Кіріспе

Иерусалимдегі археологиялық орын Кетеф Хинном (כתף הינום) – 1970 жылдары Иерусалимнің Ескі қаласының оңтүстік-батысында ашылған археологиялық орын. Онда жүргізілген археологиялық қазбалар б.з.д. 7 және 6 ғасырларға жататын Темір дәуіріндегі Яһуда қабірлерінің бірнеше камераларын ашты. Бұл орын Кетеф Хинном парқыншаларымен әйгілі, олар қазіргі кезде белгілі болған Еврей Библиясының ең көне сақталған мәтіндері, б.з.д. 600 жылға жатады. Кетеф Хинном қазіргі Менахем Бегин мұражай орталығының аумағында орналасқан Әулие Андрей шіркеуіне жақын орналасқан. Ол Рефаим және Хинном аңғарларының қосылған жерінде, Иерусалимнен Бетлехемге дейінгі ежелгі жол бойында жатыр.

Тарих

Бұл жер табиғи үңгірлер негізінде жасалған қабірлік бөлмелерден тұрады. Осы жайтты алғаш рет 1975 жылы Габриэль Баркай хабарлаған:

Сент-Эндрю шіркеуі, Иерусалим: 1975 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Иерусалимдегі Сент-Эндрю шіркеуіне жақын төбеде, шіркеуге келетін және Хинном аңғарына түсетін жолдардың арасында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. Бұл Еудея таулары арқылы өтетін ежелгі суайдыр жолындағы маңызды стратегиялық нүкте, мұнда екі табиғи жол қиылысады – біреуі батыстағы Хинном аңғарынан, екіншісі шығыстағы Рефаим аңғарынан. Қазба жұмыстары барысында ұзындығы 2,80 метр болатын тас табалдырық табылды, ол бастапқыда шамамен 5 метрге дейін созылған. Қазба көрсеткендей, табалдырық өз орнында сақталған және осы монументалды архитектуралық кешеннің бір бөлігі болып табылады.

Түрлі-түрлі кітаптар

1979 жылы қабірлердің бірінен Сандар кітабынан белгілі діни батаның бөліктері жазылған екі кішкентай күміс шиыршық табылды, олар бұрын амулет ретінде қолданылған болуы мүмкін. Шиыршықтарды жайға жіберу және олардың ыдырауын болдырмау үшін әдіс әзірлеу процесі үш жылға созылды. Олар Еврей Библиясынан сақталған ең көне мәтіндерді қамтиды, б.з.д. 7-ші ғасырдың соңы мен 6-шы ғасырдың басындағы Бірінші ғибадатхана кезеңіне жатады, Вавилондық жер аударудан бұрын жазылған және қазір Израиль мұражайында сақтаулы.