Кіріспе
Польша-Литва тарихшысы және әскери инженер Теодор Нарбут (8 қараша 1784 – 27 қараша 1864) – Ресей империясының қызметінде болған Польша-Литва романтизмі тарихшысы және әскери инженер. Ол ерте орта ғасырдан Люблин униясына дейінгі Литва тарихының тоғыз томдық, польша тілінде жазылған еңбегінің авторы ретінде танымал.
Teodor Narbutt (; 8 November 1784 – 27 November 1864) was a Polish–Lithuanian romantic historian and military engineer in service of the Russian Empire. He is best remembered as the author of a nine volume Polish language history of Lithuania from the early Middle Ages to the Union of Lublin.
Өмір
Теодор Нарбут 1784 жылы Польша-Литва одақтастығының Сзаври ауылында (қазіргі Беларусьдің Воранава ауданы) Трапби гербінің белгілі шляхта отбасында дүниеге келді. Жастық шағында оның отаны Ресей, Австрия және Пруссия арасында бөлінді. Любешевтегі пиарлар колледжін бітіргеннен кейін Нарбут Вильня академиясына түсіп, 1803 жылы инженер мамандығын алды. Кейін Санкт-Петербургке көшіп, кадет корпусына қабылданды. Ол Ресей империясының армиясында қызмет етіп, инженерлік корпустың капитаны болды. 1807 және 1812 жылдары Наполеон Бонапартқа қарсы Ресей жорықтарына қатысты. 1809 жылы ол Бобруйск бекінісін (қазіргі Бабруйск, Беларусь) салдырды, осыған байланысты Киелі Анна орденімен марапатталды. Сонымен қатар, 1813 жылы ол археологияға қызығушылық танытып, бұрынғы Ұлы Литва княздығының аумағында көптеген қазба жұмыстарын ұйымдастыра бастады. Оның бұрынғы Ұлы Герцогтіктің жерлерінің тарихы, мәдениеті және фольклорына деген құштарлығы 1817 жылдан кейін байқалды, осы кезде ол Вильнядағы түрлі газеттерге тарихи мақалалар жаза бастады. Ол сондай-ақ Литваның ежелгі тарихына қатысты құжаттардың көшірмелерін жинауды бастады, олар 1846 жылы «Pomniki do dziejów litewskich» («Литва тарихының ескерткіштері») антологиясында жарияланды. Оның ең маңызды бастапқы көздерінің бірі – XVI ғасырдың (?) Литваның Ұлы княздарының жылнамасы, сондай-ақ оның негізін қалаушы Александр Быховецтің атымен Біховец жылнамасы деп белгілі. 1835-1841 жылдары ол Литваның 9 томдық тарихын жариялады, ол тарихқа дейінгі кезеңнен Люблин униясына дейінгі кезеңді қамтиды. Көбінесе халық аңыздарына, күмәнді және көбінесе жалған деректерге негізделгенімен, бұл кітап Литва тарихнамасына және кейіннен Литваның ұлттық қайта жаралуына зор әсер етті. Литва тіліне аударылған бұл еңбек Литва тарихының алғашқы толыққанды нұсқасы болды, ол Литвалықтардың көзқарасынан жазылған. Қызығы, бұл кітап Литваның русь дәуірін баса көрсетті, сондықтан орыс тарихшылары мен билік өкілдері тарапынан жоғары бағаланды. Осы еңбегі үшін Нарбут Ресей императоры Николай I-ден рубинмен әшекейленген алтын сақинамен, Анна және Владимир ордендерімен марапатталды. 1856 жылы Нарбут түпнұсқалық бастапқы көздер мен өзінің жасаған жалған мәтіндерін қамтитын тағы бір жинақты жариялады. Соңғылардың ішіндегі ең танымал – XIII ғасырдағы Литва туралы жалған есеп беруші фон Кибургтің күнделігі. Өмір бойы Нарбут Вильняның археологиялық комиссиясының белсенді мүшесі болды, сондай-ақ көрнекті инженер ретінде танылды. 1847 және 1852 жылдар аралығында ол қазіргі Литвадағы Эйшишкес (поляк тілінде Ейшишицки) шіркеуін салдырды. Ресей империясына адал болғанына қарамастан, Ресейге қарсы қаңтар көтерілісі оның отбасына қасірет әкелді. Оның әйелі, Кристина Нарбут, туған тегі Садовска, Сібірге мәжбүрлеп қоныстандырылды және 1871 жылға дейін оралуға рұқсат алмады. Оның үлкен ұлы, Людвик Нарбут, Лида аймағындағы поляк-литвалық күштердің көрнекті қолбасшысы болды және 1863 жылы орыстармен болған шайқаста қаза тапты. Ал кіші ұлы Болеслав Ресей билігі тарапынан өлім жазасына кесілді, бірақ жас болғандықтан, ол өмір бойы түрмеде отыруға ауыстырылды. Нарбуттың жалғыз қызы Теодора елден қашуға мәжбүр болды және ол қатыспаған күйде мәжбүрлі еңбекке сотталды. Нарбут 1864 жылы Вильнюсте қайтыс болды.
