Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Азаматтық қарсылық үкіметтердің кетуіне әкеледі.
Civil resistance to bring about the departure of governments
Зорлықсыз революция – бұл негізінен қарусыз азаматтармен азаматтық қарсылық тактикасын қолдана отырып, зорлық-зомбылықсыз наразылықтың әртүрлі түрлерін қоса алғанда, күшті және авторитарлық деп саналатын үкіметтердің кетуіне әкелу үшін зорлық-зомбылық қолданылмай немесе қауіп төндірмей жүргізілетін революция. Азаматтық қарсылықтың көптеген науқандары революциядан гөрі әлдеқайда шектеулі мақсаттарға арналған болса да, әдетте, зорлық-зомбылықсыз революция демократияны, адам құқықтарын және тиісті елдегі ұлттық тәуелсіздікті бір мезгілде қорғаумен сипатталады. Азаматтық қарсылықтың тиімді науқаны, тіпті зорлықсыз революцияға қол жеткізу, белгілі бір жағдайда, биліктегі үкімет наразылық білдірушілерге қарсы қатыгез шаралар қолданғанына қарамастан, мүмкін болуы мүмкін. Диктаторлық режимдердегі төңкерістердің көбісі қанды немесе зорлық-зомбылық көтерілістер болды деген кең тараған сенім тарихи талдаумен расталмайды. Зорлықсыз революция халықаралық аренаға 20-шы ғасырда Гандидің басшылығымен Үндістанның тәуелсіздік қозғалысы арқылы келді, азаматтық мойынсұнбаушылық зорлықсыз қарсылықтың құралы болды. 1964 жылы қазанда Суданда әскери диктатураны құлату үшін маңызды зорлық-зомбылықсыз революция болды. Кейін 1980 жылдары бұл жүйе сәтті дамып, кең таралды, өйткені бұрынғыдай басқаруды қолдаған «салқын соғыс» саяси одақтастықтары әлсіреп кетті. 1970 және 1980 жылдары Кеңес Одағы мен басқа да коммунистік мемлекеттердің және кейбір басқа елдердің зиялылары азаматтық қарсылыққа назар аудара бастады. Ақпарат алмасудың түрлі формаларын, соның ішінде «самиздат» арқылы пайдалану кеңінен қолданылды. 1980 жылдары болған екі ірі революция кейінгі саяси қозғалыстарға қатты әсер етті. Біріншісі 1986 жылы Филиппинде болған Халық билігі революциясы болды, одан кейін «халық билігі» термині кеңінен қолданыла бастады, әсіресе испан және азиялық елдерде. Үш жылдан кейін Шығыс блоктағы коммунистік режимдерді құлатып жіберген 1989 жылғы төңкеріс бұл ұғымды күшейтті (көпшілікке белгілі қанды Румыния төңкерісін қоспағанда), сол жылы Польшадағы заң шығарушы сайлауда «Солидарлық» партиясының жеңісімен басталды. 1989 жылғы төңкерістер негізінен посткоммунистік мемлекеттерде «түсті революциялар» деп аталатын үлгілерді ұсынды, олар Чехословакиядағы «Барқыт революция» сияқты түс немесе гүлді символ ретінде қолдануға бейім болды. 1989 жылдың желтоқсан айында Шығыс Еуропадағы антикоммунистік төңкерістерден шабыт алған Моңғол Демократиялық Одағы (МДО) коммунистік режимге қарсы көшеде халық наразылықтарын және аштық ереуілдерін ұйымдастырды. 1990 жылы Әзербайжан КСР-індегі диссиденттер үкіметке қарсы азаматтық қарсылық көрсетті, бірақ бастапқыда оларды Кеңес Қарулы Күштері «Қара қаңтар» қырғынында қырып тастады. Соңғы кездері зорлық-зомбылықсыз революциялардың бірі Украинадағы «Портоқал революциясы» болды, ол азаматтық мойынсұнбаушылық, отырыс және оппозициялық қозғалыстың ұйымдастырған жалпы ереуілдерімен ерекшеленді.
