Кіріспе

Замбиядағы ағылшын стиліндегі ел үйі мен меншік, парламенттік округ. Шива Нганду (сондай-ақ Шива Нганду деп жазылады) – Замбияның Мучинга провинциясындағы Шиванганду ауданындағы ағылшын стиліндегі ел үйі мен меншік, бұрын Солтүстік провинцияда орналасқан. Бұл үй Мпика мен Чинсали арасындағы Ұлы Солтүстік жолынан батысқа қарай шамалы қашықтықта жатыр. Оның атауы жақын жердегі кішкентай Ишиба Нганду көліне негізделген, ол бемба тілінде "патшалық қолтырауын көлі" деген мағынаны білдіреді. Үйдің өзі "Шива үйі" деп те аталады. Бұл үйді салу – ағылшын аристократы Сэр Стюарт Гор Браунның өмірлік жобасы болды. Ол Родезия мен Демократиялық Конго Республикасы арасындағы шекараны белгілеген ағылшын-бельгиялық шекара комиссиясында жұмыс істегеннен кейін бұл елге ғашық болған.

Шива Нгандуда қоныстану туралы шешім

Бала кезінен Гор Браун Англиядағы Вейбридж қаласындағы әпкесі Этель Локк Кинг сияқты кең байлыққа ие болуды армандады. Өзі салыстырмалы түрде бай болғанымен, Британияда мұндай қонысқа қол жеткізе алмады. Солтүстік Родезиядағы жер ақтар үшін әлдеқайда арзан болды. Шекара комиссиясында ол Бемба жұмысшыларына қызығушылық танытып, олардың жеріне барып, қолайлы орын іздеді. 1914 жылғы сәуірде Бемба қызметшілері мен жүк тасушыларымен бірге Шива Нганду көліне жетіп, орналасуға арналған жерін таңдады. Бірінші дүниежүзілік соғыс оның жоспарларын тоқтатты, бірақ Шива Нгандуға қайта оралып, арманын орындауға деген құштарлығын күшейтті. Сонымен қатар, ол Ұлыбританияда соғыстан кейін тарихқа келе жатқан патшалық билік орнату туралы да ой шақты.

Елді мекеннің құрылысы

Сарайдың құрылысы 1920 жылы Замбияның Солтүстік Родезия британдық протектораты болған кезде басталды. Бұл жер ең жақын теміржол станциясынан 644 шақырым қашықтықта орналасқан, осыған байланысты саяхат өзендер мен батпақтар арқылы көп күндік жол болды. Сол кезде бұл аймаққа жолдар мүлдем болған жоқ. Меншіктің кіреберіс жолдары мен көпірлерін салумен қатар, Гор Браун жергілікті отарлық билік үшін де жолдар мен көпірлер салды. Құрылысқа қолданылатын кірпіштерді қоса алғанда, барлық материалдар сол жерде жасалуға тиіс болды. Жүздеген жұмысшылар жұмысқа алынды, өгіздердің көмегімен кірпіштер тасылып, бірнеше жылдың ішінде үлкен үй салынды. Алайда, құрылыс жұмыстары 1950 жылдардың соңына дейін тоқтаған жоқ; әсем қақпа үйі, мұнара, колонналы портиктер, аулалар және қосымша бөлмелер оның өлшемі мен мәртебесін арттырды. Шатырға орнатылған әрбір тас панельдің салмағы 2,5 килограммды құрайды. Үйдің айналасында балалар бақшалары, теннис корлары, қоршалған әйелдер бағы және тағы да көптеген нысандар болды. Меншік 19 ғасырдың Сальтер және Порт-Санлайт сияқты утопиялық үлгідегі ауылдарының дәстүрімен салынды. Меншіктің аумағы 12 500 гектарды құрайды. Меншікте өз мектептері, ауруханалары, ойын алаңдары, дүкендері және пошта бөлімшесі болды. Жұмысшылар кірпіштен салынған коттедждерде тұрды және меншік игілікті автократия ретінде басқарылды. Гор Браун жергілікті халық арасында Чипэмбер (мүйізбұрыш) деген лақап атымен белгілі болды.

Гор-Браунның кейінгі өміріндегі мұражай

Шива Нгандудың Солтүстік Родезияның оңтүстік жартысындағы және Оңтүстік Родезиядағы ақтардың қоныс салушы қоғамынан алыстауы мен оқшаулануы Горе Браунға қара африкалықтарға деген көзқарасын қалыптастырды. Осының нәтижесінде ол елді қоныс салушылар басқаратын және сегрегациялық Оңтүстік Родезия мен апартеидтік Оңтүстік Африкадан гөрі, ынтымақтастыққа негіделген бағытта дамыту керек деп сенді. Ол өз идеяларын ілгерілету үшін саясатқа қатысты. Алайда, оның шаруашылығы тұрақты табыс әкелген жоқ. Топырағының құрамы көптеген егістерге сәйкес келмейтін, қышқылды болды. Әртүрлі кіріс көздерін сынағаннан кейін, олар эфир майларын және әсіресе цитрус гүлдерін өндіру арқылы тұрақты табыс тапты. Мұның себебі, Екінші дүниежүзілік соғыс Франция мен Болгарияның ривьераларынан эфир майларын жеткізуді тоқтатқан кезде болды. Дегенмен, оның жобаларына Етель Локк Кинг ханым үлкен көмек көрсетті, ол бала кезінен бастап өмірінің соңына дейін оған жақын болды және үнемі хат алмасып тұрды. Бұл қаржы көзі 1958 жылы цитрус ағаштарының ауруға шалдығуынан тоқтады. Гор Браун 1967 жылы Замбияның Касама қаласында қайтыс болды және Замбия тарихында мемлекеттік жерлеу рәсіміне ие болған жалғыз ақ нәсілді адам болып қалады. Ол кездегі президент Кеннет Каунда оның қабіріне сөз сөйледі.

Атак-даңқ пен қайғы

Гор Браун қайтыс болғаннан кейін Шива Нгандуды оның қызы Лорна мен күйеуі Джон Харви басқарды. Олардың төрт баласы болды, олар осы егістікте өсті. 1991 жылы Британдық хабар тарату корпорациясының "Pole to Pole" саяхат бағдарламасында, жүргізуші Майкл Пэлин егістікке келген кезде олар көрсетілді. Алты айдан кейін, 1992 жылы Харвилер Замбияда эмиграцияда тұратын Африка Ұлттық Конгресінің (АҰК) үш мүшесі тарапынан Шива Нгандуда өлтірілді. АҰК бұл туралы бұрыннан хабардар емес екенін мәлімдеді және кісі өлтіруді айыптады. Мүлкінің бір бөлігі ұрланғанымен, оқиғаның нақты себептері әлі де болжамды болып қалып отыр. Кісі өлтіруден кейінгі жылдары үйдің күйі нашарлап кетті.

Қазіргі күн

Шива үйі ішінара қалпына келтіріліп, «Шива Нганду сарай үйі» деген атпен төрт қабырғалы бес бөлме ақылы қонақтарға ұсынылады. Чартерлік рейстерге арналған ұшу-қону жолағы салынды. Замбия азаматтарына мүлікке бару тегін.