Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс әлемінде Мысырдың аңызға толы бейнесі
Legendary image of Egypt in the Western world
Мысыр грек және еврей дәстүрлері арқылы Батыс әлемінде аңызға толы бейнеге ие болды. Сырттан келгендер үшін Мысыр ежелгі заманнан бері болған, ал Мысыр туралы идея нақты тарихи Мысырдан кем емес, идеялар тарихында да ықпалды болып келді. Мысыр мәдениетінің барлығы грек түсініктері арқылы Рим және Римнен кейінгі Еуропа мәдениетіне жетті, 1820 жылдары Жан Франсуа Шампольонның Мысыр иероглифтерін жазып оқуы Мысыр мәтіндерін түсінуге мүмкіндік берді, соңында Мысырды мысырлықтардың өзі түсінгендей түсінуге жол ашты. Кейінгі антикалық дәуірден бастап, Ежелгі Келісімдегі Мысыр бейнесі еврейлердің құлдықта ұсталған жері ретінде басымдық алды, ал "Фараон" 19 ғасырда зұлымдық пен қанаудың синониміне айналды. Дегенмен, 18 ғасырдың соңындағы ағартушылық ойлар мен отаршылдық саяхаттар ежелгі Мысырға батыс мәдениетінің үлгісі және экзотикалық баламасы ретінде, әсіресе классикалық архитектураның романтикалық көзі ретінде қайтадан қызығушылықты тудырды.
Egypt has had a legendary image in the Western world through the Greek and Hebrew traditions. Egypt was already ancient to outsiders, and the idea of Egypt has continued to be at least as influential in the history of ideas as the actual historical Egypt itself. All Egyptian culture was transmitted to Roman and post Roman European culture through the lens of Hellenistic conceptions of it, until the decipherment of Egyptian hieroglyphics by Jean François Champollion in the 1820s rendered Egyptian texts legible, finally enabling an understanding of Egypt as the Egyptians themselves understood it. After late antiquity, the Old Testament image of Egypt as the land of enslavement for the Hebrews predominated, and "Pharaoh" became a synonym for despotism and oppression in the 19th century. However, Enlightenment thinking and colonialist explorations in the late 18th century renewed interest in ancient Egypt as both a model for, and an exotic alternative to, Western culture, particularly as a Romantic source for classicizing architecture.
Классикалық мәтіндер
Геродот өзінің "Тарихтар" кітабының ІІ-кітабында ежелгі Мысырдың егжей-тегжейлі, бірақ таңдамалы түрде безендірілген және қиялға толы сипаттамасын береді. Ол халықтың ауызша дәстүр арқылы тарихты сақтауын және мысырлықтардың құдайға сенуін жоғары бағалайды. Мысырда қоныстанған көптеген жануарларды, соның ішінде мифтік феникс пен қанатты жыланды атап көрсетеді, ал бегемот пен мүйізді жылан туралы қате ақпарат береді. Геродот дін қызметкерлерінен естіген әңгімелерге сынды көзбен қарады (II,123), бірақ біздің заманымыздан бұрынғы І ғасырда эллиндік Мысырға сапар шеккен Диодор Сицилий дін қызметкерлерінің айтқандарын растады: көптеген белгілі грек философтары Мысырда білім алған. Плутарх және Диоген Лаертский (III ғасыр) Талес Мысырда оқығанын айтады, ал Талес туралы оның өмір замандастарынан ештеңе белгілі емес. III ғасырда Халкис қаласының Ямблих Пифагордың 22 жыл бойы Мысырда оқығанын хабарлайды. Осылайша қалыптасқан классикалық мәтіндерден мифтік Мысыр діннің, даналықтың, философияның және ғылымның отаны ретінде көрінеді. Римдіктер арасында Римнің экономикалық және саяси аймағына тартылған Мысыр әлі де таңғажайып орын болды: Ex Africa semper aliquid novi; Нилдің экзотикалық фаунасы Праенестедегі әйгілі "Нилотикалық" мозаикада бейнеленген, ал "Александриялық Үштік" – Изис (Римде кең таралған ізбасарлары бар), "тыныштық құдайы" Харпократ және Птолемейлік синкретизмнің Серапис құдайы үшін римдік иконографиялар жасалды.
