Кіріспе

Жапон суретшісі Ясумаса Моримура (森村 泰昌, Моримура Ясумаса, 1951 жылдың 11 маусымында туған) – заманауи жапондық перформанс және өнерді игеру суретшісі. Оның туындылары фотосурет, фильм және тікелей өнер орындауын қамтиды. Ол ұлттық, этникалық, гендерлік және нәсілдік шекараларды басып өтетін тұлғаларды қабылдау арқылы өнер тарихынан, тарихтан және бұқаралық ақпарат құралдарынан танымал өнер туындылары мен кейіпкерлерді қайта интерпретациялауымен белгілі. Моримураның фотосуреттері мен перформативтік сериялары бір-бірімен байланысты көптеген тақырыптарды зерттейді, соның ішінде: жеке тұлғаның мәні және оның өзгеріске ұшырау қабілеті, постколониализм, авторлық құқық, сондай-ақ Жапонияға және жалпы Азияға Батыстың әйелдік көзқарасы. Бастапқыда өзінің шығармашылық күшін қара-ақ түсті натюрморт фотосуретіне жұмсауды ниеттенген Моримура өзінің жеке басын анықтау үшін күресіп, осы ішкі тартысты автопортрет арқылы бейнелеуге шешім қабылдады. 1985 жылы «Портрет (Ван Гог)» Моримура жасаған ондаған автопортреттердің алғашқысы болды, онда ол танымал суретшілердің, маңызды тарихи тұлғалардың, мәдениет иконаларының және танымал өнер туындыларынан алынған есімдерді қабылдады. 1980 жылдардан бері Моримураның көркемдік процесі қатаң жүйеге негізделген, онда ол күрделі костюмдер, макияж, реквизиттер және декорациялар арқылы бүкіл денесін өзінің таңдалған кейіпкерінің дерлік толықтай көшірмесіне айналдырады. 1990 жылдардың соңында цифрлық фотосурет пен компьютерлік өңдеу бағдарламалық құралдары қолжетімді және жетілдірілгеннен кейін, Моримураның туындылары композицияны, жарықтандыруды және бір шығармада бейнеленген кейіпкерлердің санын басқарудағы визуалды күрделілікті арттырды. Соңғы екі жарым онжылдық бойы Моримура өзінің кейіпкерлерін қысқа бейнефильмдерде, фильмдерде және тікелей өнер орындауларында жандандырып, олардың ойларын қозғалыс және жазылған монологтар арқылы жеткізеді.

Ерте өмір және білім (1951-1978)

Ясумаса Моримура 1951 жылы Жапонияның Осака қаласында туған. Оның әкесі Нобуо (2006 жылы қайтыс болды) және анасы Хироко (2016 жылы қайтыс болды). 1952 жылы Американың Жапонияны оккупациялауы аяқталғаннан кейін, Моримура Батыс құндылықтары мен мәдени тенденцияларын қабылдаған буынның ішінде өсті, бұл Жапонияның Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңін анықтады. Оның Батыс, әсіресе американдық, музыка, кино және сәндегі әлеуметтік-мәдени салтымен үнемі қарым-қатынас жасауы кейіннен 1980 жылдары оның көркем ізденістеріне әсер етті. 1970-ші жылдардың ортасында Моримура Киото қалалық өнер университетіне түсті, онда 1978 жылы Көркем өнер бакалавры дәрежесін алды. Оқу барысында, ол "Life" журналының фотографы Й. Эрнест Сатовтан (1927–1990) дәріс алғаннан кейін фотосуретке ерте қызығушылық танытты. Сатов фотосурет пен камера техникасының қазіргі батыс эстетикалық идеалдары туралы лекция оқыды, әсіресе француз гуманистік фотографы Анри Картье-Брессонның туындыларында көрініс тапқандай.

