Кіріспе
Еврей халқының негізін қалау мифы Израиль халқының негізін қалау мифы – Шығу (Еврейше: יציאת מצרים, Yəṣīʾat Mīṣrayīm:) – оның баяны, Пятикнижиедегі бес кітаптың төртеуінде (әсіресе, Шығу, Леуіліктер, Сандар және Ережелер) кеңінен тараған. Қазіргі ғалымдардың пікірінше, Пятикнижие Израиль халқының шығу тегі туралы дәл мәлімет бермейді, олар б.з.д. екінші мыңжылдықтың соңында (Кейінгі қола дәуірінің құлдырауы кезінде) Кәнаанның орталық таулы аймағындағы жергілікті кәнаандық мәдениеттен пайда болған. Көптеген қазіргі ғалымдар Шығу оқиғасының кейбір элементтері тарихи негізге ие болуы мүмкін деп санайды, бірақ мұндай негіз Пятикнижиедегі оқиғаға ұқсамайды. Қазіргі ғалымдардың көпшілігі Пятикнижие құрамының Ахеменид империясы кезеңіне (б.з.д. 5 ғасыр) жатса да, осы баяндаманың кейбір элементтері ертерек, өйткені б.з.д. 8 ғасырдағы Амос және Осия сияқты пайғамбарлар оқиғаға сілтеме жасайды. Шығу оқиғасы яһуди дінінде орталық орын алады. Ол яһудилердің күнделікті дұғаларында айтылады және Пасха сияқты мерекелерде тойланады. Ерте христиандар Шығуды Исаның қайта тірілуі мен құтқарылуының алдын ала бейнесі ретінде қарастырды. Бұл баяндама соңғы ғасырларда әртүрлі топтардың арасында, мысалы, Еуропадағы діни қуғын-сүргіннен қашқан алғашқы американдық қоныс терушілердің және азаттық пен азаматтық құқықтар үшін күрескен афроамерикандықтардың арасында да жақсы қабылдауға ие болды.
The Exodus (Hebrew: יציאת מצרים, Yəṣīʾat Mīṣrayīm: ) is the founding myth of the Israelites whose narrative is spread over four of the five books of the Pentateuch (specifically, Exodus, Leviticus, Numbers, and Deuteronomy). The consensus of modern scholars is that the Pentateuch does not give an accurate account of the origins of the Israelites, who appear instead to have formed as an entity in the central highlands of Canaan in the late second millennium BCE (around the time of the Late Bronze Age collapse) from the indigenous Canaanite culture. Most modern scholars believe that some elements in the story of the Exodus might have some historical basis, but that any such basis has little resemblance to the story told in the Pentateuch. While the majority of modern scholars date the composition of the Pentateuch to the period of the Achaemenid Empire (5th century BCE), some of the elements of this narrative are older, since allusions to the story are made by 8th century BCE prophets such as Amos and Hosea. The story of the Exodus is central in Judaism. It is recounted daily in Jewish prayers and celebrated in festivals such as Passover. Early Christians saw the Exodus as a typological prefiguration of resurrection and salvation by Jesus. The narrative has also resonated with various groups in more recent centuries, such as among the early American settlers fleeing religious persecution in Europe, and among African Americans striving for freedom and civil rights.
Мысырдан шығудың Киелі кітаптағы бейнесі
Шығу кітабы израильдіктердің құлдыққа түсуі, Мысыр апаттары, одан кейін Мысырдан олардың кетуі, Синай тауындағы уахидтар және Кәнаан шекарасына дейін шөлде саяхаттауы туралы айтады. Оның мағынасы – израильдіктерді құлдықтан құтқарып алған олардың Құдайы Яхве болғандықтан, олар оған өсиет арқылы тиесілі екендігінде.
