Күфі әліпбиі: тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Араб жазуының стилі

Куфик жазуы (الْخط الْكوُفِي; Romanized: ) – араб жазуының бір стилі. Ол ерте заманнан бастап Құранды жазу және сәулеттік әшекейлеу үшін таңдалып алынған, содан бері басқа араб жазуларының үлгісі мен архетипіне айналды. Куфик араб әліпбиінен Куфа қаласында дамыды, осыдан аты да келген. Куфик жазуының ерекшелігі – бұрышты, түзу сызықты әріптері және көлденең бағыты. Куфик жазуының шаршы, гүлді, түйінді сияқты түрлі нұсқалары бар. Бұған қоса, Куфик жазуы ислам каллиграфиясының дамуында маңызды рөл атқарады. Сальва Ибрахим Тауфик әл-Аминнің айтуынша, "Бұл ислам дәуіріндегі жазудың алғашқы стилі, онда өнер, нәзіктік және сұлулық айқын байқалады". Осы жазудың қағидалары әріптердің бұрышты, түзу сызықты формаларына қатысты болды. Ал Ален Джордж былай деді: "Куфик дәстүрінің бастапқы қағидалары оның барлық тарихы бойында өзгермеді".

Куфи жазуын қолдану

Құран бастапқыда қарапайым, көлбеу және біркелкі жазумен жазылған, бірақ мазмұны ресми түрде бекітілгеннен кейін, құдіреттілік танытатын жазу пайда болды. Бұл қазіргі кездегі Басты Куфик жазуы деп белгілі. 11 ғасырға дейін Құранды көшіру үшін осы жазу негізгі болып келді. Кәсіби көшірушілер 8-10 ғасырларда пергаментке жазылған Құранның ең ерте сақталған көшірмелерін жасау үшін Куфик жазуының ерекше түрін қолданды. Ол Тхулут жазуынан әшекейлік элементтерін пайдалануымен ерекшеленеді, ал Тхулут әшекейлік мотивтерден қашынған. Куфик жазуындағы әшекейлердің орнына Тхулут дауысты әріптерді қолданды. Сонымен қатар, бұл жазу пергаментке, ғимараттар мен сәндік заттарға, мысалы, жылтыр ыдыстар мен монеталарға әдемі жазылуға ыңғайлы болды. Куфик жазуы түзу сызықтар, бұрыштар, тік және көлденең сызықтар сияқты геометриялық пішіндерден тұрады. Бастапқыда Куфик жазуында ерекшеленген дауыссыз әріптер болмаған, яғни, мысалы, «t», «b» және «th» әріптері диакритикалық белгілермен ажыратылмаған және бірдей көрінген. Оның қолжазбаларды көшіруде қолданылуы Куфик жазуының дамуына үлкен үлес қосты. Ертедегі Куфик жазуы қолжазбаларға өте дәл жазылып, оның дамуына ықпал еткен. Мысалы, Ален Жорж былай дейді: «Куфик қолжазбаларындағы дәлдік таң қалдырады, өйткені оларда ереже болмаған». Оның сөзіне қарағанда, Куфик қолжазбалары әр беттегі жолдардың саны тұрақты болған, ал жолдар бір-біріне қатар және бірдей қашықтықта орналасқан. Куфик жазуы мата, монета, жылтыр бұйымдар, ғимараттар және т.б. беттеріне түсірілген. Монеталар Куфик жазуының дамуында маңызды рөл атқарды. Ален Жорж былай деп атап көрсетеді: «Монеталардағы әріптердің сызықтары түзу болып, 86 жылға қарай геометриялық дөңгелектілікке ұмтылды». Мысалы, Куфик жазуы Сәлжұқ монеталары мен ескерткіштерінде, сондай-ақ ерте Осман монеталарында жиі кездеседі. Оның әшекейлік сипаты Түркиядағы Республика кезеңінен бұрын салынған көптеген қоғамдық және тұрмыстық ғимараттарда сәндік элемент ретінде қолданылуына себеп болды. Сонымен қатар, Ирактың қазіргі туында (2008) текбірдің Куфик нұсқасы бар. Иранның туында (1980) ақ түсті шаршы Куфик жазуымен жазылған текбір жасыл және қызыл жолақтардың жиегінде 22 рет қайталанған. Куфик жазулары мата өндірісінде де маңызды рөл атқарды, көбінесе тираз жолақтары түрінде безендіру үшін қолданылды. Марьям Экхтиардың айтуынша, «тираз жазулары Куфик немесе гүлді Куфик жазуымен, ал кейінірек насхи немесе бүкіл ислам әлемінде жазылған». Бұл жазуларда Құдайдың немесе билеушінің есімі кездеседі. Мысалы, Рақмет мешітінің ішіндегі жазу Куфик жазуымен жазылған. Мәтін бойымен қарағанда, қаламмен жасалған каллиграфиялық сызықты байқауға болады, ол әдетте қозғалыс бағытының өзгеруіне байланысты әртүрлі қалыңдыққа ие тұрақты соққы болып табылады. Төртбұрышты немесе геометриялық Куфик жазуы – плиткалау үшін кеңінен қолданылатын өте қарапайым тіктөртбұрышты стиль. Иранда кейде бүтін ғимараттар Құдай, Мұхаммед және Әли сияқты қасиетті есімдерді төртбұрышты Куфик жазуымен жазылған плиткалармен қапталады, бұл техника банна'и деп аталады. Сонымен қатар, «Жалған Куфик» немесе «Куфикке ұқсас» жазу бар, ол орта ғасырларда немесе Ренессанс кезеңінде араб емес контексте жасалған Куфик жазуының имитациясына сілтеме жасайды: «Еуропа өнеріндегі араб жазуының имитациясы көбінесе жалған Куфик деп сипатталады, бұл термин тікелей және бұрыштық штрихтарға баса назар аударатын араб жазуы үшін қолданылады және исламдық сәулет сәндерінде жиі қолданылады».

