Испания: Франкодан демократияға өту кезеңі

Кіріспе

Испаниядағы саяси дәуір

Испанияның демократияға көшуі, Испанияда Transición (la tɾansiˈθjon; "Көшу") немесе Transición española ("Испаниялық көшу") деп аталады. Бұл Испания тарихының қазіргі заманындағы кезең, ол Франко диктатурасынан парламенттік жүйені, Хуан Карлос I басқаратын конституциялық монархияны орнатуға дейінгі өзгерістерді қамтиды. Демократиялық көшу 1975 жылғы қарашада Франсиско Франконың қайтысынан кейін басталды. Алғашқыда "Франкизмнен қалған саяси элиталар" қолданыстағы заңдық жолдармен "диктатура институтын реформалауға" тырысты, бірақ қоғамдық және саяси қысым 1977 жылғы жалпы сайлауда демократиялық парламент құрылуына әкелді. Парламентке жаңа конституция жазуға рұхсат берілді, ол 1978 жылғы желтоқсанда референдум арқылы бекітілді. Келесі жылдары терроризм, мемлекеттік төңкеріс әрекеті және жаһандық экономикалық қиындықтар аясында құқықтық мемлекеттің дамуы және аймақтық үкіметтердің құрылуы басталды. Көшу 1982 жылғы жалпы сайлауда Испания Социалистік жұмысшылар партиясының (PSOE) үлкен жеңісімен және атқарушы биліктің бірінші рет бейбіт түрде тапсырылуымен аяқталды. Демократия нығаюға бет бұрды. Касанованың сөзіне сүйенсек, Көшудің соңғы нәтижесі "1982 жылдан бастап демократиялық конституцияға негізделген, көптеген құқықтар мен бостандықтарға ие парламенттік монархия болды. Бұл экономикалық дағдарыс пен саяси белгісіздік аясындағы келіспеушіліктерге, күтілген және күтпеген кедергілерге толы күрделі процестің нәтижесі болды". Алайда, сол кездегі премьер-министр Гонсалес кейін айтқандай, "мемлекеттік аппарат диктатурадан толығымен сақталды". Көшудің маңызды ерекшелігі – үкімет пен оппозиция арасындағы келісім арқылы маңызды мәселелер шешілді. Бейбіт келіссөздер арқылы жүзеге асырылған өркендеудің үлгісі ретінде жиі айтылса да, Испаниядағы демократиялық көшу кезеңінде Грекия мен Португалиядағы демократиялық процестерге қарағанда саяси зорлық-зомбылық көбірек болды. Оған сепаратистік, солшыл, фашистік және өздік қызмет көрсететін террористік топтардың пайда болуы және полицияның зорлық-зомбылығы себеп болды. Демократияны қайта орнату Испанияның Еуропаға интеграциялануына да мүмкіндік берді, бұл 19 ғасырдың соңынан бері испан зиялыларының арманы болған. Испаниядағы демократияның бұрынғы мысалдары – Бірінші испан республикасы және Екінші испан республикасы.

The Spanish transition to democracy, known in Spain as la Transición (la tɾansiˈθjon; "the Transition") or la Transición española ("the Spanish Transition"), is a period of modern Spanish history encompassing the regime change that moved from the Francoist dictatorship to the consolidation of a parliamentary system, in the form of constitutional monarchy under Juan Carlos I. The democratic transition began after the death of Francisco Franco, in November 1975. Initially, "the political elites left over from Francoism" attempted "to reform of the institutions of dictatorship" through existing legal means, but social and political pressure saw the formation of a democratic parliament in the 1977 general election, which had the imprimatur to write a new constitution that was then approved by referendum in December 1978. The following years saw the beginning of the development of the rule of law and establishment of regional government, amidst ongoing terrorism, an attempted coup d'état and global economic problems. The Transition is said to have concluded after the landslide victory of the Spanish Socialist Workers' Party (PSOE) in the 1982 general election and the first peaceful transfer of executive power. Democracy was on the road to being consolidated. The end result of the Transition according to Casanova was "at least from 1982 onwards, a parliamentary monarchy, based on a democratic constitution, with a large number of rights and freedoms, the consequence of a complex transition, riddled with conflicts, foreseen and unforeseen obstacles and problems, in the context of economic crisis and political uncertainty." However, as then prime minister González said later, "the state apparatus was retained, in its entirety, from the dictatorship". An important characteristic of the Transition was that the most important aspects were adopted by consensus between the governments and the opposition. While often cited as a paradigm of peaceful, negotiated transition, political violence during the Spanish transition was far more prevalent than during the analogous democratization processes in Greece or Portugal, with the emergence of separatist, leftist, fascist and vigilante terrorist groups and police violence. The Re Democratisation also led to Spain's integration into Europe, a dream of Spanish intellectuals since the end of the 19th century. Previous instances of democratization in Spain include the First Spanish Republic and the Second Spanish Republic.