Herodotus, in his Histories, Book II, gives a detailed if selectively coloured and imaginative description of ancient Egypt. He praises peasants' preservation of history through oral tradition, and Egyptians' piety. He lists the many animals to which Egypt is home, including the mythical phoenix and winged serpent, and gives inaccurate descriptions of the hippopotamus and horned viper. Herodotus was quite critical about the stories he heard from the priests (II,123), but Diodorus Siculus, who visited Hellenistic Egypt in the 1st century BCE, gave credit to what he was told by priests: that many famous Greek philosophers had studied in Egypt. Both Plutarch and Diogenes Laërtius (3rd century) mention that Thales studied in Egypt, while nothing is really known about Thales from his own time. Iamblichus of Chalcis in the 3rd century CE reports that Pythagoras studied in Egypt for 22 years. From the classical texts that thus evolved, a mythical Egypt emerges as the mother country of Religion, Wisdom, Philosophy, and Science. Among the Romans, an Egypt that had been drawn into the Roman economic and political sphere was still a source of wonders: Ex Africa semper aliquid novi; the exotic fauna of the Nile is embodied in the famous "Nilotic" mosaic from Praeneste, and Romanized iconographies were developed for the "Alexandrian Triad", Isis, who developed a widespread Roman following, Harpocrates, "god of silence", and the Ptolemaic syncretism of Serapis.
Киелі кітап
Мысыр туралы Киелі кітапта 611 рет еске алынады, Тұңғыш кітап 12:10 (KJV) пен Аян кітабы 11:8 (KJV) аралығында. Көптеген христиандар еврей Библиясын Септуагинт арқылы білген, ол Александрияда тапсырылған. Әңгімеге қарағанда, жеті жүз ғалым мәтіндерді тәуелсіз түрде аударғанмен, керемет түрде бәрі бірдей аудармаға қол жеткізген.
Egypt is mentioned 611 times in the Bible, between Genesis 12:10 (KJV) and Revelation 11:8 (KJV). The Septuagint, through which most Christians knew the Hebrew Bible, was commissioned in Alexandria, it was remembered, with the embellishment that though the seventy scholars set to work upon the texts independently, miraculously each arrived at the same translation.
Орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірі
VII ғасырда мұсылмандар Мысырды жаулап алғаннан кейін Батыс Мысырмен және оның мәдениетімен тікелей байланысын жоғалтты. Орта ғасырлық Еуропада Мысыр көбінесе Киелі кітаптардағы оқиғалардың суреттелуі мен түсіндірілуі арқылы бейнеленді. Бұл суреттер көбінесе қиялға толы болды, себебі ежелгі Мысыр өнерінің, сәулетінің және киімдерінің иконографиясы мен стилі Батысқа жақсы таныс емес еді (сурет, оң жақта). Мұсаның табылуы, Мысыр апаттары, Қызыл теңіздің бөлінуі, Мысырдағы Жүсіп туралы оқиғалар және Жаңа өсиеттен Мысырға қашу эпизодтары ортағасырлық жарықтандырылған қолжазбаларда жиі кездеседі. Киелі кітаптарды түсіндіру негізінен теологиялық сипатта болды және тарихи зерттеулермен тығыз байланысты болған жоқ. Орта ғасырларда «мумия» – егер ол шынайы болса, мумияланған денелерді ұнтақтап жасалған, дәріханаларда кең таралған өнім болды. Ренессанс дәуірінде неміс иезуит ғалымы Афанасий Кирхер иероглифтерді аллегориялық тұрғыдан «жазып түсіндірді», осы арқылы Египет ежелгі мистикалық немесе құпия білімнің көзі ретінде қарастырылды. Алхимиктер арасында «египеттіктердің» мәртебесі көтерілді. Дегенмен, кейбір ғалымдар күмәнмен қарады: XVI ғасырда Исаак Казоубон ұлы Гермес Трисмегисттің «Герметикалық корпусы» шын мәнінде біздің заманымыздың IV ғасырына жататын грек еңбегі екенін анықтады (Казоубонның еңбегі Ральф Кудворт тарапынан да сынға алынды).