Карьерасының алғашқы жылдары (1978-1988)

Мектепті бітіргеннен кейін Сатоу Моримураны фотографтың көмекшісі ретінде жұмысқа алды. Осы жұмыс тәжірибесінің арқасында Моримура өзінің алғашқы туындыларын жасады – негізінен үй ішінде түсірілген қара-ақ стильдегі натюрморттар. Олардың ішінде 1980-жылдардың басындағы «Barco negro na mesa» сериясы бар. Бірақ ол табылған заттардан құралған мүсіндерін суретке түсіру арқылы шығармашылығына жаңа көзқарас қосты. Осы туындылардың бірі – «Үстел қаласы» (Триумф аркасы) (1984) – тік фотокомпозиция, онда шыныға шам қойылған конусқа сүйеніп тұрған шанышқұйрық орталық орында. Моримураның табылған заттарды мұқият орналастыруы одан да күрделене түсті, мысалы, оның түйіршіктерден, қиылған әріптерден және боялған тақтайдан жасалған биік, жіңішке мұнараның суретінде көрінеді. 1985 жылы Моримура өзінің азиялық сәйкестігінің мәнін ойлап, өзін-өзі суреттеуге көшті. Осы тақырыптық ізденістің себептерін еске алғанда, Моримура сол кездегі сұрақтарын айтты: «Мен кіммін? Менің сыртқы келбетім азиялық, бірақ мен батыс тіршілігіне бейімделіп жатырмын ба? Мен өзімді жапондық деуге болады ма?». Осыдан бастап Моримура киімді ауыстырудың адамды толығымен басқа біреудей сезінуге мүмкіндік беретініне күмәндана бастады. 1985 жылы Моримура өзінің алғашқы автопортреттерін жасады, онда импрессионист суретші Винсент ван Гог пен оның үлгісі Камиль Руленді бейнеледі. Ван Гогтың картиналарымен фотореалистік байланыс Моримураның жеке тұлғаның қалыптасуының өзгеруіне қарсы тұрғанын көрсетті. Кейіннен Моримура 1985 жылы Киотодағы «Галерея 16»-да Томоаки Ишихара мен Хироси Кимура сияқты суретшілермен бірге үш адамдық топтық көрмеге қатысты – «Радикалды ерікпен күлімдеңіз». Онда ол алғаш рет ван Гог пен Руленнің автопортреттерін көрсетті. Моримураның мансабындағы шешуші сәт 1988 жылы болды, ол Эдуард Манедің 1863 жылғы «Олимпия» картинасының заманауи нұсқасын – «Портрет» (Футаго) жасады. Моримура өзін жатқан ақ Олимпияның және оның қара қызметшісінің рөлінде бейнелейді, ал айналадағы ортаның бір бөлігін алтын құс төсек жамылғысы мен «манэки-нэко» (жақсылықты сыйлайтын мысық мүсіні) сияқты япониялық атрибуттармен ауыстырады. Моримураның ақ және қара әйел бейнесін өзінің еркек азиялық денесімен алмастыруы Батыс өнер тарихының классикалық туындысы саналатын жұмыстың бұзылуы үшін маңызды болды. Фотография ер адамның қарауы мен әйел денесінің объективтелу мәселесін көтеріп, сонымен қатар өнер тарихында ақ емес тұлғаларға деген беймәлімдікті аңғартты. Екі кейіпкердің рөлін ойнау арқылы Моримура көрермендердің назарынан тыс қалуына мүмкіндік бермейді. Моримураның өнері 43-ші Венеция биенналесіндегі «Аперто» бөлімінде Жапония үшін өзінің автопортреттерін көрсетуге шақырылғаннан кейін әлемдік назарды өзіне тартты. Бұл беделді халықаралық өнер жәрмеңкесіне қатысу Моримураның әлемдік өнер иконасы мәртебесіне тез жол ашты, нәтижесінде 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдар бойы Азия, Солтүстік Америка, Еуропа және Австралиядағы ондаған жеке және топтық көрмелерге қатысты.

Карьералық жетістік пен даму (1988-2000)

1988 жылғы Венеция биенналесі Моримураның халықаралық деңгейдегі мансабын ресми түрде бастағанымен, Токиодағы Сагачо көрме алаңындағы 1990 жылғы «Өнер тарихының қызы» жеке көрмесі жапон өнер әлемінде оның танымалдығын арттырды. Көрменің тақырыбы Моримураның өнер тарихының канонын сынауына негізделген, онда ол батыстың эстетикалық сұлулық туралы ұғымдарын деконструкциялап, Жапонияның батыс мәдениетіне ұзақ жылдар бойы қызығушылығын зерттеді. «Өнер тарихының қызы» көрмесінің сәттілігі кейіннен болашақ көрмелерде қайта жандандырылды, әсіресе 1999 жылы Нью-Йорктегі Luhring Augustine галереясында. «1945 жылдан кейінгі жапон өнері: Аспанға қарсы айқай» атты көшпелі көрме 1994 жылдан 1995 жылға дейін Гуггенхайм, Йокогама өнер мұражайы және Сан-Францисконың заманауи өнер мұражайында өтті. 1945 жылдан кейінгі авангардтық жапон өнерінің алғашқы тарихи шолуы ретінде Моримураның осы маңызды көрмеге қатысуы өнер және мәдениет басылымдарының назарын аударды. «The New York Times» газетінің өнер сыншысы Холланд Коттер Моримураны «жұлдыз» деп атады, ал «New York Magazine» журналының Марк Стивенс 1991 жылғы «Құдайлармен ойнау» туындысында «тіл, бейне, мәдениет және зат» арқылы тиімді байланыс орнату қабілетін бағалады. 1994-1996 жылдары Моримура «Актриса» сериясын жасады, онда ол 20 ғасырдың ортасындағы американдық және еуропалық актрисаларды және жапондық жерлерде орналасқан кино кейіпкерлерін бейнеледі. «Self Portrait – Actress After Jodie Foster 2» (1996) суретінде Моримура 1976 жылғы «Таксист» фильміндегі Джоди Фостердің жезөкше рөлін сомдап, темекілі қалталармен төселген Токионың қалалық көшесіндегі қызыл төбешікке отырған. Алайда Моримура актрисалық кейіпкерлерін тек фотосуреттермен ғана шектемеді, ол тікелей өнер көрсетілімдері мен қысқа фильмдер арқылы оларға жан берді. 1995 жылы Моримура видеожазба жасады, онда Токио университетінің Комаба кампусындағы Ясуда аудиториясының үлкен сынып залында студенттер өздерінің үстелдерінде отырып, профессордың лекциясына дайындалып жатқандарын көрсетеді. Олардың білмейтіні, Моримура Мэрилин Монро кейіпінде (оның өзі «Актриса М» деп атайды) келіп, бөлменің алдындағы үстелдің үстінде тұрып, айқайлап, қолдарымен әрекет етеді. Моримура Монроның 1955 жылғы «Жеті жылдық қышу» фильміндегі әйгілі рөлін еліктейтін позда тұрады. Ол ақ нәсілді, американдық актриса рөлінде болғанымен, бұл өнер көрсетілімі оңшыл жазушы Юкио Мисиманың 1969 жылғы 13 мамырда сол аудиторияда солшыл студенттік топпен өткізген пікірсайысын сілтеме етіп, жанама түрде қайта жаңғыртады. Моримура оқиғаны егжей-тегжейлі зерттемегенін мойындағанымен, ол Мисиманың «мәдени кастрация» мен Жапонияның тұтынушылыққа қарсы театралдық қарсылығының өнердің шынайылығының маңыздылығын жапондық контексте қарастыруға оны итермелегенін үнемі атап өтеді. Мисиманың Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі дәуірде Жапонияның әйелденуіне қарсылығына түсініктеме ретінде Моримура оқиғаны танымал әйел тұлғасы және танымал медиа тұтыну символы Мэрилин Монроның көзқарасынан қайта қарастыруды шешті. Йокогама өнер мұражайының «The Sickness Unto Beauty – Актрисаның өзінің портреті» көрмесіне (1996 жылдың сәуірі – 1996 жылдың маусымы) дайындық барысында Моримура өзінің соңғы «Актриса» сериясына арналған шоудың бөлігі ретінде қысқа фильмге түсуге шақырылды. Эксперименталды кинорежиссер Такаси Итох «Аппарат М» (1996) фильмін түсірді, онда Моримура Мэрилин Монро рөлінде ойнады. Фильм музейдің көрме алаңында орналасқан классикалық стильдегі театр залында көрсетілді, бұл Монро мен Голливудтың алтын ғасыры арасындағы байланысты еске түсірді. 1996 жылғы күз-қыс маусымында жапондық әйелдер киімдерінің дизайнері Исси Мияке Моримураны Миякедің алғашқы «Қонақ әртістері» ынтымақтастығынан киімдерге басып шығаратын дизайн жасауға шақырды. Мияке манифесті – өнер мен оны бағалайтын адам арасындағы «интерактивті қарым-қатынасты» ұсынатын киімдерді жасау болды, және Моримура Миякеге Ингрестің 1856 жылғы «La Source» суретінің коллаждарын және өзін-өзі бейнелейтін, кері және қызыл түлмен жабылған суреттерін ұсынды. Тағы бір дизайн «La Source» кескінінің артынан шығып тұрған Моримураның бейнесін көрсетті.