Хуан Карлос I-нің саяси рөлі

Генерал Франсиско Франко 1939 жылы Испания азамат соғысынан (1936–1939 жж.) кейін билікке келді және 1975 жылы қайтыс болғанға дейін диктатор ретінде үкім жүргізді. 1969 жылы ол Испанияның соңғы королі Альфонсо XIII-нің немересі Хуан Карлосты өзінің ресми мұрагері етіп тағайындады. Келесі алты жыл бойы ханзада Хуан Карлос қоғамдық шараларда көрінбей, Франконың ізімен жүруге дайын сезілді. Бірақ Испания королі болғаннан кейін ол 1946 жылдан бері әкесі Дон Хуан де Борбон жақтаған конституциялық монархияның қалыптасуына көмектесті. Король Хуан Карлос I мемлекет басшысы ретінде Франконың заңдық жүйесіне шектеу қоймастан билікке келді. Сондықтан ол Франко дәуірінің саяси жүйесі – Movimiento Nacional (Ұлттық қозғалыс) қағидаларына адал болуға ант берді, Франконың Кортес Испаноласы алдында тәжді қабылдады және алғашқы үкімет басшысын тағайындау үшін Мемлекеттің органикалық заңын сақтады. Тек Кортес алдындағы сөзінде ғана ол Испанияның саяси жүйесін өзгертуді қолдайтынын мәлімдеді. Хуан Карлос пен қазіргі жағдайды сақтауға қарсы саяси күштер арасындағы бұл де-факто одақ Испанияның демократияға өтуінің табысына үлкен үлес қосты деп есептеледі. Бұл өту жоспары Испанияның ішінде де, сыртында да кең қолдауға ие болды. Батыс үкіметтері, АҚШ-тың бастығы болған Испанияның конституциялық монархиясын жақтады, сондай-ақ көптеген испандық және халықаралық либералды капиталистер де осы пікірде болды. Азамат соғысының көлеңкесі әлі де Испанияны мазалады. Франкошылдар оң жақта Испания армиясында айтарлықтай қолдауға ие болды, ал солшылдар Франкоға борышкер патшаға сенімсіздікпен қарады. Корольдің заңдылығы осы тағайындамаға негізделген; оның әкесі Дон Хуан 1977 жылдың 14 мамырына дейін өз талабынан ресми түрде бас тартқан жоқ. Сондықтан либералды пікірлер тақтың заңдылығын демократиялық, конституциялық және парламенттік монархияны орнату арқылы ғана сақтап қалуға болатынын айтты. Өту жолының сәтті болуы үшін армияның ағымдағы үкіметтегі франкошыл топтардың атынан саяси процеске араласуына жол бермеу қажет еді. Реймонд Карр түсіндіргендей, оңшылдарды бақылауда ұстау және армияны үкіметке адал ету үшін корольдің, армияның бас қолбасшысы ретіндегі қолдауы маңызды болды, бұл үкіметке қолданыстағы конституцияны сақтауды өздерінің міндеті деп санайтын генералдарды зейнеткерлікке шығаруға мүмкіндік берді.

General Francisco Franco came to power in 1939, following the Spanish Civil War (1936–1939), and ruled as a dictator until his death in 1975. In 1969, he designated Prince Juan Carlos, grandson of Spain's most recent king, Alfonso XIII, as his official successor. For the next six years, Prince Juan Carlos remained in the background during public appearances and seemed ready to follow in Franco's footsteps. Once in power as King of Spain, however, he facilitated the development of a constitutional monarchy as his father, Don Juan de Borbón, had advocated since 1946. King Juan Carlos I began his reign as head of state without leaving the confines of Franco's legal system. As such, he swore fidelity to the Principles of the Movimiento Nacional (National Movement), the political system of the Franco era; took possession of the crown before the Francoist Cortes Españolas; and respected the Organic Law of the State for the appointment of his first head of government. Only in his speech before the Cortes did he indicate his support for a transformation of the Spanish political system. This de facto alliance between Juan Carlos and the political forces opposed to maintaining the status quo is considered to be a key part to the success of Spain’s transition to democracy. The transition was an ambitious plan that counted on ample support both within and outside of Spain. Western governments, headed by the United States, now favoured a Spanish constitutional monarchy, as did many Spanish and international liberal capitalists. The spectre of the Civil War still haunted Spain. Francoists on the far right enjoyed considerable support within the Spanish Army, and people of the left distrusted a king who owed his position to Franco. The King's legitimacy rested on this appointment; his father, Don Juan, did not renounce his claim until 14 May 1977. Liberal opinion at the time held therefore, that the throne's legitimacy could only be saved by establishing a democratic, constitutional and parliamentary monarchy. For the transition to succeed, the army needed to refrain from intervening in the political process on behalf of Francoist elements within the existing government. As Raymond Carr explains,In containing the right and keeping the army loyal to the government the support of the King, as commander in chief of the army, was critical, enabling the government to retire factious generals who regarded it as their duty to maintain the existing constitution.