A nonviolent revolution is a revolution conducted primarily by unarmed civilians using tactics of civil resistance, including various forms of nonviolent protest, to bring about the departure of governments seen as entrenched and authoritarian without the use or threat of violence. While many campaigns of civil resistance are intended for much more limited goals than revolution, generally a nonviolent revolution is characterized by simultaneous advocacy of democracy, human rights, and national independence in the country concerned. An effective campaign of civil resistance, and even the achievement of a nonviolent revolution, may be possible in a particular case despite the government in power taking brutal measures against protesters. The commonly held belief that most revolutions that have happened in dictatorial regimes were bloody or violent uprisings is not borne out by historical analysis. Nonviolent Revolutions came to the international forefront in the 20th century by the independence movement of India under the leadership of Gandhi with civil disobedience being the tool of nonviolent resistance. An important non violent revolution was in Sudan in October 1964 which overthrew a military dictatorship. Later it become more successful and more common in the 1980s as Cold War political alliances which supported status quo governance waned. In the 1970s and 1980s, intellectuals in the Soviet Union and other Communist states, and in some other countries, began to focus on civil resistance as the most promising means of opposing entrenched authoritarian regimes. The use of various forms of unofficial exchange of information, including by samizdat, expanded. Two major revolutions during the 1980s strongly influenced political movements that followed. The first was the 1986 People Power Revolution in the Philippines, from which the term 'people power' came to be widely used, especially in Hispanic and Asian nations. Three years later, the Revolutions of 1989 that ousted communist regimes in the Eastern Bloc reinforced the concept (with the notable exception of the notoriously bloody Romanian Revolution), beginning with the victory of Solidarity in that year's Polish legislative elections. The Revolutions of 1989 provided the template for the so called color revolutions in mainly post communist states, which tended to use a color or flower as a symbol, somewhat in the manner of the Velvet Revolution in Czechoslovakia. In December 1989, inspired by the anti communist revolutions in Eastern Europe, the Mongolian Democratic Union (MDU) organized popular street protests and hunger strikes against the communist regime. In 1990, dissidents in the Azerbaijan Soviet Socialist Republic started civil resistance against the government, but were initially crushed by the Soviet Armed Forces in the Black January massacre. Recent nonviolent revolutions include the Orange Revolution in Ukraine, which was highlighted by a series of acts of civil disobedience, sit ins, and general strikes organized by the opposition movement.
Шолу
Тарихи мысалдар бойынша, маңызды саяси өзгерістерге қарсылық білдірудің зорлық-зомбылықсыз түрі ежелгі Римге дейін жетеді. Римдегі көпшілік плебейлер жалпы ереуілдер ұйымдастырып, Республиканың жазбаша конституциясына өзгерістер енгізу үшін қаланы тастап кетті. Зорлық-зомбылықсыз революция 20-шы ғасырда Махатма Гандидің сатьяграха философиясы арқылы танымал болды, ол Үндістан халқын Ұлыбританиядан тәуелсіздікке жетеледі. Тәуелсіздік алғаннан кейін Үндістанның бөлінуі кезінде болған зорлық-зомбылыққа және Ганди бақылауында болмаған көптеген революциялық көтерілістерге қарамастан, Үндістанның тәуелсіздігі әскери төңкеріл арқылы емес, ұлттық қарсылықтан кейін заңды жолмен қол жеткізілді. Социалистік Төртінші Интернационалдың мәлімдемесіне сәйкес, Карл Маркс "бейбіт" төңкерістердің теориялық мүмкіндігін мойындаған, бірақ Төртінші Интернационалдың мақалаларында "Әскери күштермен жақсы қарым-қатынасты дамыту және сақтау – төңкерістік дайындық жұмысының ең маңызды міндеттерінің бірі" делінген. Кейбір сарапшылар зорлық-зомбылықсыз революция үшін әскери күштермен ынтымақтасу қажет екенін айтады, мысалы, салыстырмалы түрде зорлық-зомбылықсыз Португалияның Гвоздика революциясында болғандай.
Historical examples of nonviolent resistance for significant political change go back as far as Ancient Rome. The majority plebian class of Rome held general strikes and abandoned the city to force changes in the written constitution of the Republic. Nonviolent revolution was popularized in the 20th century by the satyagraha philosophy of Mahatma Gandhi, who guided the people of India to independence from Britain. Despite the violence of the Partition of India following independence, and numerous revolutionary uprisings which were not under Gandhi's control, India's independence was achieved through legal processes after a period of national resistance rather than through a military revolution. According to the socialist Fourth International, Karl Marx acknowledged a theoretical possibility of "peaceful" revolutions, but the Fourth International articles also say "The development and preservation of good relations with the military forces is one of the absolute priorities of preparatory revolutionary work". Some have argued that a nonviolent revolution would require fraternisation with military forces, like in the relatively nonviolent
Portuguese Carnation Revolution.
