Кіріспе

Библиялық апокрифтер

Жохан елшісінің істері – бұл Жохан елшісі туралы әңгімелер жинағы, бұл әңгімелер біздің заманымыздың 2-ші ғасырынан бастап жазба түрінде тарала бастады. Жохан елшісінің істерінің қазіргі тілдерге аудармалары ғалымдар тарапынан кейінірек жазылған бірнеше қолжазбалардан қайта құрастырылды. Жохан елшісінің істері көбінесе Жаңа өсиеттегі апокрифтер ретінде жіктеледі.

Жоханның істері және Жохан туралы басқа да оқиғалар

2 ғасырда Жохан және басқа апостолдар туралы көптеген әңгімелер тарала бастады. Бұл әңгімелер әртүрлі авторлар мен жағдайларға негізделген, ғасырлар бойы әртүрлі формаларда және тілдерде қайта қаралып, ауыстырылды. Кейде бастапқыда жеке тараған эпизодтар басқа әңгімелермен біріктіріліп, апостол туралы жинақтар құрады, ал кейде бірнеше эпизодтан тұратын жинақтың бөлігі болған эпизодтар бөлініп, жеке таратылды. Мұндай әңгімелердің сақталған қолжазбаларының көпшілігі олар алғаш тарала бастағаннан кейін көп уақыт өткен соң жазылған. Бұл факторлар апостол Жохан туралы әңгімелердің ең алғашқы нұсқаларын анықтауды қиындатады, және ғалымдар қай эпизодтар бастапқыда бірге болғанын әлі де талқылауда. Бір топ әңгімелерде Жохан Римде Домицианның алдына келіп, қауіпті у ішкеннен кейін аман қалады, бұл әңгімелер Жоханның істерінің кейбір ескі аудармаларында кездеседі, бірақ басқа эпизодтармен бірдей тегі болмайды деп есептеледі. Қазір ол Римдегі Жоханның істері деп аталады және жеке дәстүр ретінде қарастырылады.