Карлос Ариас Наварроның үкіметі (1975 жылдың қарашасы - 1976 жылдың шілдесі)

Король бастапқыда жаңа премьер-министрді тағайындамады, Франко үкіметінің басшысы Карлос Ариас Наварроны қызметте қалдырды. Ариас Наварро бастапқыда франкистік режимді реформалауды жоспарламаған; Ұлттық қозғалыс кеңесінде, биліктегі FET y de las JONS (Falange) партиясы мен Ұлттық қозғалыстың басқа топтарының консультативтік органында, ол өзінің үкіметінің мақсаты франкизмді «испандық үлгідегі демократия» (lang es) арқылы жалғастыру екенін мәлімдеді. Ол саяси өзгерістерді шектеуге тиіс деп ойлады: парламентке, Испан Кортесіне, «Франко қалағандай заңдарымыз бен институттарымызды жаңарту» міндетін жүктеді. Үкімет қабылдаған реформа бағдарламасы Мануэль Фрага ұсынған бағдарлама болды, ол Антонио Гарригестің конституциялық жиналысты сайлау жоспарын қабылдамады. Фраганың бағдарламасы «қадамдық және бақыланатын процесс» арқылы «басқа Батыс Еуропа елдерімен салыстырылатын» «либералды демократияға» қол жеткізуді мақсат етті, ол Патшалықтың негізгі заңдарының псевдоконституциялық ережелерін реформалау арқылы жүзеге асырылатын болды. Сондықтан оның ұсынысы «жалғастырудағы реформа» деп аталды, ал оның қолдаушылары негізінен франкистік әлеуметтік модельді қорғаушылар болды. Реформаның сәтті болуы үшін ол Кортесте және Ұлттық қозғалыс кеңесінде, екі институтта, негізгі заңдарды реформалауды мақұлдауы керек болған франкистік фракция, «Бункер» деп белгілі бір топтың қолдауын алуы керек еді. Сондай-ақ, ол Қарулы күштер мен Испан еңбек ұйымынан қолдау табуы керек еді. Франкизмге қарсы демократиялық оппозицияны да жұмсарту қажет болды. Одан наразылық білдіргендерге қатысты көзқарас, олар реформа процесіне қатыспайды, бірақ Испания Коммунистік партиясынан (Partido Comunista de España, PCE) басқа, жалпы саясатқа қатысуға рұқсат етіледі. Бұл консервативті реформа ішінара жартылай демократиялық Бурбон реставрациясының (1876–1931) тарихи кезеңінен шабыттанды, және сол кездегі әлеуметтік және саяси жағдайларды ескермегені үшін сынға ұшырады. Жоба негізгі заңдардың үш ережесін реформалау туралы ұсынысқа бірікті, бірақ нақты өзгерістер Үкімет пен Ұлттық қозғалыс кеңесі аралас комиссиясымен анықталады, бұл туралы Торкуато Фернандес Миранда мен Адольфо Суарес ұсынды. Комиссияның құрылуы Фрага мен реформашылардың елдің заңнамалық бағытының көп бөлігін бақылаудан шығарып алғанын білдірді; реформашылар Испанияның Қылмыстық кодексін реформалауды қамтитын «Жиналыстар мен қауымдастықтар туралы заңдарды» жаңартуды жоспарлап отырды. Дегенмен, жаңа Жиналыстар туралы заң 1976 жылғы 25 мамырда Франконың Кортесінде қабылданды, бұл үкімет рұқсатымен қоғамдық демонстрацияларға рұқсат берді. Сол күні Саяси бірлестіктер туралы заң да бекітілді, оны парламенттік сессияда «егер Испания көпұлтты болса, Кортес оны жоққа шығара алмайды» деп мәлімдеген Суарес қолдады. Суарес реформаны қолдауы Хуан Карлос I-ді қоса алған көптеген адамдарды таң қалдырды. Бұл араласу Хуан Карлостың келесі айда Суаресті премьер-министр етіп тағайындау шешіміне ықпал етті. Арияс Фрага реформасы 11 маусымда Кортес Қылмыстық кодекске енгізілген өзгерістерді қабылдамағанда күйреп кетті, бұл бұрын FET y de las JONS-тен басқа саяси партияға мүше болуды қылмыс деп жариялаған еді. Коммунистік партияның заңдастырылуына қарсы болған Кортес мүшелері заңға «халықаралық тәртіпке бағынған» және «тоталитарлық режимді орнатуды жақтаған» саяси ұйымдарға тыйым салатын түзету енгізді. Хавьер Туселл «бұрын тоталитаризммен байланысы барлар енді басқалардың тоталитаризмін тыйым салуға құқылы деп санайды» деп атап өтті. Фраганың патшалық мұрагерлік пен Кортес құрамын реттейтін негізгі заңдарды реформалау әрекеттері де сәтсіз аяқталды. Фрага Кортесті екі палаталы етуді жоспарлаған, бірі жалпы сайлау құқығымен сайланатын, екіншісі «органикалық» сипатқа ие болар еді.