Бейбіт төңкеріс
Бейбіт төңкеріс немесе қансыз төңкеріс – күш қолданбастан үкіметті құлату болып табылады. Егер төңкерісшілер зорлық-зомбылыққа бармаса, онда ол зорлықсыз төңкеріс деп аталады. Егер төңкерісшілер күш қолдануға дайын болса, бірақ үкімет тарапынан (лоялистер) келіссөздер жүргізіліп немесе қарулы қақтығыстың алдын алу үшін бас берілсе, онда ол қансыз соғыс деп аталады. Тарихта болған бейбіт төңкерістерге 1974 жылы Португалиядағы Гвоздика төңкерісі, 1986 жылы Филиппиндегі Халық күші төңкерісі және 1989 жылы Германиядағы Бейбіт төңкеріс жатады.
A peaceful revolution or bloodless coup is an overthrow of a government that occurs without violence. If the revolutionists refuse to use violence, it is known as a nonviolent revolution. If the revolutionists are willing to use force, but the loyalists (government) negotiate or surrender to divert armed conflict, it is called a bloodless war. Peaceful revolutions that have occurred are the Carnation Revolution of 1974 in Portugal, the People Power Revolution of 1986 in the Philippines, and the Peaceful Revolution of 1989 in Germany.
Колониядан шығу
1919 жылы 1 наурыз қозғалысы Кореяда 1910 жылғы Жапония-Корея келісімін жоюға және тәуелсіздік жариялауға бағытталған. 1930 жылы Үндістандағы тұз сатьяграхасы британдық отаршылдық үкіметін құлатуға жасалған әрекет. 1942 жылы «Үндістанды тастап кету» қозғалысы британдық биліктен Үндістанның дереу тәуелсіздігін талап етті.
Dates nonviolent revolutionNotes 1919 March 1st Movement Korea in an attempt to annul the Japan Korea Treaty of 1910 and declare independence. 1930 Salt Satyagraha in India an attempt to overthrow British colonial rule.1942 Quit India movement demanding immediate independence for India from British rule.
Варшава келісімінің елдері
Даталар зорлықсыз революциялар туралы ескертулер 1968 жыл Прага көктемі – Чехословакиядағы саяси либерализация кезеңі. 1989 жылғы революциялар Бұл революциялардың көпшілігі 1989 жылы толық орын алмаса да, олар көбінесе осылай топтастырылады. 1980–1989 жылдар Бірлік қозғалысы – коммунистік билікке қарсы халықтың қарсылығы, бірақ әскери жағдай енгізілуімен прогресс тоқтатылды. 1987–1989/1991 жылдар Әншіл революциясы – Балтық мемлекеттерінде (Эстония, Литва, Латвия) тірі тізбек құрылып, Балтық жолы деп аталған әншіл жаппай демонстрациялар циклі. 1989 жыл Германия Демократиялық Республикасындағы бейбіт революция Берлин қабырғасының құлауына әкелді. 1989 жыл Барқыт революциясы – Чехословакиядағы қан төгілмейтін революция, ол коммунистік үкіметтің құлауына әкелді. 1989 жыл Болгариядағы қан төгілмейтін революция коммунистік үкіметтің құлауына әкелді. 1990 жыл Сәуір айында Румынияда Бухарест студенттерінің коммунистік емес үкімет талабымен өткізген Голаниадасы. Президент Ион Илиеску шақырған шахтерлердің араласуынан кейін наразылық акциялары қантөгіске ұласты (1990 жылғы маусымдағы Минериада). 1991 жыл 1991 жылғы Кеңес төңкерісіне жасалған әрекет революцияға ұласты, бірақ көбінесе зорлықсыз болды.
