Кіріспе

Неміс Альпі құдайы Перхта немесе Берхта ("Берта"), сонымен қатар Перхт және басқа да түрлерімен танымал, бұрын Альпі аймағындағы жоғарғы неміс, сондай-ақ Австрия және Словения Альптарындағы ежелгі діннің құдайы ретінде белгілі болған. Оның аты "жарық" (протогерман тілінен *berhtaz) деген мағынаны білдіруі мүмкін және "Берхтентаг" атауымен байланысты болуы мүмкін, яғни "Эпифания мерекесі". Евгений Могк Перхта есімінің шығу тегін "жасырын" немесе "жабық" деген мағынаны білдіретін ежелгі жоғары неміс тіліндегі pergan етістігімен байланыстырады. Нақты шығу тегі мен пайда болған уақыты белгісіз. Перхта көбінесе Холда және германдық фольклорындағы басқа да әйел бейнелерімен байланысты германдық құдай ретінде қарастырылады (Фрижа Фриггке қараңыз). Якоб Гримм мен Лотте Мотцтың сөзіне сәйкес, Перхта Холданың оңтүстік туысы немесе оған теңдес, себебі екеуі де "жануарлардың қорғаушысы" рөлін атқарады және Рождествоның он екі күнінде орау процесін қадағалайды. Гриммнің айтуынша, Перхта немесе Берхта "Швабияда, Эльзаста, Швейцарияда, Баварияда және Австрияда Холданың ықпалы аяқталатын жоғарғы неміс аймақтарында белгілі болған". Эрика Тиммның пікірінше, Перхта ерте орта ғасырлардағы Ұлы көші-қон кезеңінен кейін Альпі аймақтарындағы германдық және германдыққа дейінгі, болжам бойынша кельттік дәстүрлердің қосылуынан пайда болған.

Перхтаның атаулары

Перхтаның дәуірі мен аймағына байланысты көптеген түрлі есімдері болды: Гримм Perahta және Berchte есімдерін негізгі есімдер ретінде (тақырыбында) көрсетті, содан кейін ескі жоғарғы неміс тілінде Berchta, сондай-ақ Behrta және Frau Perchta. Баден, Швабия, Швейцария және Словения аймақтарында оны көбінесе Frau Faste (Тұспалдақ күндердің ханымы) немесе Pehta немесе словен тілінде 'Kvaternica' деп атаған. Басқа жерлерде ол Постерли, Кватемберка және Фронфастенвейбер деп танылған. Франк императоры Шарльдің анасы, визигот королевасы Брунильда сияқты, ортағасырлық фольклорына белгілі бір ықпал еткен болуы мүмкін. Берта немесе Бертраданың ұзын және кең аяқтары болған, нәтижесінде күйеуі, Кішкентай Пипиннен биік болған, және осының нәтижесінде Шарль өзінен бұрынғыдан ерекше бойы мұра болған. Оңтүстік Австрияда, Каринтиядағы словендер арасында Перхтаның еркек түрі Quantembermann (неміс тілінде) немесе Kvaternik (словен тілінде, төрт күндік ер адам) деп аталған. Гримм оның еркек серігі немесе баламасы Берхтольд деп ойлаған. Атаудың аймақтық нұсқаларына Беригл, Берхтлмуада, Перхта Баба, Злобна Пехта, Бехтрабаба, Сампа, Стампа, Луцл, Замперин, Пудельфрау, Зампермуатта және Раувейб кіреді.

