Кіріспе

Американдық жазушы, кісі өлтіруші Джек Генри Эбботт (21 қаңтар 1944 - 10 ақпан 2002) – американдық қылмыскер және жазушы. Ұзақ қылмыстық істер тарихымен Эбботтың өмірі мен тәжірибесі туралы жазғандары көптеген белгілі әдеби сыншылар, оның ішінде жазушы Норман Мейлер тарапынан мақтауға ие болды. Мейлер және басқалардың Эбботтың мүддесі үшін атқарған лоббилеуінің нәтижесінде Эббот 1981 жылы түрмеден босатылды, онда ол жалған жасау, адам өлтіру және банк тонау қылмыстары үшін жазасын өтеген. Эбботтың "Жануардың құрсағында" атты естеліктері босатылғаннан кейін жақсы пікірлермен жарияланды. Түрмеден босатылғаннан кейін алты апта өткен соң Эббот Нью-Йорк қаласындағы кафеде бір официантты пышақтап өлтірді. Эббот сотталып, қайта түрмеге жіберілді, ол 2002 жылы өз-өзіне қол жұмсады. Эббот өзінің өмірін "мемлекеттік жүйеде өскен қылмыскер" деп сипаттады, 12 жасынан бастап өмірінің көп бөлігін мемлекеттік мекемелерде, оның ішінде жалғыз камерада өткізді. Ол басқа зорлық-зомбылық жасаған қылмыскерлермен бірге тұтқындалғандықтан, олардан қашу мүмкін болмағандықтан, кез келген кездесудің қауіпті болуы мүмкін деген субъективті көзқарасқа ие болғанын жазды.

Ерте өмір

Эбботт 1944 жылғы 21 қаңтарда Мичиган штатының Оскода қаласындағы Скил лагерінде ирланд-американдық солдат пен қытай-американдық әйелден дүниеге келді. "Жануардың ішінде" (1981) атты кітабында ол туғаннан бастап тоғыз жасқа дейін ара-арасында асырап алу отбасында болғанын, содан кейін "жасөспірімдер ұстау орындарында ұзақ уақыттар бойы отырғанын" айтты. Бала кезінде Эбботт мұғалімдермен де, кейін заңмен де қиындыққа тап болды, ал 16 жасында ұзақ мерзімді түзету мекемесіне, Юта штатының индустриалдық мектебіне жіберілді. Эбботтың сөзіне қарағанда, мектеп күзетшілерінің оған жасаған зорлық-зомбылығы оны өмір бойына бейімделе алмайтын жағдайға түсірді.

Түрмеге түсу және босату

1965 жылы 21 жастағы Эбботт Юта түрмесінде жалған құжат жасағаны үшін жазасын өтеп жатқанда, басқа бір тұтқынды пышақтап өлтірді. Ол осы қылмысы үшін үш жылдан 23 жылға дейін сотталды, ал 1971 жылы қашып, Колорадода банк тонағаны үшін жазасы тағы 19 жылға ұзартылды. Түрмеде ол көтеріңкі мінезді болды және көп уақытын жеке камерада өткізді. 1977 жылы Эбботт жазушы Норман Мейлер сотталған кісі өлтіруші Гари Гилмор туралы жаза жатқанын оқыды. Эбботт Мейлерге Гилмор өзінің басынан өткендерін әдейі әсемдеп айтқанын жеткізіп, түрмедегі өмірін шынайы бейнелеу үшін түрмеде өткен уақыты туралы жазуға ұсыныс жасады. Мейлер келісіп, Эбботтың Мейлерге жазған хаттарынан тұратын «In the Belly of the Beast» атты түрме жүйесі туралы кітабын жариялауға көмектесті. Мейлер Эбботтың мерзімінен бұрын босатылуын қолдады. Эбботт 1981 жылдың маусым айында түрме қызметкерлерінің наразылығына қарамастан, мерзімінен бұрын босатылды. Олардың бірі Эбботтың психикалық денсаулығына және оның түзелуіне күмән келтірді, тіпті «Мен Эбботтты қауіпті адам деп есептедім. Онда ешқандай өзгеріс байқамадым. Оның мінез-құлқы, осалдығы психозға ұласатын сияқты» деді. Түрмеден шыққаннан кейін Эбботт Нью-Йорктегі жартылай үйге барып, Мейлердің әдеби достарымен танысты.

Адам өлтіру және түрмеге қайта оралу

1981 жылдың 18 шілдесінде таңғы сағат 5 шамасында, түрмеден шартты түрде босатылғаннан кейін алты апта өткен соң, Эбботт және екі әйел – Вероника де Сент-Андре мен Сьюзан Роксас Манхэттендегі 79-шы Екінші авенюде орналасқан «Биннибон» атты шағын кафеге барды. Кафе иесінің 22 жасар драматург және актер күйеу баласы Ричард Адан сол жерде официант болып жұмыс істеді. Эбботт үстелден тұрып, Аданнан дәретханаға бару жолын сұрады. Адан дәретханаға тек ас үй арқылы өтуге болатынын, сондай-ақ мейрамханада клиенттерге арналған жазатайым оқиғаларға қатысты сақтандыру болмағандықтан, дәретханадан тек қызметкерлер ғана пайдалана алатынын түсіндірді. Эбботт онымен дауласты. Адан оны 5-ші көшедегі қоқыс жәшігіне шығарып, табиғатқа шығуға рұқсат берді, сол кезде Эбботт Аданды пышақтап өлтірді. Келесі күні «Нью-Йорк Таймс» газеті Анатоль Броярдтың «Жабайы аңның ішіндегі» кітабына жазған рецензиясын жариялады. Луизианаға қашып, біраз уақыт жасырынып жүрген Эбботты бір кәсіпкер танып, полиция Морган-Ситиде (Луизиана) келгенге дейін оны ұстап тұрды. Эбботт мұнай алабында қара жұмысшы болып жұмыс істеді. Ол Аданды өлтіргені үшін айыпталып, белгілі адвокат Иван Фишер оның қорғауын өзіне алды. 1982 жылдың қаңтар айында сотта Эбботты жазушы Джерзи Косински сияқты танымал адамдар қолдады. Ол қасақана дене жарақаттауға кінәлі деп танылды, бірақ кісі өлтіруден ақталды және 15 жылдан өмір бойына бас бостандығынан айырылды. «Жабайы аңның ішіндегі» кітабынан Эбботт 12 500 доллар көлеміндегі аванстық төлемнен басқа ешқандай табыс алмады. Аданның әйелі Эбботтан 7,5 миллион доллар көлемінде моральдық зиян өтеуіне талап қойды, бұл кітаптан түскен барлық ақша оған тиесілі екенін білдірді.