Карьерасы (2000 - қазіргі)

1990 жылдардың соңынан бастап, цифрлық камералар мен компьютерлік технологияның жетістіктері Моримураға портрет композицияларын және суреттердің сыртқы түрін визуалды түрде өңдеуге және өзгертуге кең мүмкіндік берді, мысалы, Photoshop бағдарламасы арқылы. Моримураның бейне емес нысандарға өзінің бейнесін қосып, жасаған көптеген жұмыстары бар. "Әнші күнбағыстар" (1998) – Винсент ван Гогтың "Күнбағыстар" (1888) атты натюрморт картинасына негізделген түсті фотосурет. Ол түпнұсқа картинадағы гүлдердің орналасуын, түстер палитрасын және интерьерді дәлме-дәл сақтайды. Дегенмен, Моримура цифрлық түрде өзінің бейнесін күнбағыстардың әрқайсысының гүлбасына әртүрлі бұрыштардан түсіріп қояды. Өнерімен қатар, Моримура 2004-2006 жылдары Киото өнер және дизайн университетінің Халықаралық өнер зерттеу орталығында профессор болып тағайындалды. Суретшілер Хироси Сенжу және Тацуо Мияжимамен бірге ол резидент-суретші ретінде таңдалды, оған университет деңгейіндегі бейнелеу өнері саласындағы шәкірттерді оқыту міндеті жүктелді. Бағдарламаның мақсаты – Киотодағы жаңа буын өнер туындыларын қалыптастыру және оны әлеммен бөлісу еді. Моримураның "Реквием" сериясы (2006) оның автопортреттерінің мазмұнында маңызды өзгерістерді көрсетті. Қазіргі жапон және әлемдік тарихқа қызығушылық танытқан Моримура белгілі бір тарихи тұлғаларға және олардың күші мен ықпалы ұлттық ортаны қалай қалыптастырғанына қызығушылық танытты. Бұл Моримураның әдеттегі әйел және өнер тарихына қатысты тақырыптардан қысқаша ауытқуы болды, себебі ол еркек тұлғаларды бейнелеуді таңдады: жапондық оңшыл жазушы және саяси агитатор Юкио Мисима, актер Чарли Чаплиннің "Ұлы диктатор" (1940) фильміндегі пародикалық Адольф Гитлер, аргентиналық революционер Че Гевара және қытай коммунистік көшбасшысы Мао Цзэдун. 2012 жылдың желтоқсан айында ресми хабарламада Моримураның 2014 жылғы Йокогама триеннале өнер фестивалінің көркемдік директоры болып таңдалғаны жарияланды. Моримура өзінің алғашқы толық метражды фильмін, "Эго симпозиумы" фильмін 2016 жылы көрсетті. 