта Чиконың қарындасымен үйленген және жақында ажырасқан; ажырасқаннан кейін Драгичи оны жоюға ант берді). 1959 жылдың шілдесіне дейінгі айлар бойы (демеушілік тонау күні) кем дегенде бір мүше, Обедеану, Securitate-нің оны артынан бақылап, оның пәтерінен көшеден қарсы жағындағы ғимараттан бинокуляр арқылы үнемі қарап отырғанын білді. Сонымен қатар, 1959 жылдың шілдесіне дейін "Иоанид тобының" мүшелерінің телефондары тыңдалды. Кейіннен олармен сөйлескен достарының бірнешеуі жұмысынан немесе лауазымынан айырылды. 28 шілдеден кейін топ қайта құру туралы фильмде көрсетілгендей, зәулім өмірге бей-жай шашып жұмсады. Алайда, сол кезде Румынияда тұратын адам, тіпті осындай білімді адамдардың, мұндай мінез-құлықпен байқаусыз қалуы мүмкін деп ойлағандығы өте күмән. Сонымен қатар, "Қайта құру" фильмін түсірген топ, оның ақшаны қалай жұмсағанын көрсету үшін, оның пәтеріне кілемдер, жиһаз және перделер сияқты жиһаздық бұйымдарды әкелді. Обдеану шығындарына қатысты әдеттерін өзгерткен жоқ, көрінеу (Ирен Люстигтің сөзіне сүйенсек) Севианудан айырмашылығы, кейбіреулер билік Севиануға оның шұғыл қажеттіліктеріне байланысты ақша ұсынған болуы мүмкін деп санайды (басқаларынан айырмашылығы, Севиану жұмыссыз болды). Обдеанудың әйелі Нора күйеуімен бірге тұтқындалды, бірақ оған айып тағылмады; ол заң бойынша сол кезде рұқсат етілген ең көп мерзім – екі ай бойы ұсталды. Нора топ мүшелері арасындағы әңгімелердің мазмұны туралы ғана тексерілгенін және түрмеден босатылғаннан кейін ғана банк тонау туралы айыптаулар туралы білгенін көрсетті. Осы жайттардың барлығы, сондай-ақ жалған айыптауларға негізделген көптеген сот үкімдері, ұрылық орын алды ма, әлде айыпталушылар қылмысты жасады ма деген күмәнділікке әкелді, әсіресе куәгерлер айыпталушыны тікелей анықтамағандықтан. Бір болжам бойынша, үкімет Securitate қатарында тазалау жүргізу үшін, офицерлерді істі шешудегі нашарлықтары үшін айыптап, сондай-ақ үкімет пен Коммунистік партияның жетекші лауазымдарынан қалған еврейлерді алып тастау үшін бұл істі жасаған. Тағы бір дәлелсіз пікір – бес адамның іс-қағаздары жойылған және олар шетелде құпия агенттерге айналуы үшін өлім жазасы сахналаған. Көптеген дәлелдер Securitate арқылы сүзілгендіктен, шындықты анықтау өте қиын, әсіресе Securitate файлдарында тонауды ұйымдастыру туралы өзін-өзі айыптау жазбалары болмайды және олар ресми сюжет желісін ұстанумен шектеледі.

Партияның еврейлерге қарсы тазалау сценарийі

Ұрылық жасады деп айыпталғандардың бәрі еврей коммунистік зиялылар еді, олардың барлығы жер астындағы қызмет жылдары партия мүшелері болған. Владимир Тисманяну осы оқиғаны типикалық большевиктік көрсетілім сот процесі ретінде қарастырады, румын ұлттық коммунистері еврей зиялыларын партиядан жоюды көздеген.

Шантаж сценарийі

Топ мүшелері туралы белгілі мәліметтерге сүйенсек (журналистер, физик, тарих профессоры және Секьюритате полковнигі, олардың барлығы Румыниядағы жағдайды толыққанды білген) және сол кездегі саяси ахуалға, сондай-ақ кейбір отбасы мүшелерінің естеліктеріне сүйенсек, тағы бір сценарий де мүмкін көрінеді. Топқа ұзақ уақыт бойы Securitate бақылауы жасалып, олардың оппозициялық көзқарастардағы әңгімелері туралы мәліметтер жиналғаннан кейін, мүшелері шантажға ұшыраған болуы мүмкін, оның ішінде олардың отбасыларына және өздеріне зиян келтірумен қорқыту, ал егер олар тонауды үкіметтік және жеке мақсаттар үшін сахналауға келіссе, отбасыларымен бірге елден кетуге рұқсат немесе жеңілдік беру уәдесі берілген. Осы жағдайда, үкімет берген уәдесін орындамады. Мысал ретінде, сол кезде Румыниядан ешкімге шығуға рұқсат берілмеген кезеңде, Иоанндық топтың "досы" деп сипатталған тағы бір еврей Securitate офицері, Иоан Кришан, 1961 жыл шамасында отбасымен бірге елден шығып Бразилияға баруға рұқсат алды.