Жазба
Шығу оқиғасы Шығу кітабының бірінші жартысында баяндалады, ал қалған бөлігі шөлде өткен 1 жылды, содан кейін Леуіліктер, Сандар және Екінші Заң кітаптарындағы тағы 39 жылды қамтиды. Бастау кітабында, Ясая кітабында, израильдіктер ашаршылық кезінде Мысырдың Гошен жеріне қоныстанды, себебі израильдік, Иосип, фараон сарайында жоғары лауазымды шенеунік болған еді. Шығу кітабы Иосиптің өлімімен және «Иосипті білмейтін» жаңа фараонның билікке келуімен басталады (Шығу 1:8). Фараон Мысырдағы израильдіктердің саны мен күшіне алаңдап, оларды құл қылып, Питом және Рамсес деп аталатын екі «қойма» қаласын салуға бұйрық береді (Шығу 1:11). Фараон еврейлердің барлық ер балаларын дүниеге келген кезде өлтіруді бұйырады. Бірақ бір еврей баласын құтқарып, Нил өзеніне қойылған себетке салып жібереді. Оны фараонның қызы тауып алып, асырап алады және Мұса деп ат қояды. Мұса еврей құлын ұрып жатқан мысырлықты өлтіріп, Мидианға қашып, Мидиан діни қызметкері Иетроның қызы Циппораға үйленеді. Ескі фараон қайтыс болып, таққа жаңасы отырады. Езекиел 20:8-9 айтуынша, құл болған израильдіктер «тілсіздіктер» жасап, Мысырдың құдайларына табыныпты. Бұл Жаратқан Иені оларды жоюға итермеледі, бірақ Ол Өзінің атын «намыссыз қалдырмау» үшін оларға мейірімділік танытты. Осы уақытта Мұса Хориб тауына барады, онда Жахве жалынып тұрған бұтада пайда болып, оған Мысырға барып, еврей құлдарын босатып, уәде етілген Кәнаан жеріне алып келуді бұйырады. Жаратқан Ие Мұсаның інісі Ааронға да сөйлейді: «Екеуің де израильдіктерді жинап, Жаратқан Иенің уәдесіне сенулері үшін белгілер көрсетіңдер!» Мұса мен Аарон фараонға барып, израильдіктерге діни мерекеге шөлге баруға рұқсат беруін сұрайды. Бірақ фараон бұдан бас тартып, израильдіктерге сабансыз кірпіш жасауды бұйырады және олардың жұмыс жүктемесін арттырады. Мұса мен Аарон фараонға қайта барып, израильдіктерді босатуды өтінеді. Фараон Мұсадан керемет жасауды талап етеді, ал Аарон Мұсаның таяғын лақтырады, ол танинге (теңіз жыртқышы немесе жыланға) айналады (Шығу 7:8-13); бірақ фараонның сиқыршылары да осыны істей алады, бірақ Мұсаның таяғы оларды жұтып қояды. Фараон израильдіктерді жібермейді. Осыдан кейін Яхве Мысырға Жазаларды жіберуді бастайды, Мұса фараонға барып, фараон израильдіктерді жібермей берген сайын. Фараонның сиқыршылары алғашқы жазаларды қайталай алады, онда Яхве Нилді қанға айналдырады және бақалардың жазасын шығарады, бірақ үшінші жазадан бастап ешқандай жазаны қайталай алмайды, яғни масалардың жазасы. Әр жазадан кейін фараон израильдіктерге Жахвеге құлшылық етуге мүмкіндік береді, бірақ оларды босатудан бас тартады. Мұсаға еврей күнтізбесінің бірінші айы Авивті белгілеу бұйырылады. Ол израильдіктерге айдың 10-шы күні қошқар шалып, 14-ші күні оның қанын есіктердің екі жағына және есік бағаналарына жағуды және сол түні, толық айда, Құрбандық тойын тойлауды бұйырады. Соңғы жазада Жаратқан Ие Мысырдың барлық тұңғыш ұлдары мен малдың тұңғыштарын өлтіреді, бірақ есіктеріне қан жағылған израильдіктер аман қалады. Яхве израильдіктерге осы оқиғаны еске алу үшін «мәңгілік ереже» ретінде мереке өткізуді бұйырады (Шығу 12:14). Фараон, соңғы ұлы өлгеннен кейін, израильдіктерді Мысырдан қуғынға шығарады. Жаратқан Ие израильдіктерге күндіз бұлт, ал түнде от бағанасымен жол көрсетеді. Бірақ израильдіктер кеткен соң, Яхве фараонның жүрегін «қатаңдатады». Фараон ойын өзгертіп, израильдіктердің соңынан қуып, Қызыл теңіздің жағасына жетеді. Мұса таяғымен Қызыл теңізді екіге бөліп, израильдіктер құрғақ жермен өтеді, бірақ теңіз соңынан қуған мысырлықтардың үстіне жабылып, оларды суға батырады. Израильдіктер шағымдана бастайды, ал Яхве оларға керемет түрде су мен азық-түлік береді, соңынан оларға жеуге манна жаудырады. Амалектер Рефидимге шабуыл жасайды, бірақ жеңіледі. Иетро (Мұсаның қайнағасы) Мұсаны Израиль тайпалары үшін соттар тағайындауға көндіреді. Израильдіктер Синай шөліне жетеді және Яхве Мұсаны Синай тауына шақырады, онда Яхве халқына Өзін ашады және Он Буйрықты және Мұсамен жасалған келісімді бекітеді: израильдіктер Оның Торасын (яғни заңын, нұсқауларын) сақтауы керек, ал Ол оларға Кәнаан жерін береді. Яхве Аароннан тараған діни қызметкерлерді және басқа да заңдарды орнатады. Бірақ Мұсаның болмағанда израильдіктер Яхвеге қарсы күнә жасайды, алтын бұзау жасап, жасайды, ал Яхве оған жаза ретінде левилерді үш мың адамды өлтіреді (Шығу 32:28), және Яхве израильдіктерге жаза жібереді. Израильдіктер енді келісімді қабылдайды, ол қайта орнатылады, Яхвеге шатыр салады және олардың заңдарын алады. Яхве Мұсаға израильдіктердің санағын алуды және левилердің міндеттерін белгілеуді бұйырады. Содан кейін израильдіктер Синай тауынан кетеді. Яхве Мұсаға Кәнаан жерін барлау үшін алдын ала он барлаушы жіберуді бұйырады. Барлаушылар кәнаандықтардың күшті екенін анықтайды және израильдіктер оларды жеңе алмайды деп сеніп, көптеген барлаушылар израильдіктерге Кәнаанда алыптар көп екенін жалған түрде хабарлайды, сондықтан израильдіктер шабуыл жасамайды (Сандар 13:30-33). Израильдіктер Кәнаанға барудан бас тартады, сондықтан Яхве Өзін көрсетеді және Мысырдан шыққан ұрпақ Кәнаанға кіре алмайынша өлуі керек деп жариялайды. Израильдіктер шөлде қырық жыл бойы күтуі керек, ал Яхве барлаушыларды жазалайды, тек адал Иешуа мен Халев ғана уәде етілген жерге кіре алады (Сандар 13:36-38). Корах, Изхар ұлы бастаған израильдіктер тобы Мұсаға қарсы бүлік көтереді, бірақ Яхве жерді ашып, оларды тірідей Шөлге жібереді (Сандар 16:1-33). Израильдіктер Кадеш Барнея оазисіне келеді, онда Мириам қайтыс болады және израильдіктер қырық жыл бойы күтеді. Халықтың суы бітіп, Яхве Мұсаға тасқа сөйлеп су алуды бұйырады, бірақ Мұса таяғымен тасқа соққы береді, сондықтан Яхве оған уәде етілген жерге кірмеуге тыйым салады. Мұса Эдом патшасына Кәнаанға өтуге рұқсат сұрап хат жібереді, бірақ патша бас тартады. Израильдіктер Хора тауына барады, онда Аарон қайтыс болады. Израильдіктер Эдомды айналып өтуге тырысады, бірақ израильдіктер нан мен судың жетіспеуіне шағымданады, сондықтан Яхве оларды уландыратын жыландардың жазасын жібереді (Сандар 21:4-7). Мұса құтылу үшін дұға еткеннен кейін, Яхве оған қола жыланды жасауды бұйырады, оған қараған израильдіктер жазылады (Сандар 21:8-9). Израильдіктер жақын арада басқа да мемлекеттермен қақтығысқа түседі, ал Моав патшасы Балаамнан израильдіктерге қарғыс айтуын сұрайды, бірақ Балаам оларды баталайды. Кейбір израильдіктер моавтық әйелдермен жыныстық қатынасқа түсіп, моавтық құдайларға табынады, сондықтан Яхве Мұсаға бұзықтарды дарға асуды бұйырады және жаза жібереді. Яхве ашуының толық көлемі Финеес израильдік пен моавтық әйелмен жыныстық қатынаста болғанда оларды дарға асу арқылы азайтылады (Сандар 25:7-9). Яхве израильдіктерге мидяндықтарды жоюды бұйырады, ал Мұса мен Финеес тағы бір санақ алады. Содан кейін олар Трансиорданиядағы Ог пен Сихон жерлерін жаулап алып, Гад тайпаларын, Рувиимдерді және Манассе тайпасының жартысын сол жерге қоныстандырады. Мұса Йордан өзенінің жағасында израильдіктерге соңғы рет үн қойып, олардың саяхатын және оларға қосымша заңдарды қайталайды. Яхве Мұсаға Иешуаны шақыруды бұйырады, оған Кәнаанды жаулап алуға басшылық етуді тапсырады. Яхве Мұсаға Нево тауына көтерілуді бұйырады, онда ол уәде етілген жерді көреді және қайтыс болады.
Шығуы және тарихилығы
Қазіргі заманғы ғылымда Мысырдан шығудың тарихилығына қатысты екі басты пікір бар. Басым көпшілік пікір бойынша, Киелі кітаптағы Мысырдан шығу туралы баяндаманың қандай да бір тарихи негізі бар, бірақ оның тарихи құндылығы шамалы. Екінші пікір, көбінесе Библиялық минимализм мектебімен байланысты, Киелі кітаптағы шығу туралы дәстүрлердің ежелгі еврей қауымының туындысы екенін, және олардың тарихи негізі жоқ дерлік дейді. Киелі кітаптағы Мысырдан шығу туралы баяндаманы еврей халқының құрылтай мифі ретінде қарастыру дұрыс, ол олардың мәдениеті мен институттарының идеологиялық негізін құрайды, бірақ исраилдіктер тарихының нақты бейнесі емес. Киелі кітаптағы баяндама, егер оны нақты түрде жоққа шығаруға болмаса, негізінен дұрыс деп есептеу (Библиялық максимализм) қазіргі танымал ғылымда "негізінен фундаменталистік бағыттағылардың арасында ғана, тіпті олардың да арасында сирек кездеседі". Киелі кітапқа жатпайтын ежелгі мәтіндерде немесе археологиялық қазбаларда осы оқиғаға немесе оның кейіпкерлеріне тікелей дәлел табылмады, осы себепті көптеген ғалымдар Мысырдан шығу оқиғасын Израиль тарихының толық шолуынан шығарып тастады.
