Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қазақстандағы каньон
Canyon in Kazakhstan
Шарын каньоны (сондай-ақ Шарын шатқалы деп те аталады) – Қазақстандағы Шарын өзенінде орналасқан каньон (Алматыдан шығысқа қарай, Қытай шекарасына жақын). Каньонның ұзындығы шамамен 129 километрді құрайды. Ол 2004 жылдың 23 ақпанында құрылған Шарын ұлттық паркінің құрамына кіреді және Алматы облысының Ұйғыр, Райымбек және Еңбекшіқазақ аудандарының аумағында жатыр. Каньон шөгінді тау жыныстарының ыдырауынан пайда болған көптеген геологиялық құрылымдармен ерекшеленеді. Ол Гранд-Каньоннан әлдеқайда кіші болғанымен, оның да әсерлі екендігі айтылады.
Charyn Canyon (also known as Sharyn Canyon, , Sharyn shatqaly) is a canyon on the Sharyn River in Kazakhstan ( east of Almaty, close to the Chinese border). The canyon is roughly in length. It is part of the Charyn National Park (established on 23 February 2004), and is located within the territory of the Uygur District, Raiymbek District and Enbekshikazakh District in the Almaty Region. The canyon features many formations formed by the weathering of sedimentary rock. Though it is much smaller than the Grand Canyon, it has been described as being equally impressive.
Ерекшеліктері
Шарын каньоны Шарын өзенінің жағалауындағы құрылымнан тұрады. Өзеннің жалпы ұзындығы – (деп белгіленген). Су мен желдің эрозиясы нәтижесінде түрлі-түсті мүсіндерге ұқсайтын тау жыныстары пайда болған. Каньонның бір бөлігі ерекше тау жыныстарымен өзгешеленгендіктен «Қалалар Аңғары» (Долина Замков) деп аталады. Көне орман каньоннан шамамен (қашықтықта) орналасқан. Каньонның көлеңкесінде орналасқан бұл орман «Соғдиян терегі» (Ас ағашы) деп аталады (мұз дәуірінен тараған деп есептелетін ағаш). Бұл орын түрлі себептермен бірегей деп саналады. 1964 жылы қорғалатын қорық болып жарияланды. Қазір Шарын ұлттық паркінің құрамына енген. Теректен басқа, аймақтағы басқа да ағаштарға қамыс, тобылғы және бүлдірген жатады. Аймаққа Алматыдан басталып, Көкпек, Шонжы және Жаркент арқылы өтетін жолмен қол жеткізуге болады. Каньонға Алматыдан Шелек, Байсейіт және Көкпек ауылдары арқылы өтетін басты жолмен барады. Содан кейін, жол белгілерімен Шарын (немесе Шарын) ұлттық паркі арқылы өтіп, (шамамен) қашықтықтағы каньонның тұрақ алаңына жететін жол бар. Тұрақ алаңынан каньонға апаратын жол салынған. Парктен тағы бір жол бар, ол (ұзындығы) каньонның әдемі көріністеріне апарады.
The canyon consists of a formation along the banks of the Charyn River of approximately ( is also stated). The river has a total length of This water and wind erosion has resulted in rock formations which resemble colourful sculptures. One section of the canyon is known as the Valley of Castles (Dolina Zamkov) for its unusual rock formations. The Relic Forest is located approximately away from the canyon. The forest, located in the shadow of the canyon, is known as the "Sogdian ash" (Ash Tree) (a tree that is said to be a derivative from the ice age). The site is considered unique on various accounts. It was declared a protected reserve in 1964. It is now integrated with the Charyn National Park. Apart from the Ash Tree, other tree categories in the area include the willow, poplar, and barberry. The area can be accessed from a road originating at Almaty that passes through Kokpek, Shonzy and Zharkent. The canyon can be accessed from Almaty on the main road that passes through the villages Shelek, Baiseit, and Kokpek (at a distance of about ). From there, a signposted road leads to the parking area of the canyon over a distance of and passes through the Sharyn (or Charyn) National Park. From the parking area, there is a track that leads to the canyon. Another path from the park, in length, leads to an area with more scenic views of the canyon.
Темірлік жолы
Темірлік – табиғи экологиялық объекті және табиғат ескерткіші. 2004 жылы құрылған Саранский ұлттық паркінің қорғалатын аймағына кіретін, Шарын өзенінің тау етегіндегі каньоны, Темірлік өзені арқылы өтеді. Объектіні қорғауды Шарын мемлекеттік унитарлық кәсіпорнының әкімшілігі жүзеге асырады. Бұл аумақта бұрын үлкен көл болған. Кетмен жотасының етегіндегі жазық, қызыл саз және ұсақ тастардың шөгінділерінен, сондай-ақ Темірлік өзенінің (Шарынның оң саласы) ашық қалған тау жыныстарынан тұрады. ("Темір" – түркі тілінен – темір). Темірлік өзені Кетмен жотасының биік шыңдарынан бастау алады (Қазақ тілінде Кетпен – Алматы облысының шығысында орналасқан биік таулар тізбегі). Бұл жотаның екінші аты – Ұзынқара, қазақ тілінен аударғанда "ұзын тау" деген мағынаны білдіреді. Өзен осы тұста салыстырмалы түрде кең, беткей және ағысы тыныш. Іле өзенінің ірі сол саласы – Шарын өзенінің аңғарында ежелгі флора мен фаунаның түрлері кездеседі. Қазіргі каньонның пішіні шамамен миллион жыл бұрын қалыптасқан. Темірлік өзенінің орталық бөлігіндегі каньонның ені 1,5 шақырымға дейін, ал тереңдігі 160 метрге жетеді. Тракттың ұзындығы 11 км. Каньонның беткейлерінде шатырлар, тар жарықтар, дәліздер мен нишалар жиі кездеседі. Бағаналары, иректелген дәліздері және жарықтары бар көрнекті каньон, өзінің "үлкен інісі" – Шарын каньонына өте ұқсас. Ал төменгі тау жыныстарынан тұратын қызыл тастармен қоршалған жасыл жолақ ерекше әсер қалдырып, табиғаттың түрлі-түсті, жабайы бір бұрышын көзге елестетеді. Ғалым, табиғатты зерттеуші, энтомолог және жазушы П.И. Мариковский, аймақта естілетін бұлбұлдардың әндеріне орай Темірлік трактіне "Бұлбұлдар шатқалы" деген ат берген. Мариковский бұл жерде темір кенін тауып, өңдеген адамдар тұрған деп болжаған.
