Кіріспе

Раштриялық Сваямсевак Сангхтың екінші басшысы (1906–1973)

Мадхав Садашиврао Голвалькар (19 ақпан 1906 – 5 маусым 1973), көпшілікке Гуружи есіммен танымал, Раштриялық Сваямсевак Сангхтың (РСС) екінші сарсангчалак ("басшы") болды. Голвалькар өзінің жақтастары үшін Раштрия Сваямсевак Сангхтың ең ықпалды және көрнекті тұлғаларының бірі саналады. Ол "Хинду Раштра" деп аталатын мәдени ұлт тұжырымдамасын алғаш рет ұсынған адам, және бұл тұжырымдама "Бхаратиялардың біріккен ұлттары" идеясымен дамыған Аханд-Бхарат теориясына негіз болды деп есептеледі. Голвалькар Үндістандағы ерте индуист ұлтшыл ойшылдарының бірі болды. Голвалькар "Біз, немесе біздің ұлттығымыз" атты кітаптың авторы. "Ойлар жинағы" – оның сөздерінің жинағы.

Ерте өмір

Голвакар Махараштра штатының Нагпур қаласына жақын Рамтекте, маратхи Кархаде брахман отбасында Садашиврао мен Лакшмибай Голвакардың ұлы болып дүниеге келді. Оның отбасы жайлы жағдайда болды және оның оқуымен, қызметімен айналысуына қолдау көрсетті. Бұрын Пошта және телеграф басқармасында клерк болған Садашиврао Орталық провинциялар мен Берарда мұғалім болып жұмыс істеді және жоғары мектеп директоры қызметінде зейнетке шықты. Голвакар тоғыз баланың жалғыз тірі қалған ұлы болды. Әкесі жұмысымен елдің әртүрлі жерлеріне жиі ауысқандықтан, ол бірнеше мектепте оқыды. Голвакар ғылымды оқыды және студент кезінде қабілетті, саяси мәселелерге араласпайтын адам болды. Жастық шағында ол дінге және рухани ізденістерге қатты қызығушылық танытты. Голвакар Нагпурдағы миссионерлік білім беру мекемесі – Хислоп колледжіне түсті. Колледжде ол христиан дінін ашық түрде жақтаушылыққа және индуизмді кемсітуге наразы болды; индуизмді қорғауға байланысты оның алаңдаушылығының көп бөлігі осы тәжірибеден бастау алады. Ол 1927 жылы ғылым бакалавры, ал 1929 жылы биология магистрі дәрежесін алды. Оған университеттің негізін қалаушы және ұлтшыл көшбасшы Мадан Мохан Малавия үлкен әсер етті. Голвакар Мадрасқа теңіз биологиясы саласында докторлық диссертациясын қорғауға барды, бірақ әкесінің зейнетке шығуына байланысты оны аяқтауға мүмкіндік болмады. 1937 жылы гуруы қайтыс болғаннан кейін, депрессия мен шешімсіздік күйінде Нагпурға оралып, Хеджевардан кеңес сұрады. Хеджевар оны қоғамға деген міндетін RSS қызметінде атқару арқылы толыққанды орындай алатынына көндірді.