The King did not initially appoint a new prime minister, leaving in place the incumbent head of government under Franco, Carlos Arias Navarro. Arias Navarro had not initially planned a reform of the Francoist regime; in the National Council of the Movement, an advisory assembly of the ruling FET y de las JONS (Falange) party and other groups in the Movimiento Nacional, he declared that the purpose of his government was the continuity of Francoism through a "democracy in the Spanish way" (lang es). He believed political changes should be limited: he would give the parliament, the Cortes Españolas, the task of "updating our laws and institutions the way Franco would have wanted". The reform programme adopted by the government was the one proposed by Manuel Fraga, rejecting Antonio Garrigues' plan to elect a constituent assembly. Fraga's programme aimed to achieve a "liberal democracy" that was "comparable to the rest of the Western European countries" through a "gradual and controlled process", through a series of reforms of the pseudo constitutional Fundamental Laws of the Realm. This is why his proposal was dubbed as a "reform in the continuity", and his support came mostly from those who defended a Francoist sociological model. In order for reform to succeed, it had to earn the support of the hardcore Francoist faction known as the Búnker, which had a major presence in the Cortes and the National Council of the Movement, the two institutions that would have to eventually approve the reforms of the Fundamental Laws. It also had to garner support within the Armed Forces and in the Spanish Labour Organisation. It also needed to appease the democratic opposition to Francoism. The approach towards the dissenters was that they would not be part of the reform process, but would be allowed to participate in politics more generally, with the exception of the Communist Party of Spain (Partido Comunista de España, PCE). This conservative reform was partly inspired by the historical period of the semi democratic Bourbon Restoration (1876–1931), and was criticised for not taking into account the social and political circumstances of the time. The project coalesced into a proposal to reform three of the Fundamental Laws, but the exact changes would be determined by a mixed commission of the Government and the National Council of the Movement, as proposed by Torcuato Fernández Miranda and Adolfo Suárez. The creation of the commission meant that Fraga and the reformists lost control of much of the legislative direction of the country; the reformists had been planning updated "Laws of Assembly and Association", which included a reform of the Spanish Criminal Code. Even so, the new Law of Assembly was passed by the Francoist Cortes on 25 May 1976, allowing public demonstration with government authorization. On the same day the Law of Political Associations was also approved, supported by Suárez, who affirmed in parliamentary session that "if Spain is plural, the Cortes cannot afford to deny it". Suárez's intervention in favor of this reform shocked many, including Juan Carlos I. This intervention was key in Juan Carlos' decision to appoint Suárez as Prime Minister in the following month. The Arias Fraga reform collapsed on 11 June, when the Cortes rejected changes to the Criminal Code, which had previously made it a crime to be affiliated with a political party other than FET y de las JONS. The members of the Cortes, who vehemently opposed the legalization of the Communist Party, added an amendment to the law that banned political organizations that "submitted to an international discipline" and "advocated for the implantation of a totalitarian regime". Javier Tusell pointed out that "those who in the past were in bed with totalitarianism now felt entitled to prohibit the totalitarianism of others". The reforms of the Fundamental Laws governing royal succession and the composition of the Cortes, designed by Fraga, also failed. Fraga had intended to make the Cortes bicameral, with one chamber elected by universal suffrage and the other having an "organic" character.

Суарес үкіметінің оппозициямен қарым-қатынасы

Суарес өзінің жобасына сенімділік арттыру үшін бірқатар салмақты саясатты қабылдады. 1976 жылдың шілдесінде ол 400 тұтқынға жартылай саяси кешірім жасады, содан кейін 1977 жылдың наурыз айында оны ұзартты және сол жылдың мамырында толық кешірім берді. 1976 жылдың желтоқсанында франкистік құпия полицияның бір түрі болған TOP таратылды. 1977 жылдың наурыз айында ереуіл құқығы заңдастырылды, ал келесі айда кәсіподақ құру құқығы берілді. Сондай-ақ наурыз айында жаңа сайлау заңы (Ley Electoral) Испанияның сайлау жүйесін либералды парламенттік демократияға ие басқа елдердің сайлау жүйелерімен үйлестіру үшін қажетті құрылымдық негізді енгізді. Осы және үкіметтің басқа да шаралары арқылы Суарес 1974 жылы оппозициялық топтар алғаш талап еткен шарттарды орындады. Бұл оппозициялық күштер 1976 жылдың қараша айында Демократиялық үйлесім платформасы деп аталатын демократиялық ұйымдардың бірлестігін құру үшін бас қосты. Суарес 1976 жылдың тамызында Испания Социалистік жұмысшылар партиясының (PSOE) бас хатшысы Фелипе Гонсалеспен кездесу арқылы оппозициямен саяси байланыс орнатты. Социалистік көшбасшының позитивті көзқарасы Суареске реформаларын іске асыруға қосымша күш берді, бірақ елдің саяси жағдайын қалыпқа келтірудегі ең үлкен мәселе сол кездегі саяси оппозициядағы кез келген топтан гөрі белсенді және ұйымдасқан Коммунистік партияны (PCE) заңдастыру екені баршаға анық болды. Бірақ қыркүйек айында Суарес пен ең маңызды әскери жетекшілердің кездесуінде офицерлер PCE-ні заңдастыруға қатысты қарсылықтарын білдірді. Өз кезегінде PCE өз пікірлерін ашық білдіру үшін белсенділіктерін күшейтті. Коммунистердің пікірінше, Саяси реформа заңы демократияға қарсы келеді және Конституциялық Кортестерге сайлауды уақытша үкімет шақыруы керек, оның құрамында оппозиция өкілдері де болуы тиіс. Коммунистер және жалпы оппозиция Саяси реформа заңына ынта-жігер танытпады. Суарес оппозициялық күштерді өз жоспарына тарту үшін одан да көп тәуекелге баруға мәжбүр болды. 1976 жылдың желтоқсанында PSOE Мадридте 27-ші съезін өткізіп, PCE талаптарынан бас тартып, Конституциялық Кортестерге сайлау жарияланғанда қатысатынын мәлімдеді. 1977 жылдың басында, сайлау жылында Суарес PCE-ні заңдастыру мәселесімен бетпе-бет келді. 1977 жылдың қаңтарында Атохадағы трагедиядан кейін реформаға қарсылардың наразылығын тудырған, онда PCE-мен байланысы бар еңбек көшбасшыларын фашистік террористер өлтіргеннен кейін, Суарес ақпан айында коммунистік көшбасшы Сантьяго Каррильомен келіссөздер бастады. Каррильоның алдын ала талаптарсыз ынтымақтастыққа дайындығы және сайлаудан кейінгі кезеңге "әлеуметтік келісім" ұсынуы Суаресті ауысудың ең қауіпті қадамын жасауға итермеледі: 1977 жылдың сәуірінде PCE-ні заңдастыру. Алайда, осы қиын кезеңде үкімет социалистермен байланысты және одан да умеренный Unión General de Trabajadores (UGT) кәсіподағына, коммунистік бағыттағы CCOO-ға қарағанда, көбірек институционалдық кеңістік беру стратегиясын бастады. Біртұтас кәсіподаққа стратегиялық қарсылық көрсету Испанияның ауысуының маңызды ерекшелігі болды, өйткені ол радикалды оппозицияны шектеді және өндірістік қатынастар жүйесінің сынығын құруға негіз болды.

