Кіріспе

Швейцария, Берн кантонының жоғары бөлігі

Берн Оберленді (Berner Oberland; ; ), кейде Берн Таулы Жері деп те аталады, Берн кантонының ең биік және оңтүстік бөлігі болып табылады. Бұл кантонның бес әкімшілік аймағының бірі (мұндай жағдайда ол қосымша нақтыланбастан Оберленд деп аталады). Аймақ кантонның Альпілік бөлігін және Берн Альптарының солтүстік беткейін құрайды, оның ішінде оның ең биік шыңдары бар, соның ішінде Finsteraarhorn , диапазонда да, кантонда да ең биігі. Аймақ негізінен Ааре өзенінің жоғарғы бассейнімен сәйкес келеді, оның ішінде аймақтың екі ірі көлі – Тун көлі және Бриенц көлі бар. Көлдердің жағалауында немесе Ааре өзені бойында Тун, Шпиц, Интерлакен, Бриенц және Мейринген қалалары орналасқан. Берн Оберлендінің көптеген қосымша аңғарларында көптеген Альпілік ауылдар бар, олардың көпшілігі туристік курорттар болып табылады және тау теміржолдары арқылы Шпиц пен Интерлакенге қосылған. Альп таулары арқылы солтүстік-оңтүстік бағытында өтетін Лёчберг жолы аймақты кантонның астанасы Бернмен және оның үлкен оңтүстік көршісі Вале кантонымен байланыстырады. Берн Оберлендінің туы алтын түсті фонда қара құбылыдан (бұрынғы рейхсфрей статусына сілтеме) және кантондық қызыл және қара түстердегі екі бөліктен тұрады. Берн Оберлендіде сөйленетін швейцариялық неміс диалектілері Жоғары Алемандық тіліне жатады, бұл Берн мен кантонның солтүстік бөлігінде сөйленетін Жоғары Алемандық Берн неміс тілінен өзгеше. 1798–1803 жылдарға созылған Гелветика Республикасы кезінде Берн Оберленді жеке кантон болды.

Тарих

Тарихи тұрғысынан алғанда, Берн Оберлендісін аңшылар немесе саудагерлер кезіп өткен, бірақ алғашқы белгілі қоныстар рим дәуірінен бастау алады. Римдіктер өзен мен көлдердің бойында қоныстанды. Олар Брюниг, Сустен (римдік мансиосымен), Гримсель, Лёчшен, Джемми, Равил, Санеч және Кол-дю-Пиллон сияқты бірнеше альпілік жолдарды пайдаланды. Жоғары орта ғасырларда Берн Оберлендісінің бірнеше ауылдары аңғардағы шіркеулердің төңірегінде өсті, олар әрбір аңғардың діни және мәдени орталықтары болды. Орта ғасырларда Берн Оберлендісі алдымен Бургундия Корольдығына, содан кейін Заринген герцогтарына қарасты. Заринген әулетінің құрылуынан кейін Берн Оберлендісін бірқатар жергілікті барондар (Оберхофен, Страттлиген, Бриенц-Ринггенберг, Вэденсвилль, Вайсенбург сияқты) биледі. Бір кезде Вальзер барондарының (Рарон, вом Турн) бір бөлігі Берн Оберлендісін биледі. Саанен аңғарына Грюйер графтары билік етті. Альпілік жолдардың бір бөлігі 19 ғасырға дейін Сион епископының меншігінде болды. Берн қаласының экспансионистік саясаты оларды Берн Оберлендісіне алып келді. Басқыншылық, сатып алу, кепілдеме немесе неке саясаты арқылы Берн 1323 және 1400 жылдар аралығында қарызға батқан жергілікті барондардан Берн Оберлендісінің көп бөлігін иеленді. Берн билігінде бес аңғар кең құқықтар мен үлкен тәуелсіздікке ие болды, олар Bäuerten (шаруа кооперативтік муниципалитеттері) және Talverbänden (ауылдық альпілік қауымдастықтары) арқылы жүзеге асырылды. Кейінгі орта ғасырлар бойы Берн Оберлендісі, толығымен немесе ішінара, бірнеше рет Берн билігіне қарсы көтерілді. 