Киелі кітаптың сенімділігі
Көптеген ғалымдар Киелі кітаптағы Мысырдан шығу оқиғасын тарихи шындық ретінде қабылдамайды. Көптеген ғалымдардың пікірінше, Мысырдан шығу туралы әңгімелер оқиғалар болғаннан кейін ғасырлар өткен соң жазылған. Өзінің тарихи негізін көрсету үшін Мысырдан шығу кітабы оқиғаны 2666 жылға (Мысырдан шығу 12:40-41), киелі шатырдың салынуын 2667 жылға (Мысырдан шығу 40:1-2, 17) дейін мерзімдейді, израильдіктердің 430 жыл бойы Мысырда тұрғанын (Мысырдан шығу 12:40-41) және Гошен (Төрелік кітабы 46:28), Питома және Рамсес (Мысырдан шығу 1:11) сияқты жер-су аттарын көрсетеді, сондай-ақ 600 000 израильдік ер адамның қатысқанын (Мысырдан шығу 12:37) айтады. Сандар кітабындағы мәліметтерге сәйкес, далада саяхат еткен кезде 20 жастан асқан израильдік ер адамдардың саны 603 550 болған, егер әйелдер мен балаларды ескерсек, израильдіктердің жалпы саны 2,5-3 миллионға жетеді – бұл Синай шөлінің көтере алатынынан әлдеқайда көп. Географиялық сипаттамалар нақты емес, мысалы, Гошен сияқты аймақтар белгісіз, ал Бес кітаптың мерзімдемесіне қатысты ішкі қайшылықтар бар. Мұсаның тарихи мысырлық прототипін анықтауға жасалған ешбір әрекет кең қолдау таппады, ал Мысыр тарихындағы ешбір кезең Киелі кітаптағы Мысырдан шығу оқиғасына сәйкес келмейді. Оқиғаның кейбір элементтері ғажайыптыққа толы және рационалды түсіндіруге келмейді, мысалы, Мысырдағы апаттар мен Қызыл теңізден өту. Киелі кітап Мысырдан шығу оқиғасына қатысқан фараондардың есімдерін атамайды, бұл қазіргі ғалымдар үшін Мысыр тарихын және Киелі кітаптағы оқиғаны салыстыруды қиындатады. Жаңа патшалық дәуіріндегі ежелгі мысырлық мәтіндерде Мысырда құл ретінде және жұмысшы ретінде өмір сүрген «азиялықтар» туралы айтылса да, бұл адамдарды израильдіктермен сенімді түрде байланыстыру мүмкін емес, ал замандас мысырлық мәтіндерде Киелі кітапта сипатталғандай құлдардың кең ауқымды көшіп кетуі туралы ешқандай мәлімет жоқ. Израильдіктердің ең ерте сақталған тарихи айғағы – мысырлық Мернептах стеласы (б.з.д. 1207 ж.) оларды Кәнаанда немесе оның маңында орналастырған сияқты көрінеді және ешқандай шығу туралы көрсетпейді. Археолог Израиль Финкельштейн, Мысырдан шығу, Сандар және Ережелер кітабындағы маршрут тізімдерін талдағаннан кейін, Киелі кітаптағы оқиғаның белгілі бір оқиға емес, б.з.б. 16-10 ғасырларға созылған ұзақ мерзімді мәдени естелік екенін айтады: «Бастауы бұлыңғыр және қазіргі уақытта іздеуге келмейді». Керісінше, қазіргі археологиялық зерттеулер Кәнаандықтар мен израильдіктердің қоныстануы арасындағы үзіліссіздікті көрсетеді, бұл Израильдің негізінен Кәнаандық шығу тегін көрсетеді және Мысырдан келген шетелдіктер тобы ерте Израильді құрады дегенге ешқандай дәлел жоқ.
Мүмкін тарихи шығу тегі
Археологиялық дәлелдердің жоқтығына қарамастан, көптеген ғалымдар Шығудың қандай да бір тарихи негізі бар деген пікірде, Кентон Спаркс оны «мифологиялық тарих» деп атайды. Ғалымдар мысырлықтардың шағын тобы ерте исраилдіктерге қосылған болуы мүмкін деп болжайды, содан кейін олар бүкіл Израильге өздерінің Мысырдан шығу оқиғасын қосты. Уильям Г. Девер бұл топты Жозеф тайпасымен, ал Ричард Эллиот Фридман оны Леви тайпасымен абайлап сәйкестендіреді. Шығудың тарихи ядросын қабылдайтын көптеген ғалымдар бұл мүмкін болатын шығу тобын б.з.д. XIII ғасырда, Рамзес II кезінде, ал кейбіреулері б.з.д. XII ғасырда, Рамзес III кезінде деп санайды. Шығу мифінің негізін құрайтын тарихи дәстүрлердің дәлелі ретінде ежелгі семит тілінде сөйлейтін халықтардың шағын топтарының Мысырға және одан XVIII және XIX династиялар кезінде қозғалысы туралы құжатталған мәліметтер, Шығу оқиғасындағы мысырлық фольклор мен мәдениетінің кейбір элементтері, сондай-ақ Мұса, Аарон және Пинехас есімдері, олардың мысырлық тегі бар сияқты көрінеді. Ғалымдар мұндай көшпенділікке қанша адам қатысқан болуы мүмкін екендігі туралы бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейін бағалайды. Джоэл С. Баден Мысырдағы семит тілінде сөйлейтін құлдардың бар екендігін атап өтті, олар кейде аз санда қашып кететін. Б.