Dates nonviolent revolutionNotes 1968 The Prague Springa period of political liberalization in Czechoslovakia.1989 The Revolutions of 1989Even though many of these revolutions did not take place entirely in 1989, they are usually grouped together as such.1980–1989 The Solidarity movement popular resistance to communist rule, though progress is halted by the imposition of martial law. 1987–1989/1991 The Singing Revolution a cycle of singing mass demonstrations, followed by a living chain across the Baltic states (Estonia, Lithuania, Latvia), known as the Baltic Way. 1989 The Peaceful Revolutionin the German Democratic Republic leading to the fall of the Berlin Wall 1989 The Velvet Revolution – the bloodless revolution in Czechoslovakia leading to the downfall of the communist government there. 1989 The bloodless revolution in Bulgarialed to the resulted in the downfall of the communist government. 1990 The Golaniad a protest in Romania in April by Bucharest students who demanded a non communist government. The protests ended in bloodshed after an intervention of miners called in by President Ion Iliescu (June 1990 Mineriad). 1991 1991 Soviet coup d'état attemptled to the effect of a revolution, was mostly non violent.
Түсті айналымдар
Бұл коммунистік авторитарлық Еуропадағы және бұрынғы Совет Одағының немесе Варшава келісімінің құрамына кірген жаңа елдердегі революциялар. Олардың әрқайсысында жаппай көшелік наразылықтар болды және/немесе даулы сайлаулар өтті, нәтижесінде қарсыластары авторитарлық деп санайтын басшылар отставкаға кетті немесе құлатылды. Олардың көпшілігі біртүстілік немесе гүлді бірлік символы ретінде пайдаланды. 2000 жыл – Югославиядағы Бульдозер революциясы, ол Слободан Милошевичтің құлатылуына әкелді. Көптеген адамдар бұл демонстрацияларды Грузия мен Украинада болған революциялардың алғашқы мысалы деп санайды; алайда, сербтер 1998 және 2000 жылдары Словакия мен Хорватиядағы парламенттік сайлауларда қолданылған тәсілді қабылдады, бұл азаматтық жұмылдыру арқылы дауыс беру науқанына қатысу және саяси оппозицияны біріктірумен сипатталды. Сербиядағы наразылықшылар белгілі бір түс немесе символ қабылдамады (революцияның ең танымал символы – бейнеленген жұмсақ төбе), және ортақ белгілеріне қарамастан, көптеген адамдар Грузияны «Түсті революциялар» сериясының нақты бастамасы деп есептейді. Демонстрацияларды «Отпор!» жастар қозғалысы қолдады. 2003 жыл – Грузиядағы Роза революциясы, 2003 жылғы Грузия парламенттік сайлауының даулы нәтижесінен кейін Эдуард Шеварднадзені құлатып, 2004 жылдың наурыз айында өткен жаңа сайлаудан кейін Михаил Саакашвили оның орнына келді. Роза революциясын азаматтық қарсылық қозғалысы «Кмара» қолдады. 2004 жыл – Украинадағы Қызғылт сары революция, 2004 жылғы президенттік сайлаудың даулы екінші турындағы оқиғаларға байланысты, нәтиже жойылды және тур қайтадан өтті – оппозиция жетекшісі Виктор Ющенко Виктор Януковичті жеңіп, президент деп жарияланды. Қызғылт сары революцияны «PORA» қолдады. 2018 жыл – Армениядағы Кепілдік революциясы, Президент Серж Саргсянның премьер-министр лауазымына кандидат ретінде ұсынылуына және Арменияның биліктегі Республикалық партиясына қарсы басталды, елде кең қолдау тапқан оппозицияға зорлықсыз билікті беруге қол жеткізді. Бұрынғы көшбасшы отставкаға кеткеннен кейін жеті айдан кейін өткен Ұлттық жиналысқа сайлауда жаңа үкімет партиясы дауыстардың 88% -ын жеңіп алды. Алайда, оны Түсті революция деп атау жиі кездеспейді, сондай-ақ оның басшылары да бұл терминді қолданбайды.
