Чайковскийдің төртінші симфониясы: Тағдыр мен арман

Кіріспе

Пётр Ильич Чайковскийдің симфониясы

Пётр Ильич Чайковскийдің Ф-минордағы 4-ші симфониясы, Op. 36, 1877 және 1878 жылдар аралығында жазылған. Оның тұңғыш орындалуы 1878 жылдың 22 ақпанында (немесе сол кездегі күнтізбе бойынша 10-ында) Мәскеуде Ресей музыкалық қоғамының концертінде, Николай Рубинштейн дирижерлік етуімен болған. Орта Еуропада оны кейде "Fatum" немесе "Fate" деп атайды.

Құрамы

Симфонияны жазу барысында Чайковский өзінің демеушісі Надежда фон Мекке оны оған арнағысы келетінін және оған «Менің ең жақсы досыма арналған» деп жазатынын хабарлаған. Ол симфонияны фон Мекке өміріне енгеннен кейін көп ұзамай жасай бастады. Оны өзінің апатты некесінен кейін аяқтады және ол оның ішінде «сіздің ең құпия ойларыңыз бен сезімдеріңіздің көрінісін» табатының айтты. Бұл арнаудың бірнеше маңызы болды. Ресей қоғамының әкешілдік сипатының маңызды бір жағы – өнерге демеушілік жасауда демеуші мен суретші тең дәрежеде саналды. Туындыны арнау – қарапайым алғыс айту емес, көркемдік серіктестіктің білдірісі болды. Төртінші симфонияны оған арнап, ол оны оның тудыруындағы тең серіктес екенін растады. Сондай-ақ, М. фон Мекке оның тілегі бойынша Чайковский симфонияны түсіндіретін бағдарлама жазды. Бұл әрекет көптеген жазушыларды симфонияның таза музыкалық сапасына назар аудармай, оны цитаталауға итермеледі, соның ішінде Ханс Келлер оны «біздің әдебиетіміздегі ең биік симфониялық құрылымдардың бірі» деп атады. Бұл бағдарлама көп жылдар бойы симфонияның қабылдануына кедергі келтірді, Альфред Эйнштейн және басқа музыктанушыларды оған қарсы қойды. Бірақ мұны Эйнштейннің Чайковскийдің музыкасына деген жалпы ықыласының жоқтығы тұрғысынан қарастыру керек. Дегенмен, симфонияның қабылдану тарихына тигізген кері әсеріне қарамастан, композитордың бағдарламасы туындының музыкалық құрылымына қатысты маңызды бір көзқарас ұсынады. «Бірінші бөлім тағдырды бейнелейді» деген пікірлер тым әрі кеткен: композитордың 1878 жылы мадам фон Мекке жазған хатына сәйкес, шын мәнінде «Тағдырды» білдіретін ашылу кезінде естілген фанфар («ядро, мәні, бүкіл симфонияның басты ойы») «бақытқа жетуге кедергі келтіретін жазылмаған күш. Оған мойынсұнудан басқа шара жоқ, бекер ренжудің қажеті де жоқ». Композитор түсіндіргендей, бірінші бөлімнің бағдарламасы – «шамамен» – «барлық өмір қиын шындық пен жылдам өтетін армандар мен бақыттың көріністерінің үздіксіз алмасуы». Ол былай деді: «Ешқандай пана жоқ. Теңізде жүзіп, ол сізді өз тереңдігіне батырғанша жүзіңіз». Композитордың симфонияның ашылу фанфарын «Тағдырдың» метафорасы ретінде сипаттауы Сергей Танеевке жазған хатының контекстінде маңыздырақ көрінеді. Ол Танеевке Төртінші симфонияның бағдарламалық музыка екенін және оның бағдарламасының негізгі идеясымен Бетховеннің Бесінші симфониясының ұқсас екенін жазды. Келлер Бетховеннің Бесінші симфониясын ашатын төрт ноталық мотив пен Чайковскийдің Төртінші симфониясының басындағы фанфар арасындағы параллельдік туралы айтты. Бетховен сияқты, Чайковский де фанфарын құрылымдық маркер ретінде пайдаланады. Сонымен қатар, симфонияның ұзындығы мен дәстүрден тыс пішініне байланысты, ол мұндай маркерді қолдану музыкалық қажеттілік деп санаған болуы мүмкін.