з.д. II мыңжылдықтың соңында Кәнаанды мысырлықтардың қысымшылық билігі, Израильдіктер арасындағы жергілікті кәнаандықтардың египеттік босқындардың шағын тобы туралы әңгімені қабылдауына көмектескен болуы мүмкін. Мысырдың XVII династиясы Мысырдың көп бөлігін басып алған семит тобы – гиксостарды қуған оқиға да осы оқиғаның тарихи салыстырмалылығы немесе бастауы ретінде жиі талқыланады. Надав Нааманның пікірінше, Мысырдың XIX және әсіресе XX династиялары кезіндегі қанаушылық билігі Мысырдың қанаушылығы туралы «ұжымдық естелік» қалыптастырып, халық санасында Кәнааннан Мысырға көшірілді. Көптеген басқа ғалымдар бұл көзқарасты қабылдамайды, керісінше, Киелі кітаптағы Шығу дәстүрлерін яһудилердің жер аударылған және жер аударылғаннан кейінгі қауымының ойлап тапқандығы ретінде қарастырады, тарихи негізі шамалы. Мысалы, Лестер Граббе «Шығудың тарихында тамырлануы керек деген нақты себеп жоқ» деп, оқиғаның егжей-тегжейі дәстүрлі II мыңжылдыққа қарағанда, б.з.д. VII-V ғасырларға жақын деп мәлімдеді. Филип Р. Дэвис бұл оқиғаның б.з.д. V және VI ғасырларда ассириялықтардың Мысырға гарнизондық әскер ретінде орналастырған израильдіктер мен иудеялықтардың Израильге қайтуынан шабыттанғанын ұсынды.
Ерте дәстүрлер
Еврейлердің көшіп кетуі туралы дәстүрлердің алғашқы іздері Солтүстік Израильде б.з.д. 8 ғасырда өмір сүрген Емос пен Ошия пайғамбарларында кездеседі, бірақ олардың оңтүстік замандасы Ишая көшіп кету туралы ешқандай білімді көрсетпейді. Михей сол уақытта оңтүстікте белсенді болған, бір рет Мысырдан шығу туралы сөз етеді, бірақ бұл үзінді кейінгі редактордың қосқан бөлігі ме, жоқ па деген пікір талқыланады. VII ғасырда өмір сүрген Еремия Мұсаны да, Мысырдан шығуды да айтады. Сондықтан бұл оқиға б.з.д. 10 немесе 9 ғасырларда пайда болған болуы мүмкін. Бұл оқиға парсы дәуірінде біріктірілместен бұрын Израильде, Иорданның арғы жағында және Яһуда патшалығының оңтүстігінде әртүрлі формада пайда болған. Мысырдан шығу оқиғасы б.з.д. VI ғасырда Бабыл тұтқынынан оралудың әсерінен одан әрі өзгертіліп, кеңейтілген болуы мүмкін. Киелі кітаптан алынған мәліметтерге сүйенсек, Мысырдан шығу Солтүстік Израиль патшалығының "негізін қалаған аңыз" немесе "мемлекеттік идеология" болып табылады. 80 және 81-ші Забур жырларында Құдай "Мысырдан жүзім бұтасын алып шықты" (Забур 80:8) деп айтылған. Патшалар кітабында Израильдің патшасы Еробоғамның Бетел мен Дан қалаларында екі алтын бұзау бағыштағаны жазылған. Ол: "Ей Израиль, сені Мысыр елінен бастап алып шыққан тәңірлерің мыналар" (1 Патшалар 12:28) деген сөздерді қолданады. Ғалымдар Ежелгі Шығу 32-тарауда айтылған Һаронның алтын бұзау жасағанымен Еробоғамның бұзауларын байланыстырады. Екеуінде де бағышталудың бір-біріне ұқсайтын сөздері бар ("Сендерді Мысыр елінен алып шыққан құдайларың осылар, уа, Израиль" (Мысырдан шығу 32:8). Бұл оқиға "Бет-Елдің бұзауларына қарсы айтылған жағымсыз әңгіме" деп аталады. Египетолог Ян Асманн бұл оқиғаның б.з.д. 931 жылы орын алғандығын, оның тарихи перғауын Шешонк І (библиялық Шишак)пен байланысы болғандықтан, ішінара тарихи болуы мүмкін деп болжады. Стивен Расселл бұл дәстүрді "б.з.