А бөлімі

Жоғарыда А бөлімінде көрсетілген оқиғалар Жоханның кейбір серіктерімен Ефеске жақындап келе жатқан кезінен басталады. Оған қаладағы елеулі және күшті тұлға Ликомед келеді. Ликомед Жоханның Құдайынан алған аян туралы айтып береді. Ол Жоханға Милеттен бір адамның жеті күн бұрын аурудан қайтыс болған әйелі Клеопатраны сауықтыруға келетінін айтады. Ликомед келгеннен кейін жағдайды қарғайды және Джонның әйелі құдайдың күшімен қайта тірілетініне сенуін өтінгеніне қарамастан, қайғыдан қайтыс болады. Ефес қаласының бүкіл тұрғындары оның өліміне қатты абыржып, мәйітін көруге үйіне келеді. Содан кейін ол Мәсіхтен екеуін де өлімнен қайта тірілтуін сұрайды. Клеопатра да, Ликомед те қайта тіріліп, Ефес тұрғындарын өз көздерімен көрген кереметке таңғалдырады. Ефестің тұрғындары грек тәңірі Артемиданың туған күнін тойлап жатқанда, Жоханды өлтірмекші болады. Жақия оларды қатаң ескертіп, егер олар құдайлық құдіретімен оны сол жерде өлтіруге құдайларын көндіре алмаса, оларды құдайлары өлтіреді деп қорқытады. Ғибадатханада тұрғандар Жақияның өз қалаларында көптеген кереметтер жасағанын біліп, Жақиядан оларды жоймауын өтінді. Содан кейін Жақия Құдай құдіретін қолданып, Артемиданың құрбандық үстелін талқандап, ғибадатханадағы құрбандықтар мен жалған тәңірлерді бүлдіріп, ғибадатхананың жартысын құлатып, діни қызметкерін өлтірді. Осылай жойылғанда халық өздерінің қателіктерін бірден көріп, Жақияның Құдайы - жалғыз шынайы құдай екенін мойындайды. Бірде Джон мен оның серіктері төсек жарғақтары көп орналасқан қонақ үйде түнеп қалады. Жазушы мен оның серіктері Жүністің құрт-құртқа қарап, "Сендерге айтамын, құрт-құрттар, сақ болыңдар, үйлеріңді тастап, Құдайдың қызметшілерінен алшақ жерге барып, тынығып алыңдар!" деп айтқандарын естіді. Келесі күні таңертең баяндаушы мен оның екі жолдасы, Верус пен Андроник, оянып, құрттарды есік алдында жиналып, Джонның төсегінде үйлеріне оралуын күтіп отырғанын көрді. Үш адам Жүністі оятып, ол жаратылыстарға Құдайдың еркіне мойынсұнғандықтан, төсекке оралуға рұқсат береді. Содан соң олар Ефестегі Андрониктің үйіне барады. Оқырман Андрониктің Друзианаға үйленгенін біледі. Олар екеуі де Жақияның тәңірсіне табынып, өздерінің некелескен кезінде ұстамдылық танытады. Алайда, Друсиананың ұстамдылығы Ефес қауымының беделді мүшесі әрі "шайтанның қызметшісі" Каллимахтың жақындауына кедергі жасамайды. Каллимахтың құмарлығын білген Друзиана ауырп, өлді, өйткені ол Каллимахтың күнәсына өз үлесін қосты деп санайды. Иоанн Андроникті және Ефестің басқа көптеген тұрғындарын Друзиананың жоғалуынан жұбататын кезде, Каллимах Друзиананы өзіне иеленуге бел буған Андрониктің үй басқарушысы Фортунатусқа оның қабіріне кіруге және оның мәйітін зорлауға көмектесу үшін пара береді. Бірде улы жылан пайда болып, Фортунатты шағып өлтіреді, содан кейін Каллимахқа құшақтап, оны байлап қояды. Соңғысы әдемі жігітті, табиғаттан тыс тұлғаны көреді, ол оған "өліп, өмір сүруіңе болады" деп бұйырады. Келесі күні Джон мен Андроник Друсиананың қабіріне кіреді және оны әдемі жас жігіт қарсы алады, кейінірек ол баяндаушы Мәсіхпен сәйкестендіреді, ол Джонға Друсиананы көкке көтерілмес бұрын қайта тірілту керектігін айтады. Ал ол сол түні болған оқиғаларды білу үшін, Каллимахты қайта тірілтеді. Каллимах түнгі оқиғаларды баяндап, өзінің күмәндануына өкінді, Мәсіхтің еркіне мойынсұнды. Каллимах пен Друзиана қайта тірілгеннен кейін, Друзиана өзінің өлі денесін қорлау үшін жасалған қастандыққа қатысы бар басқа шабуылшыны аяп, Каллимахтың қалауына қарамастан Фортунатты өлімнен қайта тірілту қабілеті беріледі. Мәсіхті қабылдағысы келмеген Фортунатус қабірден қашып кетеді және ақырында жыланның алғашқы шағып алғаннан кейін қанға улануынан қайтыс болады.