Suárez adopted a series of measured policies to add credibility to his project. He issued a partial political amnesty in July 1976, freeing 400 prisoners; he then extended this in March 1977, and finally granted a blanket amnesty in May of the same year. In December 1976, the italic=no (TOP), a sort of Francoist secret police, was dissolved. The right to strike was legalized in March 1977, with the right to unionize being granted the following month. Also in March, a new electoral law (Ley Electoral) introduced the necessary framework for Spain's electoral system to be brought into accord with those of other countries that were liberal parliamentary democracies. Through these and other measures of government, Suárez complied with the conditions that the opposition groups first demanded in 1974. These opposition forces met in November 1976 to create an association of democratic organizations called the Democratic Convergence Platform. Suárez had initiated political contact with the opposition by meeting with Felipe González, secretary general of the Spanish Socialist Workers' Party (PSOE), in August 1976. The positive attitude of the socialist leader gave further support for Suárez to carry forward his reforms, but everyone clearly perceived that the big problem for the political normalization of the country would be the legalization of the Communist Party (PCE), which at the time had more activists and was more organized than any other group in the political opposition. However, in a meeting between Suárez and the most important military leaders in September, the officers strongly declared opposition to the legalization of the PCE. The PCE, for its part, acted ever more publicly to express its opinions. According to the Communists, the Political Reform Act was anti democratic and the elections for the Constituent Cortes should be called by a provisional government including members from the opposition. The Communists particularly and the opposition more broadly did not show any enthusiasm for the Political Reform Act. Suárez had to risk even more to involve the opposition forces in his plan. In December 1976, the PSOE celebrated its 27th Congress in Madrid, and began to disassociate itself from the demands of the PCE, affirming that it would participate in the next call for elections for the Constituent Cortes. At the beginning of 1977, the year of the elections, Suárez confronted the problem of legalizing the PCE. After the public indignation against anti reformists aroused by the Massacre of Atocha in January 1977, when far right terrorists murdered labor leaders aligned with the PCE, Suárez opened negotiations with Communist leader Santiago Carrillo in February. Carrillo's willingness to cooperate without prior demands and his offer of a "social pact" for the period after the elections pushed Suárez to take the riskiest step of the transition: the legalization of the PCE in April 1977. However, throughout this critical period the government began a strategy of providing greater institutional space to the Unión General de Trabajadores (UGT) union, more moderate and linked to the Socialists, in comparison to the Communist oriented CCOO. The manner in which a unified trade union was strategically countered is an important feature of the Spanish transition, as it limited radical opposition and created the basis for a fractured industrial relations system.

Суарес үкіметінің испан армиясымен қарым-қатынасы

Адольфо Суарес Хосе Антонио Жирон мен Блас Пиньяр бастаған қатал франкистер тобының – газеттерді өздерінің айтуынша пайдаланып, армияның жоғары лауазымды шенеуніктермен тығыз байланыста болғанын және әскерилердің маңызды салаларына ықпал еткенін жақсы білді. Қатты идеологиялық топтардың төңкеріл жасауы мүмкін деген үнемі қауіп-қатерді ескере отырып, сақтық таныту қажет болды. Бұл мәселені шешу үшін Суарес генерал Диес Алегрияны орталық еткен әскери либералдар тобының қолдауына сенеді. Суарес осы топтың мүшелерін ең жауапты лауазымдарға тағайындады. Осы топтың ең танымал өкілі генерал Мануэль Гутьеррес Мелладо болды. Бірақ 1976 жылдың шілдесінде қорғаныс істері вице-президенті генерал Фернандо де Сантьяго болды, ол армиядағы қатал топтың мүшесі еді. Де Сантьяго 1976 жылдың шілдесіндегі алғашқы кешірім кезінде өз наразылығын көрсеткен болатын. Ол кәсіби одақ құруға рұқсат беретін заңға қарсы болды. Суарес Фернандо де Сантьягоны қызметтен босатып, оның орнына Гутьеррес Мелладоны тағайындады. Генерал де Сантьягомен болған бұл қақтығыс армияның көп бөлігінің Суареске қарсылығына себеп болды, бұл қарсылық ПСЕ заңдастырылған кезде одан әрі күшейді. Осы уақытта Гутьеррес Мелладо саяси реформаны қолдаған шенеуніктерді жоғары лауазымдарға тағайындап, Франко режимін сақтауға ниеттенген қауіпсіздік күштерінің (Полиция Армада және [[Гвардия Гражданская (Испания)]) командирлерін қызметтен шеттетуге ұйырды. Суарес армияға елдің саяси жағдайын қалыпқа келтіру анархия мен революцияны білдірмейтінін көрсетуді қалады. Ол бұл мәселеде Сантьяго Каррильоның көмегіне сене білді, бірақ террористік топтардың қолдауына ешқандай үміт болмады.