RSS басшылығы

Голвакар RSS-ке қайта қосылғаннан кейін, Хеджевар оны басшылыққа дайындауға кіріскен секілді. Голвакардың қабілеттері (үлкен лагерьтің күрделі мәселелерін басқару, көпшілік алдында сөйлеу, оқу және жазу) жоғары бағаланды. 1938 жылы оған Г.Д. Саваркардың 1934 жылы жазған маратхи тіліндегі "Раштра Миманса" (ұлтшылдық) еңбегін хинди және ағылшын тілдеріне аудару тапсырылды. Нәтижесінде "Біз, немесе біздің ұлттығымыз анықталды" атты кітап Голвакардың атынан жарық көрді және ол RSS идеологиясының жүйелі қарастырылуы ретінде қарастырылды; оның қысқартылған аударма екенін Голвакар 1963 жылғы сөйлеуінде ғана айтқан. Алайда, маратхи тіліндегі "Раштра Миманса" мен "Біз, немесе біздің ұлттығымыз анықталды" салыстырмалы талдауы, соңғысының аударма емес, тек алғашқысынан шабыттанған мәтін екенін көрсетті. Атап айтқанда, нацистік идеялар Голвакардың өзіне тән болды. 1939 жылы Гурдакшина фестивалінде Хеджевар Голвакардың келесі бас хатшы (саркарьявах, RSS-дегі екінші маңызды лауазым) болатынын жариялады. 1940 жылдың 21 маусымында қайтыс болғанға дейін ол Голвакарға RSS басшысы болуын сұраған қағазды тапсырды. 3 шілдеде Нагпурдағы бес штаттық деңгейдегі сангхчалак (директорлар) Хеджевардың шешімін жариялады. Голвакардың таңдалуы RSS еріктілерін таң қалдырды, өйткені Хеджевар бірнеше тәжірибелі белсенділерді ескермеді. Голвакардың білімі, тәжірибесі және қызығушылықтары оны мұндай лауазымға лайық емес етті, ал Баласахеб Деорас бірнеше RSS басшыларының Голвакардың сарсангхчалак ретіндегі қабілетіне күмәнданатынын айтты. Кері көріп қарағанда, Хеджевардың дайындығы (заң білімі алуға ынталандыру және "Біз, немесе біздің ұлттығымыз анықталды" кітабын жазу) Голвакардың кейінгі табысына үлкен үлес қосты. Оның таңдалуының бір себебі - ол RSS тәуелсіздігін сақтап қалуға бейім деп есептелді, әйтпесе ол индус Махасабхасының жастар ұйымы ретінде қаралуы мүмкін еді. 30 жылдан астам RSS басшысы болған Голвакар оны Үндістандағы ең күшті діни-саяси ұйымдардың біріне айналдырды; оның қатары 100 000-нан бір миллионнан астам адамға дейін өсті және ол 50 фронттық ұйым арқылы саяси, әлеуметтік, діни, білім беру және еңбек салаларына тарады. RSS шетелдерге де тарады, онда индустар Bharatiya Swayamsevak Sangh немесе Hindu Swayamsevak Sangh сияқты ұйымдарға мүше болды. RSS-тің дүниетанымында айқын болмаса да маңызды өзгеріс болды. Голвакардың маңызды жаңалықтарының бірі - "Социализм емес, индуизм" ұранымен коммунизмге және социализмге қарсы идеологияны қалыптастыруы болды. Д.Р. Гоялдың сөзіне сүйенсек, RSS-тің марксизмге қарсы көзқарасы оны қоғамның бай топтарының арасында танымал етті, олар оны жан-жақты қолдады. RSS 1940 жылы Джамму мен Кашмирге кеңейді, сол кезде Бальрадж Мадхок Джаммуға прачарак ретінде, ал Прем Натх Догра директор ретінде жіберілді. 1944 жылы Шринагарда шаха құрылды, ал Голвакар 1946 жылы қалаға сапар жасады.