The Temirlik is a tract and natural environmental object. The Canyon of Temirlik River within a band of foothills of a mountain river Charyn included in a protected area of Saranskiy National Park formed in 2004. The protection of the object is by the administration of the Charyn state unitary enterprise. On the territory of this object was a huge lake before. The foothill plain of the Ketmen range is composed of rocks that are deposits of red clay mixed with crushed stone and remnants of rocks that exposed by the Temirlik River, the right tributary of the Charyn. ("Temir" – from Turk iron.) The Temirlik River originates in the peaks of the Ketmen range (from Kazakh Ketpen a chain of high mountains (in the East of Almaty region). The other name of the ridge is Uzynkara, which is translated as "long mountain" from Kazakh language. At this point, the river is relatively wide, shallow and calm. There are some species of prehistoric flora and fauna — Sogdian ash in the valley of the Charyn River (Sharyn), one of the largest left tributaries of the Ili River. The current shape of the gorge developed about a million years ago. A canyon up to one and a half kilometers wide and a gorge up to 160 meters deep represent the middle part of the Temirlik River. The length of the tract is 11 km. There are canopies, narrow slits, corridors, niches everywhere on the slopes of the gorge. The picturesque canyon with pillars, winding corridors, and crevices is very similar to its "older brother", the Charyn canyon, and the green strip is tight framed by red rocks of low rock formations makes an extraordinary impression and creates a picture of a colorful wild corner of nature. The scientist, naturalist, entomologist and writer P. I. Marikovsky called the Temirlik tract Nightingale Canyon for the songs of nightingales that can be heard in the area. Marikovskiy assumed that in the tract lived people who found and processed iron ore.
Туризм
Өзендегі танымал әрекеттердің қатарында тау өзенінде салға айдау және каноэмен жүзу бар. Сондай-ақ, "Жылаңаш Осман" деп аталатын жергілікті балық түрін аулау да жиі кездеседі. Шатқалдың аңғарында табиғи түрде қалыптасқан қызыл тас құрылымдары бар жол салынған. 2021 жылдың мамыр айында Қазақстанның Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі Шарын шатқалы аймағында туризмді, тарихи мұраға және экологиялық туризмге баса назар аудара отырып, дамытуға күш салатынын хабарлады. 2021 жылы Қазақ ұлттық географиялық қоғамының төрағасы Орман Нұрбаев, жоба жетекшісі Жәнібек Әлкеевпен бірге Шарын шатқалының туристік аймағына экологиялық дәретханалар, беседкалар, көлеңке жабатын шатырлар, су ішуге арналған көздер және бақылау алаңдары салынатынын мәлімдеді.
Popular adventure sports activities in the river include whitewater rafting and canoeing. Fishing for a local species of fish called "Naked Osman" is also common. There is a track at the valley of the gorge that has naturally sculpted red stone formations. In May 2021, it was announced by the Kazakh Ministry of Ecology, Geology, and Natural Resources that efforts will be made to develop tourism in the Charyn Canyon region with an emphasis on historical heritage as well as ecotourism. In 2021, the Chair of the Kazakh National Geographic Society, Orman Nurbayev, along with project manager Zhanibek Alkeev, announced the addition of eco toilets, gazebos, shade awnings, drinking fountains, and observation decks to the Charyn Canyon tourism area.
Ғылыми зерттеулер
2021 жылы Макс Планк химия институтының неміс зерттеушілері каньоннан алынған үлгілерді талдап, аймақтағы жауын-шашын мен климаттың өзгеруінің бес миллион жылдық "үзіліссіз" геологиялық жазбасын жасады. Бұл деректер климатты зерттеу үшін аса құнды деп есептеледі.
In 2021, German researchers from the Max Planck Institute for Chemistry analysed samples from the canyon, producing a five million year "unbroken" geological record of rainfall and climate change in the region. This data is being hailed as invaluable for climate research.
Қорғау
Табиғи ескерткіш мемлекет және Шарын ұлттық паркі екеуінің де қорғауында, сонымен қатар табиғатты сақтау және ғылыми институт мәртебесін ұстап тұр.
The natural monument is protected by both the state and Charyn National Park, holding the status of a natural conservation and scientific institution.