Сипаттама

Кейбір сипаттамаларда Перхта екі түрде болады; ол өзінің атындай әдемі және қардай ақ немесе қарт және сарғайған күйде көрінуі мүмкін. Көптеген ескі сипаттамаларда Перхтаның бір үлкен аяғы болған, кейде оны қаз аяғы немесе аққу аяғы деп атаған. Гримм бұл ерекше аяқтың оның жануар түріне айнала алатын жоғары мәртебелі жаратылыс екенін білдіретінін ойлады. Ол көптеген тілдерде есімдерде осы ерекшелік кездесетінін байқады (Орта неміс тілінде "Berhte mit dem fuoze", француз тілінде "Berthe au grand pied", латын тілінде "Berhta cum magno pede", итальян тілінде "Berta dai gran piè", итальяндық ортағасырлық эпостық поэманың атауы): "Бұл, әдетте, аққу қызының аяғы, ол жоғары табиғатының белгісі ретінде одан айырыла алмайды, сонымен қатар аяқ педалін басқан инешінің кең аяғы". Тирольде ол өте әжімді беті, жанды көздері және ұзын, иілген мұрыны бар кішкентай қарт әйел ретінде көрінеді; шашы шатасқан, киімдері жыртылған және тозығы жеткен. Бавария және Австрия фольклорында Перхта қыс ортасында елді аралап, Рождество мен Эпифания арасындағы он екі күн ішінде (әсіресе он екінші түні) үйлерге кіреді деп айтылады. Ол үйдің балалары мен жас қызметшілерінің жыл бойы жақсы мінез танытып, тырысқандарын біледі. Егер олар солай істесе, келесі күні аяқ киімнің немесе шелекшенің ішінде кішкентай күміс тиын табады. Егер олар олай істемесе, ол олардың құрсақтарын кесіп, ішек-қарғыларын алып тастап, оларды сабан мен таспен толтырады. Ол әсіресе қыздардың жыл бойы белгіленген зығыр немесе жүннің барлық бөлігін иіріп шығуын қадағалайды. Ол сондай-ақ, өзінің мейрамы күні кешке балық пен ботқадан басқа нәрсе жеген адамдардың құрсақтарын кесіп, оларды сабанмен толтырады. Кейде [[Шайтан ең жағымсыз ("көркемсіз") Перхта, ал Фрау Перхта ең әдемі ("сұлу") Перхта ретінде қарастырылады. Перхта сонымен қатар Хеймхендердің патшайымы.

Түсіндірме

Якоб Гриммнің (1882) сөзіне қарағанда, Перхта туралы 10 ғасырда көне жоғарғы неміс тілінде Фрау Берхта деп айтылған және ол Холда аңыздары сияқты иіру мен тоқуды қадағалаған ақ киімді қадірлі әйел ретінде есептелген. Ол оның Берхтольдтың әйелдік түріне жатады деп ойлаған, және кейде ол Жабайы аңшылардың жетекшісі болған. Дегенмен, Джон Б. Смит оған келіспейді және Перхта – Епифания мерекесінің (Перхта күні) бейнесін көрсетеді, сондықтан ол христиандықтан бұрынғы емес деп санайды. Перхта сондай-ақ өте танымал словен фильмі «Кекецте» «тета Пехта» рөлінде бейнеленген, ол тауларда тұратын, балаларды ұрлап, емдік шөптерді қалай қолдану керектігін білетін қарт әйел.

Қазіргі мерекелер

Қазіргі мәдениетте Перхта "жомарт адамдарды сыйлайтын, жамандық жасағандарды, әсіресе өтірік айтқан балаларды жазалайтын" деп бейнеленеді. Перхтендер әлі де мерекелер мен фестивальдердің дәстүрлі бөлігі болып табылады (мысалы, карнавалдық Fastnacht). Фестивальдерге арнап жасалған ағаштан жасалған маскалар бүгінде перхтендер деп аталады. Басқа аймақтық нұсқаларына Австрияның Пинзгау аймағындағы Трестерлер, Ункен қаласындағы қаңқа билеушілер, Унтернтал аймағындағы Шнабельперхт немесе Шнабельперхт ("мұрынды Перхт") және Салцкаммергуттағы Глоклерлауфен ("қоңыраумен жүру") жатады. Көптеген ірі шаңғы курорттары осы дәстүрді туристік тартымдылыққа айналдырып, әр жылғы қыста көптеген адамдарды тартады.