During the composition of the symphony, Tchaikovsky wrote to his patroness, Nadezhda von Meck, that he wanted "very much" to dedicate it to her, and that he would write on it "Dedicated to My Best Friend". He had begun composing the symphony not long after von Meck had entered his life. He would complete it in the aftermath of his catastrophic marriage and claimed she would find in it "an echo of your most intimate thoughts and emotions." The dedication was significant in more than one way. One important facet of the paternalistic nature of Russian society was that, in artistic patronage, patron and artist were considered equals. Dedications of works to patrons were not gestures of humble gratitude but expressions of artistic partnership. By dedicating the Fourth Symphony to her, he was affirming her as an equal partner in its creation. It is also due to Madame von Meck that, at her request, Tchaikovsky wrote a program explaining the symphony. This action encouraged numerous writers to quote it instead of focusing on the symphony's purely musical qualities, including what Hans Keller termed "one of the most towering symphonic structures in our whole literature" in the opening movement. This program hindered acceptance of the symphony for many years, prejudicing Alfred Einstein and other musicologists against it. But this must be seen in the context of Einstein's general lack of sympathy for Tchaikovsky's music. But despite this negative impact on the symphony's reception history, the composer's program gives one very telling clue regarding the work's musical architecture. Assertions to the effect that "the first movement represents Fate" are oversimplifications: according to a letter the composer wrote to Madame von Meck in 1878, it is actually the fanfare first heard at the opening ("the kernel, the quintessence, the chief thought of the whole symphony") that stands for "Fate", with this being "the fatal power which prevents one from attaining the goal of happiness There is nothing to be done but to submit to it and lament in vain". As the composer explained it, the programme of the first movement is—"roughly"—that "all life is an unbroken alternation of hard reality with swiftly passing dreams and visions of happiness ". He went on: "No haven exists Drift upon that sea until it engulfs and submerges you in its depths". The composer's description of the symphony's opening fanfare as a metaphor for "Fate" becomes more telling in the context of a letter he wrote Sergei Taneyev. He wrote Taneyev that the Fourth Symphony was both program music and a reflection of Beethoven's Fifth Symphony in the central idea of its program. Keller has mentioned a parallel between the four note motif which opens Beethoven's Fifth and the fanfare at the outset of Tchaikovsky's Fourth. Like Beethoven, Tchaikovsky uses his fanfare as a structural marker. Moreover, because of both the length and unorthodox form of the symphony, he may have felt using such a marker was a musical necessity.

Аспаптар

Симфония пикколо, 2 флейта, 2 гобой, 2 кларнет, 2 фагот, 4 валторна, 2 труба, 3 тромбон, туба, литавра, бас-барабан, тарелка, треугольник және скрипкалар тобы үшін жазылған.

Қиындықтар

Төртінші симфонияда Чайковскийдің батыс сонаталық формасымен күресі шегіне жетті. Бір жағынан, ол жалғыз емес еді. Романтиктердің көпшілігі табиғи симфонистер бола алмады, себебі музыка олар үшін ең алдымен сезімдік әсер қалдыру және өмірбаяндық сипатта болуы керек еді. Батыс музыкалық формасы, негізінен германдық композиторлар дамытқан, талдауға және архитектуралық құрылымға бағытталған; ол романтиктер жеткізгісі келген жеке эмоцияларды жеткізуге лайықты болмады. Осы эмоционалдық құштарлықпен қатар, бұрын-соңды болмаған әуен ағыны пайда болды. Осы жерде Чайковский өзінің әуенге деген қабілетін еркін дамытып, бұрынғыдан гөрі кеңірек қолданды. Алайда, парадоксалды түрде, осы үлкен артықшылық форма жағынан оның ең үлкен қарсыласы болды. Әуен өзінің толықтығымен ерекшеленеді. Осы толықтығының арқасында ол, тек қана қарсы қою үшін емес, сонымен қатар бір-бірімен өзара әрекеттесіп, табиғи түрде дамуы тиіс басқа тақырыптардан өзгешеленеді. Бір әуеннің үстемдігі батыс классикалық композиторларының сонаталық форманың сұлулығы деп санайтын тепе-теңдік пен пропорцияны бұзуы мүмкін. Эмоционалдық құштарлық пен күшті әуеннің үйлесімі музыкалық дамуға кедергі келтірді, себебі әуеннің толықтығы ғана емес, сонымен қатар әуеннің эмоционалдық мазмұны толыққанды гүлденген, барлық эмоционалды және музыкалық қызығушылықты қамтыған еді. Музыкалық даму – әртүрлі тақырыптардың ритмикалық, мелодиялық және гармониялық мүмкіндіктерінің шығармашылық ашылуы болғандықтан, одан әрі дамытуға ештеңе қалмады. Қалған жалғыз жол – нағыз дамудың орнына қайталауды қолдану, яғни, бұрын айтылғандарды басқаша айту және сонаталық форма талап ететін даму бөлімін қамтамасыз ету үшін негізінен вариациялардың сұлулығы мен маңыздылығына сену.