1445 жылғы Зұлым одақ (Böser Bund) Берннің әскери қызметі мен салықтарына қарсы күресті, 1528 жылы Берн Оберлендісі протестанттық реформацияға қарсылық көрсетті, ал 1641 жылы Тун көтеріліске шықты. Орта ғасырларда Берн Оберлендісіндегі қоныстану үлгісі шамалы ерекшеленді. Негізгі елді мекендер өзен аңғарында, белгілі бір биіктіктен төмен орналасқан. Бұл елді мекенде базар және көбінесе қамал немесе басқа да бекіністер болды. Бұл базар қалашығын шашыраңқы ауылдар, шағын елді мекендер және жеке шаруа үйлері қоршап тұрды. 14-16 ғасырларда Берн Оберлендісінің ауылдары Берннің жазық жерлердегі астық өндіретін қалаларымен кең ауқымды сауда-саттық жасады. Бұл альпілік ауылдарға астықпен өзін-өзі қамтамасыз етуден бас тартып, биік альпілік жайылымдарда мал өсіруге және оларды қыста аңғарларға түсіруге (трансгуманция) назар аударуға мүмкіндік берді. Содан кейін олар малды Италияға және Берн жазығына экспорттады. 1500 жылға қарай, орта ғасырлық жеті базардан басқа, Берн Оберлендісінің ауыл тұрғындары малдарын сатуға мүмкіндік беру үшін он бір жаңа мал базарлары ашылды. 1729 жылы Альбрехт фон Галлер альпілік аймақтар арқылы жасаған саяхаттары туралы "Альпілер" атты поэмасын жариялады. Бұл басқа есептермен және альпілік суреттермен бірігіп, Берн Оберлендісінде туризм индустриясын дамытуға ықпал етті. 1800 жылға қарай Тун және Брайенц көлдерінде курорттар пайда болды (әсіресе екі көлдің арасындағы Интерлакенде). Көп ұзамай курорттар альпілік аңғарларға (Лаутербруннен, Гриндельвальд) кеңейіп, ағылшын қонақтарын тарта бастады. Алайда, 19 ғасырдың кең таралған кедейлігіне байланысты Симмен аңғары мен Интерлакен ауданының көптеген тұрғындары Солтүстік Америкаға, Германияға немесе Ресейге көшіп кетті. 19 ғасырдың соңында жаңа көлік желілері пайда болғандықтан, адамдар аңғарларға жеңілде жүруге мүмкіндік алды. Берн Лёчберг Симплон темір жолы 1913 жылы ашылып, Швейцариядағы ең ірі жеке меншік темір жолына айналды. Екі дүниежүзілік соғыста қонақ үй индустриясының құлдырауы экономиканы әртараптандыруға мәжбүр етті. 1950 жылдан кейін қонақ үйлер мен демалыс үйлері мен пәтерлердің жаңа толқыны халықтың қарқынды өсуіне әкелді. 1930 жылдардан бастап және 1950 жылдан кейін көбірек канатты теміржолдар, канат көліктері мен креслолы лифтілер көптеген биік альпілік ауылдарды қысқы спорт пен туризмге ашты. Оның ең үлкен бөлігі және Аардың Альпілік бөлігі, өзен Бриенц көліне құяр алдында Хаслиталь деп аталады. Оның оңтүстік-шығыс бұрышында Гримсель асуы орналасқан, ал оның негізгі жағалауындағы аңғар, Гадмерталь, ең шығыс нүктесінде Титлис (OW) оңтүстігіндегі Сустен асуында аяқталады, ол Альпілік Реус (UR) аңғарымен, Санкт-Готтард жолының солтүстік бөлігімен байланыстырады. Жох асуы солтүстік-шығысқа қарай Генталь басталғанда, Титлис батысында Нидвальден кантонына (NW) және одан әрі Обвальден кантонындағы Энгельберг курортына (OW) жалғасатын жаяу жүргіншілер