Кіріспе

Фредерик Джексон Тернердің 1893 жылғы «Америка тарихындағы шекараның маңызы» атты мақаласы – американдық тарихшы Фредерик Джексон Тернердің американ тарихының шекаралық тезисін ілгерілеткен маңызды еңбегі. Тернердің тезисі 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында американдықтардың жеке басын, мінезін және ұлттық дамуын түсінуіне елеулі әсер етті. Ол алғаш рет 1893 жылы Чикагода (Иллинойс штаты) өткен Дүниежүзілік Колумбия көрмесінде Америка тарихи қауымдастығының арнайы мәжілісінде ұсынылып, сол жылы Висконсин штатының тарихи қоғамының мәліметтерінде және кейін Америка тарихи қауымдастығының жылдық есебінде жарияланды. Бұл мақала көп рет қайта басылып, антологияларға енгізілді және Тернердің 1920 жылғы «Америка тарихындағы шекара» кітабының бірінші тарауы ретінде жарияланды. Мақалада Тернердің американдық шекара идеясының демократия мен зорлық-зомбылық тұрғысынан американдық мінезді қалай қалыптастырғаны туралы ойлары жинақталған. Ол кең көлемде дерлік тегін жердің болуының еңбекке негізделген шаруашылықты қалай дамытқанын, амбициялы отбасыларды батыс шекарасына қалай тартқанын және шексіз мүмкіндіктерге толы ортаны қалай құрғанын атап көрсетті. Шекара жеке тұлғаны қалыптастыруға және үкіметтік бақылауға қарсылық танытуға көмектесті. Ол батысқа қарай көшіп-қону мен жаңа шекараларды мекендеу американдық ерекшелік идеясын қалыптастырған өзгеше процестер болды деп санайды. Тернер шекараның американ тарихын қалай жетектегенін және 1890-шы жылдардағы американдық мәдениетке қалай әсер еткенін болжады. Тернер өз пікірін дәлелдеу үшін өткенге шалу арқылы адамның шекараға деген құштарлығын және Америка батысына кеңеюдің американдықтардың мәдениетке қатысты көзқарасын қалай өзгерткенін атап өтті. Бұл мақала ондаған жылдар бойы тарихнамаға зор ықпал етті. 1890 жылғы халық санағы бюросының шекараның аяқталуы туралы мәлімдемесіне сілтеме жасай отырып, Тернер болашақта елдің сипатын қалыптастыратын факторлар өзгеше болатынын айтты. Тернердің шекараның маңыздылығына жасаған баса назарына кейбір тарихшылар қарсы шығып, американ тарихының шекарадан тыс күрделілігін және елге әсер ететін урбанизация сияқты әртүрлі факторларды атап көрсетті. 1980-ші жылдары кейбір түсіндірмелерде шекара ұғымын азшылықтарға баса назар аударатын жаңа көзқараспен алмастырды. Австралиялық тарихшы Бретт Боуден «шекара» түсінігінің ғылыми және көпшілік әдебиеттерде жаңа күштерді бағалау үшін қалай кеңінен қолданылғанын зерттеді. Ал ортағасырлық зерттеуші Нора Беренд: «Жүз жыл бұрын нақты айқындалмаған түсініктің қандай қажеті бар? Тернердің шекарасы – нақты анықтамасы жоқ және содан бері қатал сынға ұшыраған икемді ұғым еді» деді.

Тернердің тезисіне қарсылық

1942 жылы «Шекара және американдық институттар: Тернер тезисіне сын» деген еңбегінде профессор Джордж Уилсон Пирсон Тернер тезисінің дұрыстығын талқылап, американдық мәдениетке шекарадан өзге де көптеген факторлар әсер еткенін айтты. Тернерге құрмет көрсеткенімен, Пирсон шекарадан тысқары қарап, Америка дамуының басқа да факторларын мойындап, өз пікірін қатты дәлелдеді. Тернер тезисін Патриция Нельсон Лимерик 1987 жылғы «Жеңістің мұрасы: Америка батысының үздірілмеген тарихы» кітабында сынға алды. Лимерик «Жаңа батыс тарихы» тұжырымын қалыптастырды, онда Америка батысы шектеулі кеңейу процесі емес, белгілі бір орын ретінде қарастырылады. Лимерик Америка батысындағы тарихи және әлеуметтік ортаны зерттеуді жалғастыруға шақырады, ол 1890 жылы аяқталмай, бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді деп санайды. Қалалық тарихшы Ричард С. Уэйд өзінің тұңғыш еңбегі «Қалалық шекара» (1959) кітабында шекара тезисіне қарсы шығып, батыс кеңейуінің ынталандырушы күші фермер-колонизаторлар емес, Питтсбург, Луисвилл және Цинциннати сияқты батыс қалалары болғанын мәлімдеді. Гленда Райли Тернердің тезисінде әйелдерге орын берілмегенін айтады. Ол оның өмірлік жағдайы мен тәрбиесі қоғамның әйелдер бөлігін назардан тыс қалдырғанын, нәтижесінде шекара тек ерлер құбылысына айналғанын көрсетеді. Әйелдерді қалыптастыру оның еңбектері айналасындағы негізгі пікірталас мәселесі болып табылады, әсіресе Жаңа батыс тарихшылары осы мәселеге ерекше назар аударады.

Негізгі дереккөздер

Фарагер, Джон Макэд ред. Фредерик Джексон Тернерді қайта қарастыру: "Америка тарихындағы шекараның маңызы" және басқа да мақалалар (Йейл университетінің баспасы, 1999); Тернердің мақалаларын қайта жариялайды.