Кіріспе

Гастропод түрлері

Гров шағалағы, қоңыр ерін шағалағы немесе лимон шағалағы (Cepaea nemoralis) – ауамен тыныс алатын құрлық шағалағы, құрлықта тіршілік ететін өкпелі гастропод моллюскі. Бұл Еуропадағы ең көп кездесетін ірі құрлық шағалағының бірі және Солтүстік Америкаға әкелінген.

Түршелері:
Cepaea nemoralis etrusca (Rossmässler, 1835)
Cepaea nemoralis nemoralis (Linnaeus, 1758)

Cepaea nemoralis – Cepaea туысының типтік түрі. Ол экологиялық генетикада, соның ішінде халықтық ғылым жобаларында зерттеу нысаны ретінде қолданылады.

Сипаттама

Cepaea nemoralis – ең ірі шаяндардың бірі және жарқын түсіне байланысты Батыс Еуропадағы ең танымал шаяндардың бірі. Ересек шаяндардың қалыңдаған, сәл сыртқа қарай бұрылған апертуралық ерні әдетте қоңыр, бірақ кейбір аймақтарда ақ болуы мүмкін. Егер ернің түсі өзгергіш болса, зертханалық жағдайларда кесіп қарау қажет. C. nemoralis шаянының махаббат жебесінің қимасында қарапайым жапырақшалары бар крест тәрізді бейне байқалады, ал C. hortensis шаянында екіге бөлінген жапырақшалар кездеседі. C. nemoralis шаянының шырыш безінде 3 немесе одан аз тармақтар болады, ал C. hortensis шаянында 4 немесе одан көп тармақтар болады. Caucasotachea vindobonensis және Macularia sylvatica есімді екі сырттай ұқсас түрдің де ерні колумбеллаға жақын қоңыр түсті, ал тігіске қарай ағарады, сондай-ақ олардың қабығында жұқа өсу жоталары бар, ал Cepaea түрлерінде қабық тегіс болады. Сонымен қатар, M. sylvatica шаянының апертурасында кішкентай, дөңгелек тісі бар, ал C. vindobonensis шаянының қабығындағы ең төменгі қоңыр жолағы Cepaea шаянына қарағанда колумбеллаға айтарлықтай жақын орналасқан.

Түстер полиморфизмі

Cepaea nemoralis қабығының түсі мен жолақтары бойынша жоғары полиморфты. Қабықтың негізгі түсі қоңырдан қызғылт, сары және кейде ақ түске дейін үздіксіз өзгереді. Сонымен қатар, қабықшаларда қара жолақтар болуы немесе болмауы мүмкін. Жолақтардың түсі, ені және саны нөлден беске дейін әр түрлі болады. Бұл айырмашылықтың генетикалық негізі кеңінен зерттелген және C. hortensis-пен ортақ. Мұның себебі жасыру немесе климаттық таңдау болуы мүмкін: күн сәулесі көп жағдайда ақшыл, жарық шағылысатын түстер судың булануын және қызып кетуін азайтады. Климаттық таңдау оңтүстікте сары қабықшалардың көп кездесуін түсіндіруі мүмкін. Тағы бір сұрақ – әртүрлілік неге сақталады, тіпті бір жердің ішінде де? Зерттеушілер бұл себепті кездейсоқ генетикалық өзгерістер, алғашқы эффектілер, көші-қон арқылы араласумен әртүрлі аймақтардағы әртүрлі таңдау қысымдары және тепе-тең полиморфизм деп санайды. Тепе-тең полиморфизм, мысалы, сайысқан бұлбұл сияқты жыртқыш ең көп кездесетін түрі үшін «іздеу бейнесін» қалыптастырғанда пайда болуы мүмкін, сондықтан сирек кездесетін түрлерге шабуылдау ықтималдығы төмендейді. Табиғи іріктеу жыртқыштардан қорғану үшін түрлі түстер мен өрнектерді пайдалануы мүмкін. Полиморфизмнің бірнеше себебі болуы әбден мүмкін.

Тарату

C. nemoralis-тің табиғи таралу аймағы Батыс және Солтүстік Еуропадан Орталық Еуропаға дейін, бірақ ол, әсіресе соңғы онжылдықтарда, шығысқа қарай кеңейіп келеді. Франция, Ұлыбритания, Ирландия, Бельгия, Нидерланды, Германия, Дания, Оңтүстік Швеция және Норвегия, Швейцария, Австрия, Чехия, Венгрия, Босния, Хорватия және Италияның солтүстік жартысы. Орталық және Шығыс Еуропада ол әсіресе Балтық теңізі жағалауында (мысалы, Польшада, Латвияда, Эстонияда, Оңтүстік Финляндияда, Швецияның шығыс жағалауында) тараған, сондай-ақ Польшаның басқа аймақтарында да кездеседі. Словакияда 2020 жылға дейін ол тек бір бақша орталығынан ғана белгілі болды. Таралу аймағының солтүстік шетінде C. nemoralis сирек және Шотландияның солтүстігінде шашыраңқы түрде таралған, онда ол әкелінген. Америка мен Шығыс Еуропада кейбір түрлердің әдейі әкелінгені белгілі. Пиренейде 1800 м, Уэльсте 900 м, Шотландияда 600 м биіктікте кездеседі. Бұл түр негізінен өлі немесе ескірген өсімдіктермен қоректенеді. Көптеген құсқұйрықтар сияқты, ол гермафродит және құнарлы жұмыртқалар алу үшін жұптасуы қажет. Жұмыртқаның диаметрі 2,3–3,0 мм болуы мүмкін. Бұл түрдің өмір сүру ұзақтығы жеті немесе сегіз жылға дейін, ересектердің жылдық өмір сүру көрсеткіші шамамен 50% құрайды (= бес жыл ішінде 3%, ересектерде өлім-жітім жоғары). Cepaea nemoralis-тің жауы – сайрақ (Turdus philomelos).