д. сегізінші ғасырға немесе одан ертерекке" қатыстырды және ол Солтүстік Патшалықтан шыққан шынайы Мысырдан шығу дәстүрін сақтайтынын, бірақ оны Яһудалық қайталауда деп дәлелдеді. Расселл мен Фрэнк Мур Крос Солтүстік Израиль патшалығында тұрған израильдіктер Бетел мен Дандағы бұзауларды Һарон жасаған деп ойлаған шығар деп жазды. Расселл бұл жазбаның Еробоғаммен байланыстылығы кейінірек, мүмкін, бір яһуди редакторынан шыққан болуы мүмкін деген ойды айтты. Алайда Паулин Вивианоның тұжырымдамасы бойынша, Ошия кітабындағы Еробоғамның бұзаулары туралы айтылған сөздер (Ошия 8:6 және 10:5) де, Жеремия пайғамбардың (жетіінші ғасыр) тәңірлерге табынуға жиі тыйым салуы да Синайда алтын бұзау жасалғаны туралы ешқандай дәстүр туралы білімі жоқ екенін көрсетеді. Мысырдан шығу туралы еврейлердің салт-дәстүрі туралы ең алғашқы дәлелдердің бірі 78-ші Забурда кездеседі. Памела Бармаш бұл Забурдың Солтүстік патшалыққа қарсы айтыс екендігін дәлелдеді; ол сол патшалықтың 722 жылы жойылуын атамағандықтан, ол сол уақытқа дейін жазылған болуы керек деген қорытындыға келді. Забур жыршысы жазған Мысырдан шығу кітабында Мұсаның аты аталмаған және маннаның шөл даладағы нан емес, "батырлар тағамы" ретінде сипатталғаны сияқты кейбір маңызды айырмашылықтар бар. Надав Нааман Солтүстік патшалықтың жойылуынан бұрын Яһудада Мысырдан шығу дәстүрі болғандығын көрсететін басқа да дәлелдерді, соның ішінде Теңіз жырларын және 114-ші Забурды, сондай-ақ бұл оқиғаның сол жерде үлкен саяси маңызға ие болғанын дәлелдеді. Яһудалықтардың құлшылық ету нысаны болған, ол Мысырдан шығумен байланысты қола жылан немесе нехустан: 2 Патшалар 18:4-ке сәйкес, қола жыланды Мұса жасаған және Яһуда патшасы Езекияның уақытына дейін Иерусалимдегі ғибадатханада табынып келген, оны діни реформаның бір бөлігі ретінде жойған, бәлкім, б.з.д. 727 жылы. Мұсаның Мысырдың бес кітабындағы 21-Сандар 4-9-тарауында мыс жыланды жасағаны туралы жазылған. Мейндерт Дикстра жазғандай, Нехуштанның Мұсаның түпнұсқасы тарихи болуы мүмкін емес, бірақ оның Мұсамен байланысы кейінгі редактордың жұмысы емес, шынайы болып көрінеді. Марк Уолтер Бартуш нехуштанның Патшалар кітабында бұрын айтылмағандығын атап өтті және мыс жыланның 722 жылы жойылғаннан кейін Солтүстік патшалықтан Иерусалимге әкелінгенін айтады.
Тораның мазмұны
Синайдағы Құдайдың аян беруі бастапқыда Мысырдан шығумен байланысты емес дәстүр болған сияқты. Джоэл С. Баден: "[Исраил мен Шөл даладағы оқиғалар арасындағы] тігістер әлі де көрініп тұр: Исраилдің Мысырдан құтқарылуы туралы баяндауда оларды Қанааннан басқа жерге алып баратынына ешқандай меңзеу жоқ, бірақ олар күтпеген жерде, ешқандай нақты географиялық тәртіппен емес, белгісіз тауға қарай бет бұрғандарын сезінеді", - деп атап өтті. Сонымен қатар, Заңның Ескі өсиеттегі кітабындағы (Деутерон) аянды бастапқыда Мысырдан шығудан бөлек екендігі туралы жалпы келісім бар: Деутеронның түпнұсқасы әдетте б.з.д. 7-ғасырымен мерзімделген. Леуіліктер мен Сандар кітаптарының мазмұны діни қызметкерлердің жазбаларына кейіннен қосылған. Ғалымдар Тораның (немесе Пентатеухтің) жарыққа шығуы парсы кезеңінің ортасында (б.з.д. 5-ғасыр) болған деп санайды, бұл Бабылдан оралған яһуди қауымының басшысы Езраның оны жариялаудағы маңызды рөлін көрсететін дәстүрлі яһуди көзқарасына сәйкес келеді. Киелі кітаптың алғашқы бес кітабының құралуын түсіндіру үшін көптеген теориялар ұсынылған, бірақ олардың екеуі ерекше ықпалды болды. Біріншісі, 1985 жылы Петер Фрей ұсынған Парсы империясының рұқсаты, Парсы билігі Иерусалимдегі яһудилерден жергілікті тәуелсіздіктің құны ретінде бірыңғай заң жинағын ұсынуды талап еткендігі туралы. Фрейдің теориясы 2000 жылы өткен салааралық симпозиумда жоққа шығарылды, бірақ Парсы билігі мен Иерусалим арасындағы қарым-қатынас маңызды мәселе болып қала береді. Екінші теория, Джоэл П. Вайнбергпен байланысты және "Азаматтық ғибадатхана қауымы" деп аталады, Мысырдан шығу оқиғасы ғибадатхана төңірегінде ұйымдастырылған, оған мүше болғандар үшін банк ретінде әрекет еткен пост-изілдік яһуди қауымының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін құрастырылған. Мысырдан шығу оқиғасын қамтитын кітаптар осы қауымға (яғни Исраилге) кімнің жататынын анықтайтын "жеке куәлік" ретінде қызмет етті, осылайша жаңа институттары арқылы Исраилдің бірлігін нығайтты.