Б бөлім

Көптеген ғалымдар басқа оқиғалардан өзге көзден шыққан деп санайтын Б бөлімінде, Жохан Исамен айқышқа шегелену оқиғасынан бұрын және сол оқиға кезінде болған алғашқы тәжірибелерін баяндайды. Бұл жазбаның бір бөлігі Иса бастаған дөңгелек биді қамтиды, ол былай дейді: «Мен оларға тапсырылғанға дейін Әкеге ән шырқайық және алдымыздағы нәрсеге қарсы шығайық». Исаның айналасында топтасып, қол ұстасып, билеп тұрған елшілер Исаның әнін «Амин» деп айқайлайды. Мәтінге кіріктірілген әнұран (94–96 бөлімдер) бар, оны кейбіреулер бастапқыда «кейбір Иоанндық қауымдастықтарда литургиялық ән (жауаппен) болды» деп санайды (Дейвис). 1916 жылдың жазында Густав Холст грек тілінен өз аудармасын (Head), Г.Р.С. Мидтің ықпалымен, екі аралас хор, әйел дауыстарының жартылай хоры және үлкен оркестр (Trippett) үшін «Исаның гимні» деп қойды. Бұл актіде Исаның бейнесінің өзгеруі де көрсетілген. Бұл сурет Исаның жалаңаш бейнесімен ерекшеленеді. Онда сол негізгі актерлер (Жохан, Петір, Жақып және Иса) бар, бірақ Ілияс немесе Мұсаның пайда болуы жоқ, синоптикалық Евангелиялардағы бейне өзгерту көріністерінен айырмашылығы (әсіресе, Жохан Евангелиясында жоқ). Б бөлімінде сондай-ақ Жоханның істері кітабындағы доцетикалық тақырыптардың көпшілігі бар. Иса бірнеше тарауда әрдайым өзгеріп отыратын денемен бейнеленген. Исаның денесі адамгершілікке жат және физикалық ауырсынуды сезіне алмайтындай деген доцетикалық тақырып православиелік христиандықта Мәсіхтің азап шегуі туралы идеямен қақтығыс тудырады. Гностиктердің Исаның кім болғаны жайлы түсініктері әртүрлі. Ғалымдар бұл бейнеде Исаның азап шегуі рухани, тәндік немесе екеуі де болып көрінуі керектігін түсіндіруге келіспейді. Иса айқышқа шегеленгенде болған азап туралы 101-ші тарауда жұмбақ түрде былай дейді:

Исаның өзгеріп жатқан денесі оның доцетикалық (осылайша гностикалық) тақырыптарының дәлелі ретінде қолданылса да, кейбір ғалымдар бұл «полиморфты христология» Иоанндық христиан әдеби дәстүрінің бөлігі екенін және оны табиғи гностикалық деп түсінбеу керек деп айтады. Бұл мотив екінші ғасырда дамыды және оны «протоортодокс» және ортодокс емес («ерекеттік») христиан қауымдары қолданды. Гностикалық қауымдар үшін «көптүр Мәсіхтің бейнесі материалдық әлемнен жоғары болуды білдіреді, ал [протоортодокс қауымдар] үшін олар Исаның өлімнің күшімен шектемейтінін, керісінше, ол физикалық өмірдің жоғары сатысына кіргенін көрсетеді». Апокрифтік жазбалардың тағы бірнешеуінде, мысалы, Петірдің істері мен Текланың істері сияқты елшілер туралы жазбаларда да көп формалы тақырыптар кездеседі. Үшінші ғасырдағы Александриядан шыққан христиан ғалымы Ориген Исаның көп пішінді болғанын қиындық деп санамады, ол: «Иса бір болғанымен, оның бірнеше қыры болды, оны көргендерге ол бәріне бірдей көрінбеді», – деді.

C бөлім

"С" бөлімінде Джонның табиғи себептерден қайтыс болғаны туралы айтылады, ол серіктеріне өзін жерлейтіндей шұңқыр қаздыруды бұйырып, содан кейін "[жанын қуанышпен] тапсырды" деп сипатталғандай.

Тарих және уақыт

Көптеген ғалымдар Жоханның істеріне жататын оқиғаның нұсқалары екінші ғасырда-ақ таралымда болғанын айтады. Аталған жобаға қатысқан авторлардың есімдері белгісіз. Ескі дәстүр бойынша, бұл мәтіндер Иоаннның серігі Левций Харинмен байланыстырылған, бірақ оның аты мәтінде кездеспейді және қазіргі ғалымдар оның оны жазуға қатысы болмағанын есептейді. Жоханның істері кітабының кем дегенде Б бөлімінің үзінділері мен Ликомед оқиғасын қамтитын кейбір нұсқалары 787 жылы Никеяның екінші соборында діни бұрыстық деп танылды. Соборға қатысушыларға белгілі болған Жоханның істерінің нақты мазмұны белгісіз. Никефордың стихометриясы, тоғызыншы ғасырға тән өлшемдер жинағы, Жоханның істері мәтінінің 2500 жолдан тұратынын көрсетеді. Б бөлімінде көрінетін полиморфты христология көбінесе екінші ғасырда дамыды, бұл оның екінші ғасырда жазылғандығына нығайту береді.