Following the 7th century Muslim conquest of Egypt, the West lost direct contact with Egypt and its culture. In Medieval Europe, Egypt was depicted primarily in the illustration and interpretation of the biblical accounts. These illustrations were often quite fanciful, as the iconography and style of ancient Egyptian art, architecture and costume were largely unknown in the West (illustration, right). Dramatic settings of the Finding of Moses, the Plagues of Egypt, the Parting of the Red Sea and the story of Joseph in Egypt, and from the New Testament the Flight into Egypt often figured in medieval illuminated manuscripts. Biblical hermeneutics were primarily theological in nature, and had little to do with historical investigations. Throughout the Middle Ages "Mummia", made, if it were genuine, by pounding mummified bodies, was a standard product of apothecary shops. During the Renaissance the German Jesuit scholar Athanasius Kircher gave an allegorical "decipherment" of hieroglyphs through which Egypt was thought of as a source of ancient mystic or occult wisdom. In alchemist circles, the prestige of "Egyptians" rose. A few scholars, however, remained skeptic: in the 16th century, Isaac Casaubon determined that the Corpus Hermeticum of the great Hermes Trismegistus was actually a Greek work of about the 4th century CE (even though Casaubon's work was also criticized by Ralph Cudworth).
18 ғасыр
18 ғасырдың басында Жан Террасон "Сетос өмірі" атты көркем шығармасын жазып, египет құпиялары туралы түсінікті қалыптастырды. Ежелгі заттарға деген қызығушылық атмосферасында, ежелгі білім египет ескерткіштері мен аңыздарында қандай да бір жолмен сақталған деген сезім пайда болды. Мысырлық бейнелер сол кездегі Еуропалық масондыққа еніп, пирамидадағы көзге ұқсас бейнелері де қолданылды. Сол кезде АҚШ-тың Ұлы мөрінде (1782), ол АҚШ долларының банкнотасында да бейнеленген, осы бейнелер кездеседі. Моцарттың масондық тақырыбындағы "Солдат флейтасы" (1791) және оның бұрынғы аяқталмаған "Тамос" шығармаларында египеттік сілтемелер бар. Жазбаша құжаттар арқылы көрінген ежелгі әлемге деген қызығушылықтың қайта жандануы, Гермес Трисмегист шығармаларының жинағы ретінде жарияланған, Кейінгі Антика кезеңінде жиналған грек мәтіндерінің жинағын басып шығаруға себеп болды. Бірақ Мысырға қашу кезіндегі демалыс көрінісіндегі бұзылған қиратылыстар әрқашан римдік сипатта болды. Тарихилықпен бірге, ойдағы Египетте өтетін алғашқы көркем шығармалар пайда болды. Шекспирдің "Антоний мен Клеопатра" пьесасының бір бөлігі Александрияда орын алған, бірақ оның кейіпкерлері асыл және жалпыға ортақ болды, ал Шекспир жергілікті ерекшеліктерді көрсетуге тырыспады.
Early in the 18th century, Jean Terrasson had written Life of Sethos, a work of fiction, which launched the notion of Egyptian mysteries. In an atmosphere of antiquarian interest, a sense arose that ancient knowledge was somehow embodied in Egyptian monuments and lore. Egyptian imagery pervaded the European Freemasonry of the time and its imagery, such as the eye on the pyramid. Contemporaneously, the Great Seal of the United States (1782), which appears on the United States one dollar bill also features this imagery. There are Egyptian references in Mozart's Masonic themed Die Zauberflöte (The Magic Flute, 1791), and his earlier unfinished "Thamos". The revival of curiosity about the Antique world, seen through written documents, spurred the publication of a collection of Greek texts that had been assembled in Late Antiquity, which were published as the corpus of works of Hermes Trismegistus. But the broken ruins that sometimes appeared in paintings of the episode of the Rest on the Flight into Egypt were always of Roman character. With historicism came the first fictions set in the Egypt of the imagination. Shakespeare's Antony and Cleopatra had been set partly in Alexandria, but its protagonists were noble and universal, and Shakespeare had not been concerned to evoke local color.