Геллендік Египет параллельді баяндамалары
Птолемей патшалығы кезінде грек және латын тілдерінде жазған жазушылар (б.з.д. 4 ғасырдың соңы – б.з.д. 1 ғасырдың соңы) Мысырдан шығу оқиғасымен байланысты шетелдіктердің бір тобының қуылғаны туралы бірнеше мысырлық әңгімелерді жазды. Бұл әңгімелерде көбінесе Екінші аралық кезеңнің (“Хиксос кезеңі”) элементтері кездеседі және олардың көпшілігі еврейлерге өте жаулы. Киелі кітаптан тыс ең ерте жазба – бұл б.з.д. 320 жыл шамасындағы Хектай Абдерскийдің (Геккатей) айтуы, ол Иосиф Флавийдің “Апионға қарсы” еңбегінде және б.з.д. 1 ғасырдың грек тарихшысы Диодордың нұсқасында сақталған. Геккатей мысырлықтардың жат жұрттықтарды қоздырған ауру үшін кінәлап, оларды елден қуғандарын, содан кейін олардың басшысы Мұса оларды Кәнаанға алып кеткенін айтады. Бұл нұсқада Мұса өте жағымды бейнеленген. Иосиф Флавийдің “Апионға қарсы” еңбегінде сақталған Манетоның айтуынша, Осарсеф есімді дін қызметкерінің басшылығымен 80 000 тері ауруымен ауырған және басқа да “ластанған” адамдар бұрынғы хиксостармен бірігіп, Мысырды басып алуға тырысады. Олар перғауын мен оның ұлы оларды Сирия шекарасына дейін қуғанша, қиындықтар тудырады, онда Осарсеф тері ауруымен ауырғандарға заң кодексін сыйлайды және өз атын Мұсаға өзгертеді. Манетоның жазбасында Осарсефті Мұсамен теңестіруі интерполяция болуы мүмкін немесе Манетоның өзі қосымшалаған болуы мүмкін. Бұл оқиғаның басқа нұсқаларын б.з.д. 1 ғасырдың египет грамматигі Александриялық Лисимах, б.з. 1 ғасырдың рим тарихшысы Тацит, еврейлердің құдай ретінде есекке табынғанын айтып, египет дінін қысымға алған, сондай-ақ рим биографы Плутарх, египет құдайы Сетті Мысырдан қуғандарын және оның Яһуда мен Иеросолима есімді екі ұлы болғандарын жазды. Бұл әңгімелер Мысырдың Мысырдан шығу оқиғасына жауап ретінде туған болуы мүмкін. Мысыр тарихын зерттеуші Ян Ассман бұл оқиғаның ауызша көздерден келгенін және ол “египет жазушыларының еврей кітаптарымен алғаш танысқан уақытына дейін [] болған болуы керек” деп болжайды. Ассман бұл әңгіменің бір ғана бастауы болмағанын, керісінше, Амарна және Хиксос кезеңдері сияқты көптеген тарихи тәжірибелерді халық жадында біріктіргенін айтады. Әңгімелердің бастапқыда еврейлерге қатысы болмағандығы туралы көпшілік пікір білдіреді. Эрих С. Грюен бұл Манетоның баяндамасына өздерін енгізген еврейлердің өзі болуы мүмкін екенін ұсынды, онда египеттіктердің көзқарасынан жағымсыз әрекеттер, мысалы, храмдарды жеңілтеу, оң жағынан түсіндіріледі.
Иудаизмдегі
Мысырдан шығуды еске алу яһуди діні мен яһуди мәдениетінің орталық бөлігі болып табылады. Киелі кітапта Мысырдан шығу оқиғасы Израиль халқының құрылуы және Құдаймен байланысын нығайту оқиғасы ретінде жиі айтылады. Бұл оқиғаны пайғамбарлар Хошея, Иеремия және Езекиіл осылай сипаттаған. Мысырдан шығу яһуди дұғаларында күнделікті еске алынады және жыл сайын Пасха, Шавуот және Суккот мерекелерінде тойланады. Традициялық яһуди дұға шалдарының бұрыштарындағы махрайлар (жіптер) Мысырдан шығудың шегінде берілген заңдарды сақтау міндетін еске сақтау үшін физикалық ескерту ретінде сипатталады: «Оларға қарап, Раббының барлық пәрмендерін еске түсіріңіз» (Сандар кітабы). Мысырдан шығумен байланысты мерекелер бастапқыда ауыл шаруашылығы және маусымдық тойлар ретінде басталды, бірақ Израильдің Құдайдың көмегімен қысымнан құтылу туралы баяндамасына толыққанды енді. Яһудилер үшін Пасха израильдіктердің Мысырдағы құлдықтан азаттығын, Израильдің Кәнаан жеріне қоныстануын және «өлім періштесінің өткізіліп кетуін» (тұңғыштардың өлімі кезінде) тойлайды. Пасхаға қатысты ритуалдық тамақ – Седер деп аталады, оның барысында Мысырдан шығу оқиғасы қайтадан айтылады. Седердің Хагадах кітабында жазылғандай, әр буын Мысырдан шығу туралы есте сақтап, өзін сол оқиғамен байланыстыруға міндетті. Сондықтан «Песахым» (10:5) кітабында былай делінген: «Әр буын өзін Мысырдан шыққандай санауы керек». Израильдіктер Мысырдан асығысқандықтан, нан пісіруге уақыт таба алмады, сондықтан Пасхада ашытқысыз нан – маца желінеді және үйлер ашытқы қосқан заттардан тазартылуы керек, бұл «хамец» деп аталады. Шавуот – Мұсаға Синай тауында Заңның берілуін тойлайды; яһудилер осы күні келісімге адал болуға шақырылады. Кейбір дін ағымдары Шавуоттан кейін «Үш қайғылы апта» мерекесін тойлайды, оның барысында яһудилердің Құдаймен қарым-қатынастарында жасаған екі ең ауыр күнәсы – Алтын бұзау жасау және Он екі барлаушының Құдайдың уәдесіне күмәндануы үшін қайырлы тілек айтады. Үшінші яһуди мерекесі – Суккот, яғни Шатырлар мерекесі, израильдіктердің Мысырдан шыққаннан кейін үйлерінен қол үзгенде шатырларда тұрғандарын еске салады. Бұл мереке Құдайдың израильдіктерді шөлде азық-түліксіз және баспанасыз кезінде қалай қамқорлағанын көрсетеді. Оны сукка салу арқылы тойлайды – уақытша баспана, сондай-ақ шатыр немесе киіз үй, онда Суккоттың ритуалдары орындалады, бұл израильдіктердің шөлде саяхаттаған кездегі үйлерінің уақытша екенін еске салады.
