Кіріспе

Уильям Кларк Рассел (1844–1911) – ағылшын жазушысы. 24 ақпан 1844 жылы дүниеге келген, 8 қараша 1911 жылы қайтыс болған Рассел ең белгілі теңізшілік романдарымен танымал. 13 жасында Ұлыбританияның сауда флотына қосылып, сегіз жыл қызмет етті. Теңіздегі өмірдің ауыр жағдайлары оның денсаулығына қайтымсыз зиян келтірді, бірақ оған жазушылық мансабын дамытуға қажетті материалды сыйлады. Ол әңгімелер, баспасөз мақалалары, тарихи очерктер, өмірбаяндық еңбектер және өлеңдер жинағын жазды, алайда ең көп танылғаны – теңіз өмірінен алынған романдары болды. Ол сонымен қатар журналист ретінде де жұмыс істеді, әсіресе The Daily Telegraph газетінде теңіз тақырыбындағы мақалалар жазды. Рассел сауда флотындағы теңізшілердің жағдайын жақсарту үшін күресті, оның еңбегі Парламент бекіткен реформаларға ықпал етті, бұл реформалар кеме иелерінің экипаждарын қанауын болдырмады. Оның осы саладагы әсері болашақ король Георг V тарапынан мойындалды. Расселдің замандастарының арасында Герман Мелвилл, Алгернон Суинберн және сэр Артур Конан Дойл болды.

Жазушы

Расселдің мансабына байланысты көптеген түсініксіздіктер бар, мүмкін оның жазбалары анонимді түрде немесе әртүрлі псевдонимдермен жарияланғандықтан, тіпті оның жақын туыстары оның жазбаларының толық көлемін білмеген. 1870-ші жылдардың басында Рассел түрлі псевдонимдер (Сидни Мостин, Элиза Рил Дэвис және Филип Шелдон) астында роман жариялап, шамалы жетістікке жеткен. Эндрю Нэштің сөзіне göre, әйелдік псевдонимдерді қабылдау «романды әйелдік форма ретінде және роман оқуды негізінен әйелдердің ісі ретінде қарастыруынан туындады». Рассел сауда флотының тарихы Корольдік флот туралы әңгімелермен бәсекелесе алатынына күмәнданды: «Океан өмірінің саудалық жағын тек екі жазушы ғана қарастырды – «Масттан екі жыл бұрын» кітабының авторы Дана және Герман Мелвилл, екеуі де, әрине, американдықтар. Мен ағылшын жазушысы жазған [осындай] кітапты есімде ұстамаймын». Оның сауда флотының өмірін баяндайтын алғашқы романы – 1875 жылғы «Джон Холдсворт, бас матрос», Рассел кейіннен оны «теңіз тақырыптарын қарастыруда тартыншақты және тиімсіз» деп ойлады. Ол жақсы пікірлер алды, бірақ Рассел өзінің келесі әрекеті – «Гросвенордың апаты» (1877) – өзінің алғашқы нағыз теңіз кітабы деп санады. Келесі төрт жылда ол шамамен 35 000 дана сатылды. Жақсы пікірлер мен жақсы сатылымдар Расселдің жазу үлгісін қалыптастыруға көмектесті. Ол 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін танымал болып, суреттелген басылымдарда кеңінен оқылды. Рассел романның алғы сөзінде «осы роман АҚШ-та алғашқы және ең жақсы қарсы алынды» деп атап өтті. Биограф Г.С. Вудс Расселдің ең жақсы теңіз романдарының қатарына «Ұйытылған қарақшы» (1877), «Матростың сүйіктісі» (1880), «Океан трагедиясы» (1881), «Өлім кемесі» (1888), «Жерде жүргендер, тыңдаңдар» (1894) және «Кешіккен» (1903) кіретінін жатқызады. Вудсқа göre, Рассел барлығы 57 роман жазған. Одан әрі, ол әңгімелер жинағын және газет мақалаларын, тарихи очерктер жинағын, танымал өмірбаяндықтарды (Уильям Дэмпир және адмиралдар Нельсон мен Коллингвуд) және өлеңдер жинағын жариялады. Авторлар арасында Расселге жоғары құрмет көрсетіледі және оны құрметтейді. Алгернон Суинберн Расселді «тірі немесе өлген теңіздің ең ұлы шебері» деп сипаттады. Өзара құрметке қарамастан, ешбір жазушы екіншісінің стиліне әсер етпеді, ал Мелвиллдің шығармалары көбірек сақталды. Артур Конан Дойл доктор Джон Уотсонды «Бес апельсин піпсі» романында құрметтеді, онда ол 221B Бейкер-стрит мекенжайына уақытша оралғанда «Кларк Расселдің теңіз туралы әдемі әңгімелерінің бірін терең оқып отырған» еді. Әсіресе кейінгі жылдары, артриттен қалам ұстауы қиын болғанда, Рассел өзінің жұмысын хатшысына диктанттап берді. «Манчестер Гардиан» газетінің мәлімдемесінше, «диктантпен жазылған көптеген кітаптар сияқты, бұл кітаптар да кеңейтілген, риторикалық және әдеби стильге ие». Осы сынға қарамастан, газет мынадай қорытынды жасады: Кейін Рассел кеме иелерінің саудагерлерге кемелерінде ұсынған аяусыз жағдайларға назар аударды: «Буырқанған етхананың арт жағынан тасталған шіріген қоқыстардың арасында одан да жаман нәрсе табылмады». Бірақ оның күш-жігері осымен тоқтаған жоқ. Рассел тіпті Тасманияны британдықтар отарлаған кезде тұтқынға алынған жергілікті тұрғындарға да көңіл жасай білді. Ол британдық әскерлерінің тұтқындарға қатыгездікпен қарағанын егжей-тегжейлі сипаттады. Осындай қорқынышты сипаттамалардың бірі – Тасманиялық Лалла Рукхтың оқиғасы, ол анасының британдық отаршылдарының қолынан қаза тапқанын, әпкелерінің зорланғанын және тұтқынға алынғанын, ал отбасы мүшелерінің көз алдында атып өлтірілгенін көрген Тасманиялық қыз. Лалла үшін қорқыныштар Австралияға бара жатқан тұтқын кемесіне отырғызылғанда ғана жалғасты, оның барлығына Рассел куә болды. Бирмингемдегі «Оул» газетінде былай деп жазылған: «Бұл жандар жануарлар сияқты ұсталды және аяусыз сауаттандырылды, ал Уильям Кларк Рассел өте жақсы суреттеген тұтқын кемесіндегі қорқынышты тәжірибелер Австралияның жазалау орындарында күтіп тұрған қорқыныштардың алғы көрінісі болды». Бұл британдық отаршылдардың қатыгездігін тоқтатуға көмектеспесе де, Расселдің сол тұтқындарға деген жанашырлығы британдықтар жасаған зұлымдықтарды жазуға және ашуға көмектесті.

Кейінгі жылдар

Соңғы екі онжылдықта Расселл артриттен күшейе түскен денсаулыққа кедергілерге тап болды, бұл көбінесе жастық шағында теңізде өткен жылдарының салдары деп есептелді – "теңізшінің жауы", деп мәлімдеді The Manchester Guardian.