20 ғасыр
1912 жылы патшалық Амарна қаласына жақын жердегі мүсіншінің шеберханасынан табылған, жақсы сақталған суреттелген әк тастан жасалған Нефертити бюсті ежелгі Египетке деген қызығушылықты оятты. Қазір Берлиндегі Египет мұражайында сақталып тұрған бюст фотосуреттер арқылы кеңінен танылды және ежелгі Египет мүсіндерінің ең көп көшірілген туындыларының біріне айналды. Нефертитидің айқын келбеті 20 ғасырдағы әйелдердің сұлулығының жаңа үлгілеріне елеулі әсер етті. 1922 жылы фараон Тутанхамонның зақымдалмаған қабірінің табылуы ежелгі Египетке деген қызығушылықты қайта жандандырды, қабірдің қазыналары сән мен Ар-Деко дизайны сияқты халық мәдениетіне әсер етті. Бұл жайтқа байланысты, қабірге кіргендер ерте қайтыс болады деген «қарғыс» туралы әңгімелер тарады. Говард Картер бұл пікірлерді «ақымақ сенімсіздік» және «қауырсын» деп бағалады. Джеймс Рэндидің соңғы зерттеуі қабірге кірген экспедиция мүшелерінің орташа жасы 73-те болғанын көрсетті, бұл сол кездегі олардың әлеуметтік тобының өмір сүру ұзақтығынан сәл жоғары еді. «Мумия қарғысы» идеясы Борис Карлоффтың ойнаған «Мумия» сияқты фильмдерге шабыт берді, бұл ежелгі Египет мумияларының қайта тіріліп, құбыжықтарға айналу идеясын танымал етті. Агата Кристидің 1924 жылғы «Египет қабірінің оқиғасы» атты әңгімесінде де қазба жұмыстары кезіндегі құпия өлімдер туралы айтылады. Голливудтың ежелгі Египетті бейнелеуі қазіргі мәдениеттегі Египет туралы фантазияға үлкен үлес қосты. Египеттің кинолық көрінісі Сесил Б. де Миллдің «Он Буйрық» (1956) және Жанна Крэйннің «Нил патшайымы» (1961) итальяндық «Cinecittà» туындысындағы Нефертити рөліндегі фильмдерімен шыңына жетті, ал Ричард Бёртон мен Элизабет Тейлордың «Клеопатра» (1963) фильміндегі сәтсіздікпен құлдырады. 1978 жылы Тутанхамонды американдық комедия актері Стив Мартин «King Tut» әнінде еске алды, ал 1986 жылы кейбір египеттік қабырға суреттеріндегі поздар «The Bangles» тобының «Мысырлықтай биле» әнінде қайта жаңғыртылды. 1978 жылы Метрополитен өнер мұражайы Дендур ғибадатханасын өз ғимаратында қайта орналастырды. 1989 жылы Лувр өзінің әйнек пирамидасын салды, ал 1993 жылы Лас-Вегастағы Луксор қонақ үйі Тутанхамон қабірінің көшірмесімен ашылды. Француз жазушысы және египтологы Кристиан Жактың көп сатылған романдары фараон Рамзес II («Ұлы») өміріне арналған.
In 1912, the discovery of a well preserved painted limestone bust of Nefertiti, unearthed from its sculptor's workshop near the royal city of Amarna, raised interest in ancient Egypt. The bust, now in Berlin's Egyptian Museum, became well known through the medium of photography and is one of the most copied works of ancient Egyptian sculpture, with Nefertiti's strong featured profile a notable influence on new ideals of feminine beauty in the 20th century. The 1922 discovery of the undamaged tomb of Pharaoh Tutankhamun revived public interest in ancient Egypt, the tomb's treasures influencing popular culture, including fashion and Art Deco design. The discovery also led to the idea, promoted by the popular press, of a 'curse' that allegedly led to the premature death of those who entered the tomb. These claims were dismissed by Howard Carter who called them 'foolish superstition' and 'tommy rot'. A more recent study by James Randi showed that expedition members who entered the tomb died at an average age of 73, slightly above the life expectancy of their social class at that time. The idea of a "mummy's curse" inspired films such as The Mummy, starring Boris Karloff, which popularized the idea of ancient Egyptian mummies reanimating as monsters. Agatha Christie's 1924 short story The Adventure of the Egyptian Tomb also refers to mysterious deaths during an excavation. Hollywood's depiction of ancient Egypt is a major contributor to the fantasy Egypt of modern culture. The cinematic spectacle of Egypt climaxed in sequences of Cecil B. deMille's The Ten Commandments (1956) and in Jeanne Crain's Nefertiti in the 1961 Italian Cinecittà production of Queen of the Nile, and collapsed with the failure of Richard Burton and Elizabeth Taylor in Cleopatra (1963). In 1978, Tutankhamun was commemorated in the song, "King Tut", by American comedian Steve Martin, and in 1986 the poses in some Egyptian mural art were evoked in the song "Walk Like an Egyptian" by The Bangles. The Metropolitan Museum of Art resurrected the Temple of Dendur within its own quarters in 1978. In 1989, the Louvre raised its own glass pyramid, and in 1993 Las Vegas's Luxor Hotel opened with its replica tomb of Tutankhamun. A best selling series of novels by French author and Egyptologist Christian Jacq was inspired by the life of Pharaoh Ramses II ("the Great").