1980-2000 жылдардағы өнер тарихының мазмұнына оралған Моримура өнер тарихынан он бір көрнекті суретшінің рөлін сомдайды: Энди Уорхол, Фрида Кало, Винсент ван Гог, Йоханнес Вермеер, Диего Веласкес, Ян ван Эйк, Леонардо да Винчи, Альбрехт Дюрер, Микеланджело Меризи да Караваджо, Рембрандт ван Рейн және Луиза Виже Ле Брюн. Бұл бейнелеу жұмыстары әр суретшінің өзіндік табиғаты, жекелігі және олардың суретшілік өнерімен байланысы туралы драмалық монологтардан тұрады. Өзін-өзі аңғарту мақсатында Моримура Марсель Дюшан туралы айтылатынын, бірақ ол бүгін бізбен бірге болмайтынын, себебі Дюшанның пікірінше, болмауы – өмір сүрудің куәлігі екенін мәлімдейді. Оның орнына Моримура өзін кейіпкер ретінде де, он бір суретшінің кездесуін модерациялайтын адам ретінде де енгізеді. "Эго симпозиумының" фильміне ұқсас, "Ниппон Ча Ча Ча!" (2018) – фильм мен тікелей театрлық қойылымды біріктіретін мультимедиалық жұмыс. Моримура 1952 жылы одақтастар оккупациясы аяқталғаннан кейін Жапонияның американдық мәдениеттің ықпалында қалай қалыптасқанын бағалауда әртүрлі кейіпкерлерді сомдайды. Шова императоры Хирохито, генерал Дуглас Макартур, актриса Мэрилин Монро және жазушы Юкио Мисима сияқты кейіпкерлер тарихи және автобиографиялық сілтемелердің қоспасынан тұрады. Фильмнің бір көрінісінде Моримура император Хирохито мен генерал Макартурдың кездесуінің тарихи суретін қайта жасайды, бірақ бастапқы орынды американ елшісінің резиденциясынан балалық шағындағы үйіне және ата-анасының шайханасына ауыстырады. Бұл көріністер Моримураның Американың жапон мәдениетіне тигізген ықпалын және оның 20 және 21 ғасырларда "жапондық" екенін анықтауға байланысты ішкі қайшылықтарын түсінуін көрсетуге арналған. Моримураның өнері 1980 жылдары оның публицистикалық дебютінен бері әлемнің әртүрлі жерлеріндегі ондаған топтық және жеке көрмелерге қатысқанмен, 2018 жылғы Жапония қоғамында өткен ретроспективасы, "Ясумаса Моримура: Эго Обскура" (2018 жылдың қазаны – 2019 жылдың қаңтары) Нью-Йорктегі оның алғашқы институционалдық жеке көрмесі болды және өнер сыншылары мен басылымдар тарапынан, соның ішінде The New York Times, The Brooklyn Rail, Hyperallergic және The Eye of Photography, мақтауға ие болды.

Жеке өмір

Моримура қазіргі уақытта туған Осака қаласында тұрып, жұмыс істейді және ол Тошими Такахараға үйленген.