асуы. Мейрингеннің солтүстігінде және оның үстінде Melchsee Frutt (OW) тау шаңғысы курортының екінші жағында шаңғы және жаяу жүру курорты Хаслиберг орналасқан. Төменгі Брюниг асуы солтүстікке қарай Мейринген мен Хаслитальды Обвальден кантонының жоғарғы бөлігімен және одан әрі Орта Швейцариямен және Люцернмен (LU) байланыстырады. Бриенцтің солтүстік-шығыс жағасында Брайенц Ротхорн көтеріледі, ол Бриенц көлінің солтүстік жағасын басып тұратын ең биік шыңы, Интерлакендегі Хардерге дейін. Осы қатардың шығыс бөлігі Люцерн кантонымен (LU) шекараны құрайды, бірақ батыс бөлігі толығымен Берн территориясында орналасқан. Хардердің солтүстігінде орналасқан Хабкерн аймағы Аардың оң жағындағы сирек аңғарлардың бірі. Интерлакеннің оңтүстігіндегі қысқа Лютшине аңғары Берн Оберлендісінің ең танымал аңғарларына ашылады, атап айтқанда, оңтүстікке қарай Лаутербрунненталь және шығысқа қарай Шварце Лютшине аңғары, онда Эйгер, Шрекхорн және Веттерхорн төңірегінде Гриндельвальд орналасқан. Гриндельвальд пен Лаутербруннен Кляйне Шайдегг асуымен бөлінген, оған екі жағынан тік теміржол арқылы қол жеткізуге болады, және ол Юнгфрау теміржолының бастапқы нүктесі, ол Юнгфрау және Мёнх арасындағы Жунфрауйохқа жетеді (неміс тіліндегі Joch сөзі "жегуар" дегенді білдіреді). Эйгер, Мёнх және Юнгфрау құрамындағы таулардың оңтүстік-шығыс жағында Альпідегі ең үлкен мұздық, Алеч мұздығының бастауы орналасқан, бірақ ол толығымен Валис кантонының (VS) аумағында жатыр. Лаутербруннентальдың жоғарғы, оңтүстік бөлігі арқылы тәжірибелі туристер Tschingel және Kander Neve арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Кандералға жете алады. Лаутербруннентальдың батысында Шилторн көтеріледі, ол Вайсе Лютшине аңғарын Киентальдан бөліп тұрады. Лаутербруннен аңғары Sefinafurgga арқылы Киентальмен байланыстырылған, бұл биік альпілік жаяу жүру асуы, ал одан әрі Блюмлисальп қатарының солтүстік беткейіндегі Hohtürli арқылы Кандералға жалғасады. Кандерстег, ескі Лёчберг туннелінің (1913, 14 км) солтүстік кіреберісінде, Берн Оберлендісін неміс тілді Валиспен байланыстырады, солтүстікке қарай Фрутигенге ашылады, онда ол оңтүстік-батыстан келген Энтшлигетальмен қосылады, оның оңтүстік басында шаңғы курорты Адельбоден орналасқан. Адельбоден және оның серіктес курорты Ленк олардың аймақтарын тағы бір тау қатары арқылы кеңейтілген және біріктірілген шаңғы және жаяу жүру аймағына біріктіреді. Ленк Оберсимментальдың оңтүстік басында орналасқан, Симментальдың жоғарғы бөлігі, ол Spiez-дің оңтүстік жағасындағы Тун көлінен кейін Кандералға қосылады. Spiez-дің үстінде Ниесен көтеріледі, ол Швейцария жазығының Берн бөлігіне солтүстік-батысқа қарай кең көрініс ұсынады. Болтигеннің оңтүстігінде орналасқан Цвейзиммен әлі де Оберсимментальдың бөлігі болып табылады, ол Симментальдың жоғарғы және төменгі бөліктерінің тоғысында орналасқан. Niedersimmental-дегі Erlenbach-тан Симме төменгі аңғарының төменгі бөлігінен Берн жазығына ең кедерсіз көрініс ұсынатын Stockhorn-ға канат жолдарымен жете аласыз.