21 ғасыр
HBO-ның «Рим» атты мини-сериалы Грек-рим Мысырында өтетін бірнеше эпизодты қамтиды. Ежелгі Мысыр сарайының дәл келтірілген реконструкциялары (тарихи тұрғыдан дұрыс эллинистік мәдениеттен өзгеше) Римнің «Cinecittà» студиясында салынған. Сериал Клеопатра, Птолемей XIII, Юлий Цезарь және Марк Антоний арасындағы қарым-қатынастардың көркемделіп баяндалған оқиғаларын көрсетеді. Клеопатра рөлін Линдси Маршалл ойнайды, ал екінші маусымның көп бөлігі Клеопатра мен оның сүйіктісі Марк Антонийдің б.з. дейін 30 жылы жасаған танымал өзіне-өзі қол жұмсауына дейінгі оқиғаларға арналған. Филипп Леклерктің 2007 жылғы «Күн патшайымы» анимациялық фильмі Ахенатон, Тутанхатен (кейін Тутанхамон), Ахеса (Анхесенапатен, кейін Анхесенамун), Нефертити және Хоремхебті Амон дінінің қызметкерлерінің Ахенатонның төзімсіз монотеизміне қарсы күресін бейнелейді. 2013 жылы американдық әнші Кэти Перри «Dark Horse» әнін шығарды, ал әннің клипінің сюжеті ежелгі Мемфисте орын алады. Клипте көптеген ежелгі Мысыр символдары бейнеленген, және оның көптеген элементтері тарихи тұрғыдан дәл, тіпті оның жасалуы кезінде египтологтармен кеңес жүргізілмеген. Кэти Перри клипте киген түркіз түсті макияж ежелгі Египетте қолданылған, ол киген көйлек стилі Клеопатра сияқты ақсүйектер киген грек-римдік киімдерге ұқсас, клипте Хорус көзі – ежелгі Египеттегі қуатты символ бейнеленген, ал Кэти Перри отырған тақтың артындағы суреттер ежелгі Египет қабірлерінен алынған нақты мысалдарға негізделген. 2017 жылы жарық көрген Marcus Orelias атты әншінің «20s A Difficult Age» альбомындағы әндердің бірі «Aset» деп аталады, бұл «Изис» есімінің түпнұсқа жазылуы. Режиссер Луис Монтоя түсірген клиптің титулдық кадрында Изистің иероглифі бейнеленген.
HBO's miniseries Rome features several episodes set in Greco Roman Egypt. The faithful reconstructions of an ancient Egyptian court (as opposed to the historically correct Hellenistic culture) were built in Rome's Cinecittà studios. The series depicts dramatized accounts of the relations among Cleopatra, Ptolemy XIII, Julius Caesar and Mark Antony. Cleopatra is played by Lyndsey Marshal, and much of the second season is dedicated to events building up to the famous suicides of Cleopatra and her lover Mark Antony in 30 BCE. La Reine Soleil, a 2007 animated film by Philippe Leclerc, features Akhenaten, Tutankhaten (later Tutankhamun), Akhesa (Ankhesenepaten, later Ankhesenamun), Nefertiti, and Horemheb in a complex struggle pitting the priests of Amun against Akhenaten's intolerant monotheism. American singer Katy Perry released in 2013 the song Dark Horse and the plot of the music video for the song was set it ancient Memphis. The video features numerous ancient Egyptian symbols and many of the things featured in it are historically accurate even though no egyptologists were consulted during its production. The turquoise makeup worn by Katy Perry in the video would have been used in Ancient Egypt, the dress she wore is similar in style to the Graeco Roman clothes worn by nobles such as Cleopatra, the video features the Eye of Horus a powerful symbol in Ancient Egypt and the paintings behind the throne that Katy Perry sits on appear to have been made based on real examples from Ancient Egyptian tombs. The 2017 album, 20s A Difficult Age by recording artist Marcus Orelias one of the songs is titled "Aset" an original spelling of the name "Isis". The music video directed by director Luis Montoya featured a hieroglyph of Isis in its title card.