Қайта бағдарлау

Голвакардың дінилігі және саясатқа деген көңілсіздігі кейбір RSS мүшелерін ұйымның ұлттық күрес үшін маңызды болмай қалғанына көндірді. Ол азаттық қозғалысынан бөлек қалды және индус Махасабхасымен байланысын үзіп жіберді. Бомбейдің маратхи тілінде сөйлейтін аудандарындағы RSS мүшелері көңілі толып, Бомбейдің сангхчалагы К. Б. Лимае отставкаға шықты. Бірнеше сваямсевактар 1943 жылы британдық үкіметке қарсы жарымәскери күрес мақсатымен Хинду Раштра Дал ұйымын құрып, кетіп қалды; Натурам Годсе (Гандидің қатылушысы) сол топтың жетекшісі болды. Бірақ Голвакар өзінің беделін нығайтуға асықты. Ол облыстық ұйымдастырушылар желісін – "прант прачарактарды" құрды, олар сангхчалактарға емес, тікелей оған есеп беретін болды. Голвакар RSS шараларына төрағалық ету үшін жергілікті Конгресс көшбасшыларын шақырды, бұл ұйымның индус Махасабхасынан тәуелсіз екенін көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, әсіресе Солтүстік Үндістанда және қазіргі Пәкістанда RSS кеңейе берді. Жаңа мүшелердің көпшілігі діншіл, шағын кәсіпкерлер болды, олар RSS-тің индуистік символдарымен өздерінің касталық ұстанымдарын нығайтуға қызығушылық танытты. Соғыс жылдарындағы ұйым саясатына индуизмге қауіп төндіретін факторлар ықпал етті, RSS жапондықтардың басып кіруі мүмкін болған жағдайда индуистік мүдделерді қорғауға дайын болуы керек еді. Соғыстан кейін индустар мен мұсылмандар арасындағы күрес қайта жанданады деп күтілді. Голвакар британдық отаршыл үкіметке RSS-ті тыйым салуға себеп беруге ниеттемеді. Ол барлық үкіметтік нұсқауларды орындады, RSS әскери бөлімін таратып, "Үндістанды таста" қозғалысынан бас тартты. Британдықтар "ұйым заң шегінде әрекет етіп, 1942 жылдың тамызында болған тәртіпсіздіктерге қатыспағанын" мойындады. 1942 жылдың маусымында сөйлеген сөзінде Голвакар: "Мен [Үнді] қоғамының қазіргі жағдайы үшін ешкімді кінәлағым келмейді, [егер] адамдар басқаларды кінәласа, онда оларда әлсіздік бар. Әлсіздерге жасалған зұлымдық үшін күштілерді кінәлау бекер. Санг өз құнды уақытын басқаларды айыптауға немесе сынауға жұмсамайды". Голвакардың прагматизмінен өзгеше, ол идеологиялық тұрғыдан британдықтарға қарсы күреске қарсы болды; RSS дін мен мәдениетті қорғау арқылы Үндістанның тәуелсіздігін қорғауға міндеттенді, ал "британдықтардың кетуі туралы еш сөз болған жоқ". Ол британдықтарға қарсылықты патриотизммен және ұлтшылдықпен байланыстыруды "реакциялық көзқарас" деп атады, бұл азаттық күресінің барлық бағытына зиян келтіреді. Голвакар өзінің ұстанымы адамдарды (оның ішінде RSS-дегі көптеген сваямсевактарды) шатастырғанын және олардың Сангқа сенімсіздік танытуына себеп болғанын мойындады. Азаттық күресінің шыңында Голвакар атақты түрде: "Индустар, ағылшындармен күресте энергияңызды ысырап қылмаңыз. Мұсылмандар, христиандар және коммунистермен күресу үшін күшіңізді сақтаңыз" деді.

Тыйым салу және қамауға алу

1948 жылы қаңтарда Натурам Годсе Махатма Гандиді өлтірген кезде, RSS-тің қатысы болуы мүмкін деген кең пікір қалыптасты. 4 ақпанда Голвакар мен 20 000 свайамсевк қамауға алынды, ал RSS «күш қолдану мен құлдырауға ұқсас әрекеттерді насихаттағаны» үшін тыйым салынды. Годсе бұл әрекетті жеке бастамамен жасағанын, RSS пен Гандидің өлтірілуі арасында ешқандай ресми байланыс жоқ екенін мәлімдеді. Алайда, Натурам Годсенің інісі Гопал Годсе – сонымен қатар, осы құлқыға қатысқан күдікпен айыпталған – Натурамның ешқашан RSS-тен шықпағанын, ал оның бұл мәлімдемесі RSS пен Голвакарды (өлтіруден кейін қиын жағдайда қалған) қорғау мақсатында жасалғанын айтты. Голвакар 6 айлық мерзім біткеннен кейін 5 тамызда босатылды. RSS-ке тыйым салу күшінде қалды, Голвакар бұл тыйымды алып тастау туралы Ішкі істер министрі Валлабхай Пателмен келіссөздер жүргізуге тырысты. Ұсақ-көлдік тұтқындаулар, мүшелеріне жасалған зорлық-зомбылық және тәуелсіз Үндістан үкіметінің патриоттық ұйым деп есептелген ұйымға тыйым салуы RSS мүшелеріне үлкен соққы болды. Пател RSS-ті Конгресске қосылуға шақырғанмен, Голвакар бұған қарсы болды. Пател алдымен RSS-тің жазбаша конституцияны қабылдауын талап етті. Голвакар 1948 жылдың 9 желтоқсанында сатьяграха бастады, нәтижесінде ол және 60 000 RSS еріктілері қамауға алынды. RSS жетекшілері Экнатх Ранде, Баяджи Дани және Баласахаб Деорас 1949 жылдың қаңтарында сатьяграханы тоқтатты және либералды көшбасшы Т. Р. Венкатарама Састримен бірлесіп, Пател мақұлдаған RSS конституциясын жазды. 1949 жылдың 11 шілдесінде тыйым алынды. Үндістан үкіметі тыйымды алып тастау шешімі Голвакардың Үндістан Конституциясына адалдық ету және RSS конституциясында Үндістанның ұлттық туын ашық қабылдау туралы уәдесін ескере отырып қабылданғанын мәлімдеді. RSS еріктілері құрған және қолдаған ұйымдар бірлесіп Сангх Паривар деп аталды.