Террористік әрекеттердің қайта өршуі

Баск елі осы кезеңнің көп бөлігінде саяси тұрақсыздық күйінде болды. Суарес көптеген баск саяси тұтқындарына кезең-кезеңімен рақымшылық берді, бірақ жергілікті полиция мен наразылар арасындағы қақтығыстар жалғасты. 1976 жылдың ортасында Франконың қайтысынан кейін шектеулі уақытша тынығуға дайындық білдірген ETA сепаратистік тобы қазан айында қарулы күреске қайта оралды. 1978-1980 жылдар ETA үшін ең қасіретті үш жыл болды. Дегенмен, 1976 жылдың желтоқсаны мен 1977 жылдың қаңтары аралығындағы шабуылдар сериясы Испаниядағы жағдайды шиеленісті етіп жіберді. Маоистік GRAPO (Grupos de Resistencia Antifascista Primero de Octubre) қарулы күресін қоғамдық орындарды бомбалаудан бастап, кейіннен режимнің екі маңызды тұлғасын – Мемлекеттік кеңестің төрағасы Хосе Мария де Ориолды және Әскери сот Жоғарғы кеңесінің төрағасы генерал Вильяескузаны ұрлады. Осы ұрлаулар кезінде оңшылдардан неофашистік [[Triple A (Spain)]] мүшелері 1977 жылдың қаңтарында Мадридтегі Аточа көшесіндегі кеңседе Аточа қырғынын жасады, олардың арасында үш еңбек құқығы адвокаты болды. Осы қадамдарға жауап ретінде Суарес оппозиция жетекшілерімен алғашқы рет кездесіп, олар терроризмді айыптап, Суарес шараларын қолдады. Осы аласапыран кезеңде "Ақ жол" партиясы тұрақсыздықтан пайдаланып, елдің хаосқа бара жатқанын мәлімдеді. ETA және GRAPO тарапынан күшті зорлық-зомбылыққа қарамастан, 1977 жылдың маусым айында Конституциялық Кортеске сайлау өтті.

Бірінші сайлау және Конституция жобасы

1977 жылғы 15 маусымда өткен сайлаулар ұлттық деңгейде төрт маңызды саяси күштің бар екенін растады. Дауыстар келесіше тарады:
Демократиялық орталық одағы (UCD, Unión de Centro Democrático): 34,61% және 165 орын
Испанияның социалистік жұмысшылар партиясы (PSOE, Partido Socialista Obrero Español): 29,27% және 119 орын
Испанияның коммунистік партиясы (PCE, Partido Comunista de España): 9,38% және 19 орын
Халықтық одақ (AP, Alianza Popular): 8,33% және 16 орын

Баск ұлттық партиясы (баск: EAJ, Euzko Alderdi Jeltzalea; испанша: PNV, Partido Nacionalista Vasco) 8 орын, ал Каталония үшін демократиялық келісім (PDC, Pacte Democrátic per Catalunya) 11 орын жеңіп алғандықтан, ұлттық партиялар да осы сайлауларда өздерінің саяси күшін көрсетті. 1977 жылдың ортасында Конституциялық Кортес (сайланған испан парламенті) конституция жобасын әзірлеуге кірісті. 1978 жылы Монклоа келісімі қабылданды: саяси партиялар, саяси күштер мен кәсіподақтар арасындағы экономиканы басқару жоспары бойынша жасалған келісім. 1978 жылғы испан Конституциясы 1978 жылғы 6 желтоқсанда өткен референдумда бекітілді.