Христиан дінінде
Христиандық евхаристия рәсімі мен Пасха мерекесі Пасха мен Шығу оқиғаларының бейнелеріне тікелей сүйенеді. Жаңа өсиетте Иса жиі Шығу мотивтерімен байланыстырылады. Марк ішіндегі Жақсы жаңалықтың Шығу туралы мидраш болуы мүмкін деген пікір бар, бірақ ғалым Ларри Дж. Перкинс мұны ықтимал деп санамайды. Марк Исаның төгілген қаны Мұсаның бұқаларды құрбандыққа шалу арқылы жасаған келісім сияқты жаңа келісім құрғанын көрсетеді (Марк 14:24; Шығу 24:5). Матай ішіндегі Жақсы жаңалықта Иса, Ұлы Ирод жасаған Нәсіпсіздердің қырғынынан құтылып, Мысырдан қайтып келгенге дейін Шығу бағытын өзгертеді (Матай 2:13-15). Матайдағы басқа да ұқсастықтар оның суға батырылуы (Матай 3:13-17) және шөлде сынақтан өтуі; израильдіктерден айырмашылығы, ол тәлкеуге қарсы тұра алады (Матай 4:1-3). Жохан ішіндегі Жақсы жаңалық Исаны бірнеше рет Пасха қойы деп атайды (Жохан 1:29, 13:1, 19:36), мұндай нәрсе 1 Петірде (1 Петір 1:18-20) және 1 Коринфтіктерде (1 Коринфтіктер 5:7-8) де кездеседі. Майкл Грейвс Пауылдың 1 Коринфтіктерге 5:7-8-дегі Шығу туралы талқылауын және Коринфтегі ерте шіркеуді шөлдегі израильдіктермен салыстыруын «Шығуға қатысты ең маңызды Жаңа өсиеттік өлеңдердің екеуі» деп атайды. Сондай-ақ, ол Исаны манна (Жохан 6:31-5), шөлдегі тастан ағып жатқан су (Жохан 7:37-9) және от тірегі (Жохан 8:12) деп атады. Ерте христиандар Шығу оқиғаларындағы, кейде Шығудың өзіндегі әрекеттерді Исаның немесе Исаның әрекеттерінің алдын-ала хабарлауы ретінде түсіндірді. Римдіктерге 9:17-де Пауыл Мысырдағы апаттар кезінде Перғауынның талқандаған жүрегін Мәсіхті қабылдамаған яһудилердің талқандаған жүректерімен байланыстырып түсіндіреді. Алғашқы христиан авторлары, мысалы, Юстин Мартир, Ириней және Августин, Мұсаның Ескі келісімін Мәсіхтің Жаңа келісімімен алмастырғанын баса айтты, ол барлық адамдарға ашық болды және яһудилермен ғана шектелмеді.
Тарихи шабыт ретінде
Кейбір тарихи оқиғалар мен жағдайлар Қияметтен шығу оқиғасымен салыстырылып келді. Көптеген ерте американдық қоныс аударушылар Еуропадан Америкаға жаңа өмірге қашуларын жаңа Қиямет деп түсіндірді. Американың "негізін қалаушы әкелері" Томас Джефферсон мен Бенджамин Франклин АҚШ-тың Ұлы мөрінде Мұсаның израильдіктерді Қызыл теңізден алып өтуін бейнелеуді ұсынды. Құлдыққа және нәсілдік қысымға ұшыраған афроамерикалықтар өз жағдайларын Қияметтен шығу арқылы түсіндіріп, оны әлеуметтік өзгерістердің ынталандырғышы етті. Оңтүстік Американың азат ету теологиясы да Қияметтен шығудан үлкен шабыт алды.