Кіріспе

Бес актілік трагедия – француз драматургі Жан Расиннің бес актілік трагедиясы. «Береника» пьесасы 17-шы және 20-шы ғасырлар аралығында жиі қойылмаған. Ол 1670 жылдың 21 қарашасында «Король комедианттары» (Comédiens du Roi) «Бургун» қонақ үйінде тұңғыш рет сахналанды. Расин бұл тақырыпты Пьер Корнельмен бәсекелесіп таңдаған сияқты, өйткені Корнель сол кезде өзінің «Тит және Береника» драмасымен айналысып жатқан. Тақырып римдік тарихшы Суетонийден алынған, ол рим императоры Тит пен Киликиялық Береника, Агриппа II-нің қарындасы туралы айтады. Суетоний осы оқиғаға қатысты бір ғана сөйлем жазған: "Titus reginam Berenicen, cui etiam nuptias pollicitus ferebatur, statim ab Urbe dimisit invitus invitam." Расин өз алғы сөзінде оны былай аударған: "Тит Берениканы құштарлықпен жақсы көріп, оған үйленеді деп көптеген адамдар ойлаған, оны өзінің ынтасымен де, оның ынтасымен де империясының басында Римнен қуды."

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Титтің әкесі Веспасиан қайтыс болғандықтан, барлығы Тит енді өзінің сүйіктісі Палестина патшайымы Береникаға үйленуге болады деп ойлайды. Береникаға жаны құмар Антиох, оның досы Титке үйленуіне шыдамай, Римнен қашуды жоспарлайды. Бірақ Тит шетелдік патшайымға үйлену мүмкіндігі туралы халықтың пікірін естіп, римдіктердің бұл одаққа қарсы екенін біледі. Тит Береникаға деген махаббатынан гөрі Рим алдындағы міндетін жоғары қойып, Антиохты Береникаға жаңалықты жеткізуге жібереді. Антиохтың Титтің бәсекелесі екенін білген Береника оның айтқанына сенбейді. Алайда Тит оған үйленбейтінін растайды. Тит оны қал деп өтінеді, бірақ ол Антиохтан да, Титтен де бас тартады. Ол Антиохпен бірге Римді тастап кетеді, ал Тит империясын басқару үшін қалады.

Талдау

Бұл трагедиялық жағдай екі ұсыныстың қақтығысуынан туындайды. Тит Римнің басшысы ретіндегі міндетін Береникаға деген құштарлығы үшін құрбан ете алмайды. Драма ғашықтарды бөліп тұратын оқиғалар негізінде құрылуы мүмкін еді, бірақ Расин оның сақтап қалған жалғыз әрекетін – Титустың оны тастап кету туралы хабарлауын басып тастайтын барлық жағдайларды жоюды жөн көрді. Шындығында, ол бұл шешімді пьеса басталмас бұрын қабылдаған, енді оның міндеті – оны Береникаға жариялау және оның қабылдауына күту ғана. Олардың бір-біріне деген махаббаты күмән тудырмайды, ешқандай жеке қауіп-қатер жоқ, көрермендердің назарын алаңдататын ештеңе де жоқ. Расиннің ұлы шеберлігі – ештеңеден бір нәрсе жасау, ол өзі пьесаға жазған алғы сөздерінде айтқандай. Төртінші актінің соңында Титустың қысымға тап болғандағы жағдайын түсіндіруімен және Берениканың оның шешімін қабылдамауымен шиеленіс шарықталады. Бесінші актіде олар екеуі де өздерінің міндеттеріне мойын бұрады; осы автордың басқа пьесаларынан өзгеше, екеуі де өлімге қашып құтылуға тырыспайды.