Жалғандыққа күдік
Нарбуттың тарих саласында білімі болмаған және тарихи деректерге сынсыз, әуесқойлықпен қарағаны үшін жаман танымал. Жазбаша деректердің жетіспеуіне байланысты, ол көбінесе күмәнді көздерді және өз қиялын пайдаланған. Кейбір тарихшылар оның ниеттері жақсы болғанын, бірақ салғырт екенін айтады. Конрад фон Кибургтің күнделігі, 1397 жылы Литва Ұлы Герцогтігіне жасаған дипломатиялық миссиясы туралы граф Конрад фон Кибургтің латын немесе неміс тілінде жазған есебі, профессордың прус архивінен табылғаны айтылады және түпнұсқасы жоғалғандықтан, тек Нарбуттың поляк тіліне аудармасынан ғана белгілі. Рауданский/Раудонский жылнамасы, 1488 жылы жазылған және Александр Ягеллонға арналған латын тіліндегі жылнама, Раудоннен табылған. Онда Гедимина әулетінің тамыры жалған құдайлардың ұлына дейін жетеді және бұл сильва рерумның мысалы болуы мүмкін. Ривидің жылнамасы, 1697 мен 1730 жылдар аралығында Ян Фредерик Риви жазған деп есептелетін неміс тіліндегі қолжазба, Литва Ғылым академиясының кітапханасында сақтаулы. 1644 жылы Вильнюсте студенттердің діни көтерілісі туралы құжат, бұл кезде Владислав IV Ваза қалаға келген болатын. Вильнюс қала қабырғасының құрылысы туралы құжат, ол құрылысты 1500 жылдардың басынан 15 ғасырдың екінші жартысына дейін ықпалдастырды. Вильнюстің пұтқа табынушылық елтаңбасының суреті, қазіргі елтаңбаға өте ұқсас болғанымен, Киелі Кристоферді емес, әйелді көтеріп жүрген мифологиялық алып Алкисті бейнелейді. Оның жарияланған деректерінің кем дегенде бірі, атап айтқанда, Бычовец жылнамасы, бұрын жалған деп күдіктелгенімен, нақтылығы дәлелденіп, өте құнды тарихи дерек көзі болып табылады.
Diary of Konrad von Kyburg, either Latin or German account by graf Konrad von Kyburg of his 1397 diplomatic mission to the Grand Duchy of Lithuania, was supposedly found by professor in a Prussian archive and is known only from Narbutt's translation into Polish as the original has been lost. Raudański/Raudonė Chronicle, a Latin chronicle supposedly written in 1488 and dedicated to Alexander Jagiellon, found in Raudonė, traced the Gediminid dynasty to a son of pagan gods and possibly is an example of a silva rerum. Chronicle of Rivius, a German language manuscript allegedly written between 1697 and the 1730s by Jan Fryderyk Rivius is preserved at the Library of the Lithuanian Academy of Sciences. Document about a religious student riot in Vilnius in 1644 when Władysław IV Vasa was visiting the city. Document about the construction of the Vilnius city wall that pushed the construction from the early 1500s back to the second half of the 15th century. Image of the pagan coat of arms of Vilnius that, though very similar to the current coat of arms, depicted not Saint Christopher but a mythological giant Alcis carrying a woman. At least one of his published sources earlier suspected to be a forgery, namely the Bychowiec Chronicle, was conclusively proven to be authentic and a highly valuable historical source.
Мұра
Нарбуттың Литва тарихы (1835–1841) тоғыз томдық еңбегі Литва мен Польша тарихын бөліп жазған алғашқы жұмыс болып табылады. Бұл еңбек Люблин униясымен (1569) және король Сигизмунд Августың қайтысымен (1572) аяқталады, себебі Нарбут литва тарихы Польша-Литва одағының құрылуымен және Гедиминас-Ягеллон әулетінің соңғы билеушісі Августпен аяқталды деп есептеді. Оның кітаптарында бірқатар тарихи қателіктер бар, мысалы, Нарбут литвалықтардың римдіктерден тараған тегі туралы аңызды таратып жүрді (палемонидтерді қараңыз). Нарбут қайтыс болған кезде түзетілген екінші басылымды дайындап жатқан, бірақ литва тарихының қысқаша мазмұны ғана жарық көрді: Dzieje narodu litewskiego w krótkości zebrane (1847). Бұл екі зерттеу де тарихи қателіктері үшін тарихшылар тарапынан сынға ұшырады, бірақ 19 ғасырда, ұлттық сананың арту кезеңінде, литвалықтар өткеннен патриоттық шабыт алудың кез келген мүмкіндігін қуана қарсы алды. Нарбут замандас литвалық белсенділермен байланыста болды және сол романтикалық рухта литва тіліндегі Литва тарихын жазған Симонас Даукантаспен көп хат алмасты. Шынайы және жалған дереккөздерді ажырата алмауы оның еңбегінің қазіргі құндылығын төмендетті, бірақ литва тарихына оның қосқан үлесі өте маңызды болып қала береді. Нарбут көптеген бұрын белгісіз тарихи дереккөздерді ашты, олардың ең танымалсы – Бычовец жылнамасы. Бұл литва жылнамаларының ең толық нұсқасы, ол 16 ғасырдың бірінші жартысына жататын қолжазбалардан құрастырылған. Ол сонымен қатар көптеген түпнұсқа қолжазбаларды жинап, көшірмелер жасады, олар кейінгі тарихи зерттеулер үшін дереккөздер қызметін атқарды.