These are revolutions in post communist authoritarian Europe and other new countries that were part of the former Soviet Union or Warsaw Pact. Each of these had massive street protests and/or followed disputed elections and led to the resignation or overthrow of leaders considered by their opponents to be authoritarian. Almost all of them used a particular colour or a flower to be their symbol of unity. 2000 – The Bulldozer Revolution in Yugoslavia, which led to the overthrow of Slobodan Milošević. These demonstrations are considered by many to be the first example of the revolutions that followed in Georgia and Ukraine; however, the Serbs adopted an approach that had already been used in parliamentary elections in Slovakia and Croatia in 1998 and 2000, respectively, characterized by civic mobilization through get out the vote campaigns and unification of the political opposition. The protesters in Serbia didn't adopt a colour or specific symbol (the most recognizable symbol of the revolution was a stylized fist), and despite the commonalities, many others refer to Georgia as the most definite beginning of the series of "colour revolutions." The demonstrations were supported by youth movement Otpor!. 2003 – The Rose Revolution in Georgia, following the disputed 2003 Georgia legislative election, led to the overthrow of Eduard Shevardnadze and his replacement by Mikhail Saakashvili after new elections were held in March 2004. The Rose Revolution was supported by the civic resistance movement, Kmara. 2004 – The Orange Revolution in Ukraine, followed the disputed second round of the 2004 presidential election and led to the annulment of the result and the repeat of the round—the leader of the opposition Viktor Yushchenko was declared President, defeating Viktor Yanukovych. The Orange Revolution was supported by PORA. 2018 The Velvet Revolution in Armenia, which began with the nomination of President Serzh Sargsyan for the post of Prime Minister and against the ruling Republican Party of Armenia, achieved a non violent transition of power to the opposition, which received widespread public support throughout the country. In elections to the National Assembly, held seven months after the resignation of the former leader, the party of the new government won 88% of the vote. However, it is not common to refer to it as a Colour Revolution, nor do its leaders use the term.
Таяу Шығыс
Түсті төңкерістерге бұқаралық ақпарат құралдарының назар аударуы Таяу Шығыстағы қозғалыстарды және олардың қолдаушыларын ұқсас символика қолдануға ықпал етті. Ливандағы "Кедр" революциясы 2005 жылы оппозиция көшбасшысы Рафик Хариридің қазасынан кейін басталды. Көбінесе, бұл қозғалыс Ливаннан сириялық әскерлердің шығарылуын талап етіп, фактілік түрдегі оккупацияны аяқтады. Шығыс Еуропа мен Орталық Азиядағы төңкерістерден өзгеше, бұл қозғалыс даулы сайлау қорытындыларын өзгертуге тырысқан жоқ, бірақ Ливанның Сирияға жақын үкіметінің құлауына әкеп соқты.
The media attention given to the color revolutions has inspired movements in the Middle East, and their supporters, to adopt similar symbology. The Cedar Revolution in Lebanon followed the assassination of opposition leader Rafik Hariri in 2005. Chiefly, the movement demanded the withdrawal of Syrian troops from Lebanon, ending a de facto occupation. Unlike the revolutions in Eastern Europe and Central Asia, this movement did not seek to overturn disputed election results, but did cause the pro Syrian government of Lebanon to fall.
Латын Америкасы
1986 жылы Филиппинде болған Халық билігі төңкерісінен және одан кейінгі түрлі-түсті төңкерістерден шабыттанған Оңтүстік Американың бірнеше елі, тиімді түрде бейбіт төңкерістерді бастан өткерді. Доминикан Республикасы – "Көбелектер" немесе "Лас Марипосас". Мирабал әпкелері жер асты қозғалыстары арқылы үкіметті өзгертуге күресті, сондай-ақ президенттің жыныстық қатынас ұсыныстарын қабылдамады. Сол кездегі президент Рафаэль Трухильо үш әпкені өлтіруге бұйрық берді, бірақ оқиғаны айту үшін бір ғана әпке аман қалды. Олардың басынан өткен оқиға туралы фильм де түсірілген. Эквадор – елдің Конгресі астанасы Китоның азаматтары бастаған күндер бойы үдеп келе жатқан демонстрациялар мен наразылықтардан кейін президент Лусио Гутьерресті қызметтен босату туралы шешім қабылдады. Тәуелсіздік алаңында мыңдаған наразылар жиналды. Конгресс Гутьерреске қарсы 62 дауыспен дауыс бергеннен кейін мерекелік мерекелерде тулар желбіреді. Наразылар Гутьеррес елден кетуіне кедергі келтіру үшін әуежай ұшу-қону жолақтарын жапты. Бұрынғы президентке Бразилия саяси баспана берді және ол 24 сәуірде елден шығарылды. Наразылар Конгрестің жемқорлыққа қатысы бар деп айыптап, оны да қызметтен босатуды көздеді.