Жазулары мен идеологиясы

Голвакар дхармикалық ілімдерді таратушы ретінде танымал. Оның жазбаларының үзінділеріне негізделген «Гуружі: Көрегенділік және Миссия» атты кітапта «Хинду – осы Отанның ұлы» деген тарау бар. Онда «Бхартия» термині тек плюрализмге негізделген діндерді ұстанатындарды қамтиды және Үнді дінінің ізбасарлары осыны білдіреді, себебі ол руханилыққа қатысты барлық тәсілдерді қабылдайды. «Біздің жеке басымыз және ұлттығымыз» деген тарауда ол былай деп жазды: «Ұлы ұлт ретінде даму үшін қажетті барлық элементтер осы индуистік қоғамда толығымен бар. Сондықтан біз бұл елде, Үндістанда, индуистік қоғамның тірі қағидалары осы елдің тірі жүйесі дейміз. Қысқасы, бұл – «Хинду ұлты». Голвакардың кейбір идеялары RSS-тің идеяларынан өзгеше болды. Мысалы, 1939 жылы жарық көрген «Біз немесе біздің ұлттығымыз анықталды» атты кітабында ол индуистік мәдениетті құруды ортақ индуистік мұраны қабылдау тұжырымын таратумен салыстырады. Голвакар әрқашан касталық жүйені қиын кезеңдерде үлкен мақсатқа қызмет ететініне сенді. Ол Мануды адамзат тарихындағы ең алғашқы, ең ұлы және ең дана заң шығарушы деп атады. Рамачандра Гуханың «Заманауи Үндістанның жасаушылары» атты кітабында айтылғандай, Голвакар мұсылмандарды, христиандарды және коммунистерді индус мемлекетін құруға ең үлкен қауіп ретінде қарастырды. Голвакар нацистермен «идеялардағы ұқсастықтары» үшін сынға ілікті, әсіресе хиндутва қарсыластары мен сыншылары тарапынан. Мысалы, Голвакардың 1939 жылы жарық көрген «Біз немесе біздің ұлттығымыз анықталды» кітабында мынадай цитата келтірілген:

Дегенмен, Голвакар Екінші дүниежүзілік соғыста Гитлер мен нацизмге және Ок державаларына қарсы соғыста британдықтармен «ынтымақтастық» жасады және яһудилерді қолдады, оларға құрмет және қайырымдылық танытты. Ол Израильдің құрылуын нық қолдады. Голвакар семит дінін ұстанатындардың (әсіресе мұсылмандар мен христиандардың) индуистік мәдениетті қабылдауы немесе оған құрмет көрсетуі керек деп санайтын, әйтпесе олар азамат ретіндегі құқықтарына ие бола алмайды. Хиндустанның индус емес халқы индуистік мәдениет пен тілді қабылдауы керек, индуистік дінді құрметтеуге және қастерлеуге үйренуі керек, индуистік нәсіл мен мәдениетті дәріптеуден басқа ешқандай идеяны ойластырмауы керек – бір сөзбен айтқанда, олар шетелдік болудан бас тартуы керек немесе елде толығымен индус ұлтына бағынып тұруы мүмкін, ештеңе талап етпей, ешқандай артықшылыққа лайық болмай, тіпті азаматтық құқықтарға да ие болмайды.

Мұра

Орталық үкіметтің Ражив Ганди Биотехнология орталығының екінші кампусын Голвалкар атымен атау туралы ұсынысы Керала штатында қырқыс дау тудырды. Шаши Тарур бірнеше твиттерінде орталықтың "1966 жылы ВХП-ға сөйлеген сөзінде діннің ғылымнан басым екенін айтқан, фанатизмге бой алған және Гитлерді құрметтеген тұлғаны мәңгі есте қалдыруы керек пе?" деген сауал көтерді. Үндістан Коммунистік партиясы (Марксистік) бұл қадамға қарсы шықты, ал Кераланың бас министрі Пинараи Виджаян Орталыққа хат жолдап, Тируваннатпурам қаласында салынып жатқан Ражив Ганди Биотехнология орталығының (РГББ) екінші кампусына М.С. Голвалкар есімін беру туралы шешімді қайта қарастыруды сұрады.