The Quran was first written in a plain, slanted, and uniform script but, when its content was formalized, a script that denoted authority emerged. This coalesced into what is now known as Primary Kufic script. Until about the 11th century it was the main script used to copy the Quran. Professional copyists employed a particular form of Kufic for reproducing the earliest surviving copies of the Quran, which were written on parchment and date from the 8th to 10th centuries. It is distinguished from Thuluth script in its use of decorative elements whereas the latter was designed to avoid decorative motifs. In place of the decorations in Kufic scripts, Thuluth used vowels. Moreover, it was characterized by figural letters that were shaped in a way to be nicely written on parchment, building and decorative objects like lusterware and coins. Kufic script is composed of geometrical forms like straight lines and angles along with verticals and horizontals. Originally, Kufic did not have what is known as a differentiated consonant, which means, for example, that the letters "t", "b", and "th" were not distinguished by diacritical marks and looked the same. Its use in transcribing manuscripts has been important in the development of Kufic Script. Earlier kufic was written on manuscripts with precision which contributed to its development. For instance, "the precision achieved in practice is all more remarkable because Kufic manuscripts were not ruled", says Alain George. Moreover, he explains that Kufic manuscripts were laid out with a stable number of lines per page, and these were strictly parallel and equidistant. The Kufic script is inscribed on textiles, coins, lusterware, building and so on. Coins were very important in the development of the Kufic script. In fact, "the letter strokes on coins, had become perfectly straight, with curves tending toward geometrical circularity by 86", observes Alain George. As an example, Kufic is commonly seen on Seljuk coins and monuments and on early Ottoman coins. Its decorative character led to its use as a decorative element in several public and domestic buildings constructed prior to the Republican period in Turkey. Also, the current flag of Iraq (2008) also includes a kufic rendition of the takbir. Similarly, the flag of Iran (1980) has the takbir written in white square kufic script a total of 22 times on the fringe of both the green and red bands. Kufic inscriptions were important in the emergence of textiles too, often functioning as decoration in the form of tiraz bands. According to Maryam Ekhtiar, "tiraz inscriptions were written in Kufic or floriated Kufic script, and later, in naskhi or throughout the islamic world". Those inscriptions include the name of God or the ruler. As an example, the inscription inside the Dome of the Rock is written in Kufic. Throughout the text, we can notice the calligraphic line created by the reed pen which is usually a steady stroke with various thicknesses based on the changes in direction of the movement that has created it. Square or geometric Kufic is a very simplified rectangular style widely used for tiling. In Iran sometimes entire buildings are covered with tiles spelling sacred names like those of God, Muhammad and Ali in square Kufic, a technique known as banna'i. Moreover, there is "Pseudo Kufic", also "Kufesque", which refers to imitations of the Kufic script, made in a non Arabic context, during the Middle Ages or the Renaissance: "Imitations of Arabic in European art are often described as pseudo Kufic, borrowing the term for an Arabic script that emphasizes straight and angular strokes, and is most commonly used in Islamic architectural decoration".

Жалпы сілтемелер

Козак, Вольфганг: Исламдық жазу өнері. Геометриялық куфи 593 мысал. Немец – Куфи – Араб тілдерінде. Кристоф Бруннер, Базель 2014, Мак, Розамонд Е. Базардан Пьяццаға дейін: Ислам саудасы және итальян өнері, 1300–1600, Калифорния университетінің баспасы, 2001 жыл.