Симфониялық гибрид

"Бес" сияқты, Чайковский Франц Лист бастаған бос симфониялық поэма түріндегі құрылым арқылы ірі масштабты оркестрлік жазуды, оған табиғи түрде тартылған эмоциялармен және аспаптық бояулармен үйлестіре алды. Ол бұл туралы Надежда фон Мекке төртінші симфониясы жайлы жазған хатында айтқан. Бұл гибридтік форма Чайковскийге негізінен жеке-жеке бөлімдерден тұратын құрылымға оралуға мүмкіндік берді, бұл бөлімдер арасындағы қарама-қайшылықты, қаншалықты күшті болса да, бір бөлімнің шеңберінде дамытып, одан туындайтын драманы күшейтті. Бұл, әрине, табиғи көрінді – көптеген орыс халық әндері бірнеше нотадан тұратын бірнеше вариациялардың негізгі үлгісінен құралған, сондықтан Чайковский үшін бұл жаңалық емес еді. Дегенмен, Чайковскийдің шығармаларындағы құрылым таза архитектурадан гөрі артық нәрсеге ие болды. Мелодия, тональдік, ырғақ және оркестрлік тембрлер бірігіп, ажырамас тұтастық құрайды. Төртінші симфонияның бірінші бөлімінде ол мыс құралдарында өте ырғақты тақырыпты енгізеді. Бұл бөлімнің құрылымы F-ден A-ға, B D-ға және қайта F-ке айналатын үштіктердің толық сериясынан тұрады, содан кейін тоникадан бір терция төмен рекапитуляция жасалады. Мыс тақырыбы құрылымның әр кезеңін көрсетеді. Драманы арттыру үшін ол негізінен ырғаққа, текстураға және оркестрлік бояуға назар аударады. Бірінші бөлімдегі туындаған кернеу тақырыптардың германдық трансформациясынан емес, мыс құралдарындағы агрессивті "Тағдыр" мотивінің поляк ырғағы мен ағаш және ішек аспаптары кезекпен орындайтын бірінші тақырыптың жұмсақ вальсі арасындағы ырғақтық қарама-қайшылықтан туындайды.

Императорлық апотеоза

Бұл симфонияның финалы, көбінесе симфониялық циклді біртұтас аяқтау жетістігімен бағаланады. Чайковский мұнда туындының басында келген "Тағдыр" мотивін қайталайды. Дегенмен, оның ақсүйек тыңдаушыларының патриоттық және қаһармандық сезімдерін оятуға бағытталғанын айтуға болады. Бұл оны Империя стиліндегі Апотеоз ретінде, Чайковскийдің бұрынғы үш симфониясының финалдарымен қатар қояды.

Сын

Алғашқы сыншыл пікірлер жағымсыз болды. Чайковский симфонияның премьерасы кезінде Италияның Флоренция қаласында болды және алдымен фон Мекктен ғана хабар алды. Оның жақын достары жұмыстың кейбір бөліктеріне күмәнданып, оған ештеңе айтпады. Рубинштейн мен премьераға қатысқан басқа музыканттардан келген телеграмма симфонияның жақсы орындалғанын ғана хабарлады. Бір айдан кейін композитор Сергей Танеевке хат жазды. Танеев дереу жауап берді және мінезіне сай, өте адал болды. Танеев симфонияның кейбір бөліктерін тамаша деп тапты, бірақ жалпы алғанда оны әсеріз аз деп санады. Ол бірінші бөлімін жоғары бағалап, оны тым ұзын деп есептеді. Оның ойынша, бұл симфонияның тұтас бір симфониялық поэма сияқты сезінуіне себеп болды, ал симфония деп аталуы үшін оған үш қосымша бөлім қосылған. Рубинштейнге финал бөлімі ең ұнады. Чайковский Танеевке қорғанышпен жауап берді, бірақ оның шыншылдығына риза болды. Сонымен қатар, Танеев премьераға жылы қабылдамау туралы жаңалықты жасырып отырған деген күдікке де ішінде болды, және бұл күдігі кейін расталды. Келесі қарашада Санкт-Петербургте өткен премьерада симфония жақсы қабылдады. АҚШ-тағы премьераға реакция да теріс болды. 1890 жылы «New York Post» газетінің бір рецензенты былай деп жазды: «Чайковскийдің Төртінші симфониясы қалада естілген ең орыстік, яғни жартылай варварлық туындылардың бірі болып шықты. Егер Чайковский симфониясын «Сибирьде шанамен саяхат» деп атағанда, ешкім бұл атауды орынсыз деп таппаған болар еді». Британдық премьера 1893 жылғы маусымда өтті, онда композитор Кембридж университетінде құрметті докторлық диплом алу үшін Камиль Сен-Санс, Макс Брух және Арриго Бойтомен бірге болды (Эдвард Григ те құрметке ие болды, бірақ жеке қатыса алмады). Концерт залы тығырық болды, және әр бөлімнен кейін үлкен қошамет болды. 1897 жылы Германиядағы бір рецензент: «Композитордың сөздері мен ойлары менің көңілімді бұзды. Мырыштардың шуы мен барабанның шамадан тыс қолданылуы мені мазалады!» деп жазды. Бастапқы сын-пікірлерге қарамастан, симфония оркестр репертуарының маңызды бөлігіне айналды және 19 ғасырдың соңындағы ең көп орындалатын симфониялардың бірі болып қала береді. Ол сонымен қатар Чайковскийдің ең жақсы симфонияларының бірі саналады.