Кейінгі жылдар және өлім

Эбботтың екінші кітабы "Менің қайта оралуым" (1987) "Жануардың құрсағында" кітабындай танымал болған жоқ. 2001 жылы Эбботт соттан мерзімінен бұрын босату туралы комиссия алдында сөйледі. Оның өтініші өкініш танытпағандығы, ұзақ қылмыстық тарихы және түрмедегі тәртіп бұзушылықтары себепті қабылданбады. 2002 жылдың 10 ақпанында Джек Эбботт түрме жасығында төсек жаймалары мен аяқ киімдерінің шнурларынан жасалған өзіне-өзі арқанмен дарға асылды. Ол өлім алдында хат қалдырды, оның мазмұны құпия сақталып тұр.

Көзқарастар

Эбботт 12 жастан 18 жасқа дейінгі түрмеде болуын "асырап алу отбасыларына бейімделе алмауымен" түсіндірді, ал 18 жасында "жеткіліксіз қаражат үшін чек бергені үшін" бес жылға дейінгі мерзімге сотталуы – қоғамға жарамсыз деп есептелгендерді қылмыстық санап, оларды қатаң жазалайтын жүйенің тағы бір мысалы еді. Эбботт екі кітабында да қоғамның тұтқындарға қатысты қарым-қатынасын есепке алу керектігін, түрме жүйесінің тұтқындарды адам емес, төмен тұрған жандар сияқты қарауында фундаменталды қателік бар екенін айтады. "Жануардың құрсағында" атты кітабында ол түрме жүйесінің әрекеттері үшін ешқашан жауап бермейтіндей сезінетін тұтқындардың әлсіздігін сипаттайды. Сондай-ақ ол түрмелердің бүкіл қоғамға тигізетін сырттай байқалмайтын, бірақ зиянды әсерін де көрсетеді. Эбботт былай дейді:

"Біздің тұтқын ретінде заңдық құқықтарымыз жоқ, тек азамат ретінде ғана бар. Бізде тек олардың "еркіне" берілген "құқықтар" бар. Сондықтан біз өз құқығымызды тек қол жеткізе алатын бірден-бір жолмен қорғаймыз. Бұл – келісім, және соңында біз, тұтқындар, жеңіліске ұшыраймыз деп қатты қорқамын, бірақ бұл жеңіліс қоғамның жеңілісі болады. Біз қоғамнан көп алшақтамадық. Бізден кейін сіздер келесіздер". Психолог Роберт Д. Хэр Эбботты психопаттарға тән, ар-ұждан мен басқаларға деген сезімталдықтың жоқтығымен сипаттады. "Ағымдағы жағдай" телешоуында Аданды пышақтағаны үшін өкініш сезінетінін сұрағанда, Эбботт: "Өкініш сезіну – дұрыс емес нәрсе жасағаныңды білдіреді. Егер мен оны пышақтаған болсам, ол жазатайым оқиға болды" деді. Эбботт сонымен қатар сотта Аданның әйеліне бірнеше рет қорлық жасады, оның құрбанының "актерлік мансабында болашағы жоқ" екенін мәлімдеді және "желіжолға түсірілдім" деген пікірлеріне қарамастан, "ауырсыну жоқ, жара таза болды" деді. Ник Кейв пен Bad Seeds тобының "Jack's Shadow" әні Your Funeral My Trial (1986) альбомында Эбботтың ықпалымен жазылған. Австралиялық "Азамат соғысының арбақтары" (1988) фильмі Эбботтың өміріне негізделген. "Жануардың құрсағында" кітабының бөлімдері Ян Керкхофтың "Шамбондама элегиясы" (1999) фильмінде қолданылған. 2004 жылы Нью-Йорк театрының бір труппасы Эбботтың алғашқы кітабына негізделген "Жануардың құрсағында қайта қарастырылды" атты пьесаны қойды. 2009 жылы Нью-Йоркте "The Kitchen" театрында Эллиотт Шарп пен Джек Вомактың "Бинибон" пьесасы қойылды, ол 1981 жылы Бинибон кафесінде Ричард Аданды өлтіру оқиғасына негізделген. "Заң мен тәртіп" сериалының 13-ші маусымының "Джин" бөлімі Эбботтың ісіне негізделген. "Психо II" фильмінде Мэри Сэмюэлс (Мег Тилли) кейіпкері "Жануардың құрсағында" кітабын оқып отырғанын көруге болады. Кейін кітап Бейтс мотелінің сыртындағы шаңда тасталып кеткені көрінеді. 1987 жылы түсірілген "Стейк-аут" фильмінде Ричард Монтгомери (Айдан Куинн) кейіпкерінің түрме камерасында "Жануардың құрсағында" кітабы бар.