Drawing inspiration from the People Power Revolution of 1986 in the Philippines, as well as other succeeding color revolution movements, several South American countries experienced what were effectively non violent revolutions. Dominican Republic – "The Butterflies" or "Las Mariposas". The Mirabal sisters fought to change their government, by underground movements. Also, by rejecting sexual advances from the president himself. Three sisters were ordered to be killed by the president at the time, Rafael Trujillo, and only one survived to tell the story. There is also a movie made about their ordeal. Ecuador – The impeachment of President Lucio Gutiérrez, by the Congress of that country after days of increasing demonstrations and protests by citizens led by the citizens of Quito, the capital. Thousands of demonstrators were present in the Plaza of Independence. Flags were waved in celebration shortly after Congress voted out Gutierrez 62–0. Airport runways were blocked by demonstrators to prevent Gutierrez from leaving the country. The former president was later given asylum by Brazil and was transported out of the country on April 24. Protesters also intended to depose the Congress after accusing the body of alleged corruption as well.
Азия
Оңтүстік Корея – 1987 жылғы маусым күресі. Бұл Оңтүстік Кореядағы әскери биліктің аяқталуына және демократияның орнауына әкелді. Тайвань – 1990 жылғы «Жабайы Лейли» студенттік қозғалысы. Демонстрацияларға дейін Тайвань Гоминьдан партиясының бірпартілі билігінде болды. Студенттер президент пен Ұлттық Ассамблея мүшелерін халық сайлауын талап етті. Бұрын Ұлттық Ассамблеяның көп бөлігі Қытай материгінің провинцияларынан келген өкілдерге тиесілі болды, олар Қытай Республикасы Қытай азамат соғысын жоғалтқаннан кейін материкте сайлау өткізе алмағандықтан, іс жүзінде өмір бойы қызмет етті. Қытайдан келмеген президент Ли Тэнхуэй студенттердің мақсаттарын қолдады және Тайваньды демократияға айналдырған конституциялық реформаларды жүзеге асырды. Филиппин – 2001 жылғы Екінші EDSA революциясы, 2001 жылдың қаңтарында Филиппин президенті Джозеф Эстраданы бейбіт жолмен құлатқан, SMS хабарламалары арқылы өздігінен ұйымдасқан төрт күндік халық көтерілісі.
South Korea – The June Struggle of 1987. It led to the end of military rule in South Korea and the establishment of democracy. Taiwan – The Wild Lily student movement of 1990. Prior to the demonstrations, Taiwan was under one party rule by the Kuomintang. The student protesters demanded popular elections for the president and members of the National Assembly. Previously, the National Assembly was dominated by representatives from provinces of mainland China who effectively held lifelong terms since the Republic of China could not hold elections in mainland China after the Kuomintang lost the Chinese Civil War. President Lee Teng hui, who was not a waishengren from mainland China, supported the students' goals and instituted constitutional reforms which effectively transformed Taiwan into a democracy. The Philippines – The Second EDSA Revolution of 2001, a four day popular revolt that peacefully overthrew Philippine president Joseph Estrada in January 2001, self organized through SMS messaging.
Африка
Судан 2018 жылғы Судан революциясы – Судандағы саяси биліктің маңызды өзгеруі, ол 2018 жылдың 19 желтоқсанында көшелердегі наразылықтармен басталды және шамамен сегіз айға созылған азаматтық наразылықпен жалғасты. Нәтижесінде 2019 жылдың 11 сәуірінде Судан төңкерілісі президент Омар әл-Баширді отыз жылдық биліктен кейін құлатты, бұл «Саяси келісім және Конституциялық Декларация жобасы» арқылы заңды түрде азаматтық демократияға өтуге әкелді.
Sudan The Sudanese Revolution in 2018 was a major shift of political power in Sudan that started with protests throughout the streets on 19 December 2018 and continued with sustained civil disobedience for about eight months, during which the 11 April 2019 Sudanese coup d'état deposed President Omar al Bashir after thirty years in power and ultimately leading to a "Political Agreement and a Draft Constitutional Declaration" legally transistioning to a civilian democracy.