Стилі мен мазмұны

Перформанс және иемдену суретшісі ретінде Моримураның өнері белгілі суретшілердің, суреттердегі кейіпкерлердің, тарихи тұлғалардың және танымал мәдениет иконаларының бейнесін қабылдауымен сипатталады. Рөлдерінің бейнесін шығару үшін Моримура оларды кең көлемді макияж және реквизиттер арқылы қайта жасайды, содан соң оларды олармен байланыстырылатын орындарға немесе олардың жеке басымен мүлдем үйлеспейтін жерлерге орналастырады. «Вермеерді зерттеу: Кішкентай бөлменің бұрышынан туған ұлы оқиға» (2004) туындысының мазмұны – голланд бароккосының суретшісі Йоханнес Вермеердің «Сурет салу өнері» (1666–1668) картинасындағы интерьер кеңістігі мен кейіпкерлердің дәл көшірмесі. Суреттерден сюжеттерді қайта жасай отырып, Моримура түпнұсқа туындыларға тән нақты беттік бөлшектер мен бояу соққан текстураларды қайталайды. Пост-импрессионист Винсент ван Гогтың танымал «Автопортрет» (1889) негізінде Моримураның беті алтын сары бояудың дақтарымен және қалдықтарымен жабылған, ал киімінде оның артындағы иілген көкшіл-жасыл формаларды толықтыратын жасыл және көк бояу қоспалары бар; бұл фотосуреттік қойылым ван Гогтың суретшілік импасто техникасын қайталайды. Көптеген өнер тарихшылары мен сыншылар оның автопортреттерін пародия түрі деп сипаттайды. «Автопортрет: Ақ Мэрилин 2» (1996) фотосуреті осы сипаттаманың мысалы ретінде жиі келтіріледі, себебі Моримура Мэрилин Монроның шашы мен киім-кешегін еске түсіретін сары перука мен ақ көйлек киіп, оның «Жеті жылдық қысық» (1955) фильміндегі әйгілі сахнасын қайта жасайды, онда оның кейіпкері көйлегін ұстап тұруға тырысып, оның тізесінен жоғары соққанда ұялады.

Тақырыптар

Жеке басын зерттеу – Моримура өнерінің негізгі, басты тақырыбы, ол жұмыстарында жиі қиылысатын этникалық, ұлттық, гендерлік және сексуалдық, нәсілдік сияқты көптеген жеке тұлғаларды талдауды қамтиды. «Актриса» (1994–1996) сериясында Моримура өзін американдық және еуропалық актрисалар ретінде бейнелейді: Одри Хепбёрн, Марлен Дитрих, Джоди Фостер, Бриджит Бардо, Мэрилин Монро және т.б. Бұл серия Моримураның әлемге әйгілі ақ нәсілді әйел кино иконаларының фотосуреттеріне жапондық еркек бейнесін салған арқылы еркек көзқарасының ұғымдарын сынап көрсетеді. Оның өнер тарихының қанымен үнемі айналысуы, постколониализм және Азияның феминизациясы – бұл қайта-қайта оралатын тақырыптар. Жапония мен Азияны әйелдік кеңістік ретінде қарастыру – 19 ғасырдағы еуроамерикандық түсінік. Ол Батыс пен Шығыс мәдениеттерінің арасындағы айырмашылықтарды түсіндіру үшін гендерлік дихотомияларды пайдаланды: Батыс өркениетінің зор әскери-өнеркәсіптік кешені мен империалистік амбициялары еркек үстемдігін көрсетті, ал Азия әлсіз, кедей және күшсіз деп есептелді, бірақ жергілікті өнер, декоративтік-қолданбалы өнер және сән үшін экзотикалық деп бағаланды. Отыз жыл айырмасымен аяқталған Моримураның Эдуард Манедің «Олимпия» (1863) картинасының екі нұсқасы да постколониализмнің мұрасын және Азияны әйел ретінде тарихи көруді зерттейді. «Портрет (Футаго)» (1988) ақ «Олимпия» мен оның қара қызметшісінің бейнесін жапондық еркек тұлғасымен алмастыру арқылы батыс еркек көзқарасын девальвациялайды. «Une Moderne Olympia» (2018) Моримураның Мане картинасын қайта жасауындағы шекараны одан әрі кеңейтеді, онда ол Олимпияны гейшаның киім-кешектерімен жапон әйеліне айналдырады, бұл жапон әйелдік бейнесінің тарихи батыстық стереотипі және мифологиялық сипаттамасы. Қара қызметшінің орнына қара шапан мен сәйкес қолғап киген еуропалық еркек келеді және гейшаға гүл шоғын ұсынады. Гейшаның артында тұрған еркек адам еркек көзқарасының зорлық-зомбылық әсерін сараптайды, бұл әйелдерді нақты объектілеу және жапон мәдениетін бейнелі түрде зорлау болып табылады.