БҚД үкіметтері

Премьер-министр Адольфо Суарестің партиясы, UCD, 1977 жылғы маусым және 1979 жылғы наурыз айларындағы сайлауларда ең көп дауыс алды, бірақ абсолютті көпшілікке ие болмады. Билікті жүзеге асыру үшін UCD басқа саяси партиялармен парламенттік коалиция құруға мәжбүр болды. 1979 жылдан бастап үкімет көп уақытын партияның өзіндегі түрлі фракцияларды, сондай-ақ олардың коалицияларын сақтап тұруға жұмсады. 1980 жылы Суарес үкіметі демократияға өту мақсатына көбінесе қол жеткізді және одан әрі нақты бағдарламасы болмады. UCD мүшелерінің көпшілігі консервативті көзқараста болды және одан әрі өзгерістерді қаламады. Мысалы, ажырысуды заңдастыру туралы заң жобасы, халықтың көпшілігі қолдағанмен, UCD ішінде үлкен дау-жанжал тудырды. UCD коалициясы тарап кетті. Партия ішіндегі фракциялар арасындағы қақтығыстар Суарестің беделін және оның жетекші рөлін әлсіретті. 1981 жылы жағдай шиеленісіп, Суарес үкімет басшысы лауазымынан кетті, ал Леопольдо Кальво Сотело жаңа кабинетті басқаруға, кейіннен UCD президенті болып тағайындалды. Франсиско Фернандес Ордонес басқаратын социал-демократтар коалициядан шығып, кейін PSOE-ге қосылды, ал христиан демократтары Халықтық демократиялық партиясын құрды. Демократиялық жағдайды қалыпқа келтірудің арқасында ЕТА (pm) тобының "саяси-әскери" фракциясы қаруды тастап, парламенттік саясатқа қатысуға көнді, бірақ ЕТА (m) ("ЕТА Әскери"; кейіннен жай ғана "ЕТА") немесе ГРАПО тобының террористік шабуылдары тоқтатылмады. Сонымен қатар, қарулы күштердің түрлі бөлімдеріндегі аласқұру әскери төңкеріс болатын қорқыныш тудырды. Армиядағы реакциялық топтар 1981 жылғы 23 ақпан күні сағат түстен кейін "23 F" деп аталған төңкеріс жасауға тырысты, онда подполковник Антонио Техеро Гвардия Граждандық қызметкерлерінің тобымен бірге Депутаттар Конгресін басып алды. Төңкеріс басшылары патша атынан әрекет ететінін мәлімдеді. Бірақ, ертесіне таңда Хуан Карлос бүкіл елге сөз сөйлеп, төңкеріске қатысты наразылығын білдірді және "ұлттың тұрақтылығы мен бірлігінің символы – Король, демократиялық процеске күш қолдану арқылы ара салуға тырысатын кез келген адамның әрекеттеріне немесе мінез-құлқына ешқандай төзбейді" деді. Төңкеріс сол күні тоқтатылды, бірақ армия ішінде бүлікші топтардың бар екенін көрсетті.

Prime Minister Adolfo Suárez's party, the UCD, received a plurality, but not an absolute majority, in both the June 1977 and March 1979 elections. To exercise power, the UCD had to form parliamentary coalitions with other political parties. From 1979, the government spent much of its time working to hold together the many factions within the party itself, as well as their coalitions. In 1980, the Suárez government had, for the most part, accomplished its goal of a transition to democracy and lacked a further clear agenda. Many UCD members were fairly conservative and did not want further change. For example, a bill to legalize divorce caused much dissension inside the UCD, in spite of being supported by the majority of the populace. The UCD coalition fell apart. The clashes among the several factions, inside the party, eroded Suárez's authority and his role as leader. The tension exploded in 1981: Suárez resigned as the head of government, and Leopoldo Calvo Sotelo was appointed, first to lead the new cabinet, and later, to the presidency of the UCD; social democrats led by Francisco Fernández Ordóñez defected from the coalition, later joining the PSOE, while Christian democrats left to form the People's Democratic Party. While the democratic normalization had succeeded in convincing ETA (pm), the "political military" faction of ETA, to abandon arms and enter parliamentary politics, it did not stop the continuation of terrorist attacks by ETA (m) ("ETA Military"; later simply "ETA") or to a lesser extent, GRAPO. Meanwhile, restlessness in various sections of the armed forces created fear of an impending military coup. Reactionary elements in the army attempted a coup known as 23 F, in which Lieutenant Colonel Antonio Tejero led an occupation by a group of Guardia Civil of the Congress of Deputies, on the afternoon of 23 February 1981. The coup leaders claimed to be acting in the king's name. However, early on the following morning, Juan Carlos gave a nationwide speech unequivocally opposing it, saying that "the Crown, symbol of the permanence and unity of the nation, will not tolerate, in any degree whatsoever, the actions or behavior of anyone attempting, through use of force, to interrupt the democratic process." The coup was broken later that day, but demonstrated the existence of insurrectionary elements within the army.

Фелипе Гонсалестің бірінші үкіметі (1982-1986)

Кальво Сотело парламентті таратып, 1982 жылдың қазан айында сайлау шақырды. 1979 жылғы сайлауда UCD көпшілік дауыс жинады, бірақ 1982 жылы парламентте бар болғаны 11 орын алып, күрт жеңіліске ұшырады. 1982 жылғы сайлау PSOE-ге абсолютті көпшілік берді, ол көп жылдар бойы балама үкімет имиджін қалыптастырып келген еді. 1979 жылдың мамырында PSOE-нің 28-ші съезінде партия бас хатшысы Фелипе Гонсалес, партияда басымдық құрған секілді болған радикалды элементтермен одақтасудың орнына отставкаға шықты. Сол қыркүйекте арнайы съезд шақырылып, партия бағытын жаңартты, марксизмнен бас тартып, Гонсалеске қайтадан жетекшілік етуге жол берді. 1982 жыл бойы PSOE орталық бағытын нығайтты және UCD-ден жаңа ғана бөлінген социал-демократтарды қабылдады. Парламентте екі рет қатарынан (1982 және 1986) абсолютті көпшілікке ие болу және 1989 жылы орындықтардың жартысын жеңіп алу, PSOE-ге басқа парламенттік күштермен келісімдер жасамай-ақ заң шығаруға және үкімет басқаруға мүмкіндік берді. Осылайша, PSOE өзінің саяси бағдарламасының ("el cambio" – "өзгеріс") мақсаттарына жету үшін заңдар қабылдай алды. Сонымен қатар, PSOE көптеген жергілікті және аймақтық басқару органдарын басқарды. Бұл саяси көпшілік PSOE-ге өтпелі кезеңнің қиын жылдарынан кейін елге ұзақ тыныштық пен тұрақтылық сыйлауға мүмкіндік берді.