Initial critical reaction to the work was unfavorable. Tchaikovsky was in Florence, Italy when the symphony was premiered and received word only from von Meck at first. His closest friends were so unsure about parts of the work that they did not say anything to him. A telegram from Rubinstein and the other musicians involved in the performances assured him only that the symphony had been well played. After a month, the composer wrote to Sergei Taneyev. Taneyev replied promptly and, as per his nature, all too honestly. Taneyev had found the symphony excellent in parts but less impressive overall. While he admired the first movement, he also considered it overlong. This, he thought, gave the work as a whole the feeling of a symphonic poem with three additional movements attached to justify it being called a symphony. Rubinstein had liked the finale best. Tchaikovsky replied defensively to Taneyev but was appreciative of his candor. He also suspected—rightly, it turned out—that Taneyev was hiding the news of a lukewarm reception to the premiere. At its St. Petersburg premiere the following November, the symphony was better received. Reaction to the premiere in the United States was also negative. In 1890 a reviewer for the New York Post wrote, "The Fourth Tchaikovsky Symphony proved to be one of the most thoroughly Russian, i. e. semi barbaric, compositions ever heard in the city. If Tchaikovsky had called his symphony 'A Sleigh Ride Through Siberia' no one would have found this title inappropriate." The British premiere was in June 1893, conducted by the composer, who was attending Cambridge University to receive an honorary doctorate, along with Camille Saint Saëns, Max Bruch and Arrigo Boito (Edvard Grieg was also honoured, but was unable to attend in person). The hall was filled to capacity, and the symphony received great applause after each movement. A reviewer in Germany in 1897 wrote "The composer's twaddle disturbed my mood. The confusion in brass and the abuse of the kettledrums drove me away!" In spite of its early critical reviews, the symphony has become a staple of the orchestral repertoire, and remains one of the most frequently performed symphonies of the late 19th century. It is also ranked as one of the best of Tchaikovsky's symphonies.

Пайдаланған дереккөздер

Фигес, Орландо, Наташаның биі: Ресейдің мәдени тарихы (Нью-Йорк: Metropolitan Books, 2002). (hc.). Келлер, Ханс: «Петр Ильич Чайковский», Роберт Симпсон баспасынан шыққан «Симфония» атты бірінші томда (Хармондсворт, 1966). Мейс, Фрэнсис, Арнольд Дж. Померанс және Эрика Померанс аударған, Ресей музыкасының тарихы: Камаринскаядан Баби Ярға дейін (Беркли, Лос-Анджелес және Лондон: Калифорния университетінің баспасы, 2002). Мадам Надежда фон Мекктің хаты, «Брамс және Чайковскийдің симфониялары» еңбегінен алынған (Нью-Йорк: Bonanza Books, 1935). ISBN қолжетімсіз. Сломинский, Николас, Музыкалық айыптау сөздігі (Сиэтл: Вашингтон университетінің баспасы, 1965). Штайнберг, Майкл, Симфония (Оксфорд және Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1995). Уоррак, Джон, Чайковскийдің симфониялары мен концерттері (Сиэтл: Вашингтон университетінің баспасы, 1969). Конгресс кітапханасының каталог картасы № 78 105437. Уоррак, Джон, Чайковский (Нью-Йорк: Чарльз Скрибнердің ұлдары, 1973). СБН 684 13558 2.