Негізгі оқиғалардың хронологиясы

Күн оқиға 20 қараша 1975 Франко қайтыс болды 22 қараша 1975 Хуан Карлос патша және мемлекет басшысы ретінде ант берді; ол 9000 саяси тұтқынға кешірім берді. Арияс Наварро премьер-министр қызметін жалғастырды. Қаңтар–наурыз 1976 Демократиялық наразылықтарға 17 455 ереуіл, 1672 демонстрация және 283 отырыс кірді, бұл туралы Ішкі істер министрлігі хабарлады. 29 мамыр 1976 Жиналыс құқығы туралы заң қоғамдық демонстрацияларды рұқсат етті. 14 маусым 1976 Саяси бірлестіктер туралы заң саяси партияларды рұқсат етті. 1 шілде 1976 Суарес премьер-министр болып тағайындалды, жаңа үкімет құрды және заманауи демократия құру ниеті туралы мәлімдеді. 19 шілде 1976 Қылмыстық кодекске реформа жасалды, жиналыс, бірлестік, идеяларды білдіру және еңбек бостандығы құқықтары қылмыстық жазадан босатылды. 30 шілде 1976 Кейбір саяси тұтқындарға амнистия жарияланды (бірақ "қан қылмыстары" ескерілмеді). 18 қараша 1976 Саяси реформа туралы заң қабылданды, ол демократияны қайта орнатты. 18 желтоқсан 1976 Саяси реформа туралы заң референдум арқылы бекітілді. 4 наурыз 1977 Еңбек қатынастары туралы заң ереуіл құқығын заңдастырды. 18 наурыз 1977 Сайлау ережесі қабылданды. 1 сәуір 1977 Кәсіподақтар туралы заң ұйымдасу құқығын заңдастырды. 9 сәуір 1977 Еуропалық парламент Испанияның демократияға бет бұруын мойындады. 14 мамыр 1977 Дон Хуан таққа талап етуден бас тартты. 15 маусым 1977 Испанияда 1936 жылдан бері өткен алғашқы бос сайлау өтті. Оларға жаңа конституция жазуға мандат берілді. 21 маусым 1977 Испания Республикасының эмиграциядағы үкіметі өзін таратып жіберді. 15 қазан 1977 Амния заңы саяси тұтқындарды босатты, соның ішінде "қан қылмыстарын" жасағандарды (ETA-ға сілтеме) және эмиграциядағылардың Испанияға оралуына рұқсат берді, сондай-ақ Азамат соғысы мен Франко Испаниясындағы қылмыстарға қатысқандарға иммунитет кепілдігі берілді. 29 қыркүйек 1977 Каталонияның автономиялық үкіметі – Генералитат, Екінші испан Республикасының қайта құрылған жалғыз институты болды. 25 қазан 1977 Монклоа келісімдеріне қол қойылды. 6 желтоқсан 1978 Жаңа конституция референдумда бекітілді. 29 қаңтар 1981 Суарес премьер-министр лауазымынан кетті. 23 ақпан 1981 "23-F" деп белгілі болған төңкеріс әрекеті. 30 мамыр 1982 Испания НАТО-ға қосылды. 28 қазан 1982 Социалистік үкімет сайланды.

Date Event 20 November 1975 Franco dies 22 November 1975 Juan Carlos sworn in as king and Head of State; he pardons 9000 political prisoners. Arias Navarro continues as prime minister. January–March 1976 Democratic protests include 17,455 strikes, 1672 demonstrations and 283 sit ins as documented by Interior Ministry 29 May 1976 Right of Assembly Act allows public demonstrations 14 June 1976 Political Associations Act allows political parties 1 July 1976 Suarez appointed prime minister, forms new government and announces his intention to create a modern democracy 19 July 1976 Penal Code reformed to decriminalise the rights of assembly, association, expression of ideas and freedom of work 30 July 1976 Amnesty for some political prisoners (but excludes "crimes of blood") 18 November 1976 Political Reform Act passed, which re establishes democracy 18 December 1976 Political Reform Act ratified by referendum 4 March 1977 Labour Relations Act legalises right to strike 18 March 1977 Electoral Rules Act passed 1 April 1977 Trade Union Act legalises the right to organise 9 April 1977 Communist Party legalised 22 April 1977 European Parliament acknowledges Spain's move to democracy 14 May 1977 Don Juan renounces claim to throne 15 June 1977 First free election held in Spain since 1936. They have a mandate to write a new constitution 21 June 1977 Spanish Republican government in exile dissolves itself 15 October 1977 Amnesty Act freed political prisoners, including "crimes of blood" (referring to ETA) and permitted those exiled to return to Spain and guaranteed immunity for those who participated in crimes during the Civil War and in Francoist Spain 29 September 1977 Reestablishment of the Generalitat, the autonomous government of Catalonia, the sole institution of the Second Spanish Republic to be reinstated 25 October 1977 Moncloa Pacts signed6 December 1978 New constitution ratified by referendum29 January 1981 Suarez resigns as prime minister 23 February 1981 Attempted coup d’etat known as 23 F 30 May 1982 Spain joins NATO28 October 1982 Socialist government elected