Кіріспе

Африканың дәстүрлі киімдері мен сәні – Африка халқының киетін дәстүрлі киімдері. Африка киімдері мен сәні – әртүрлі африкалық мәдениеттерге көрініс беретін алуан түрлі тақырып. Киімдер жарқын түсті маталардан, абстрактілі түрде тігілген халаттардан, түрлі-түсті моншақ білезіктер мен әшекейлерден құралады. Африка өте кең және әртүрлі континент болғандықтан, әр елде дәстүрлі киімдер әртүрлі болады. Мысалы, Батыс Африканың көптеген елдерінде "ұзақ жылдар бойы тоқу, бояу және басып шығару өнерінің нәтижесінде пайда болған ерекше аймақтық киім үлгілері" бар, бірақ бұл дәстүрлер батыс стильдерімен де үйлесіп жатыр. Африка сәнінде ауылдық және қалалық қоғамдар арасында үлкен айырмашылық бар. Қалалық қоғамдар көбінесе саудамен және әлемдегі өзгерістермен байланыста болады, ал жаңа батыс трендтері ауылдық аймақтарға жетуіне көбірек уақыт қажет.

Өңір бойынша

Солтүстік-шығыс Африкада, әсіресе Мысырда, дәстүрлі әйелдер киімдеріне Таяу Шығыс мәдениеттерінің ықпалы зор; мұны Персия шығанағының араб мемлекеттерінде де таралған, қарапайым кестеленген джелабия киімдері мысалға келтіре алады. Солтүстік-батыс Африкада киілетін джеллаба, бубу, дашики және сенегалдық кафтан сияқты ұқсас ерекшеліктерге ие. Нигерияда әйелдер бас киімдерін тағады. Сахель аймағында дашики, сенегалдық кафтан және ұлы бубу жиі киіледі, бірақ олармен шектелмейді (мысалы, Малиде бололанфини киіледі). Дашики ерекше стильде тігіледі және әсем V тәрізді жағасымен нанып тұрады. Ал ұлы бубу джеллабадан да қарапайым, бірақ түс дизайндары өте әсерлі, әсіресе туарегтер арасында, олар боялған көк түсті киімдерімен танымал. Шығыс Африкада суахили тілінде сөйлейтін ерлердің дәстүрлі киімі – кандзу. Әйелдер канга және гомеси киеді. Оңтүстік Африкада ерекше жейделер, сондай-ақ ұзын көйлектер таралған. Мысалы, Оңтүстік Африка Мадиба жейдесімен, ал Зимбабве сафари жейдесімен әйгілі. Африка мүйісінде киім елдеріне қарай өзгереді. Эфиопияда ерлер эфиопиялық костюм, ал әйелдер хабеша-кемис киеді. Сомалиде ерлер хамис киіп, үстіне кішкентай сәке (коофияд) тағады. Эритреяда зурия – кең таралған дәстүрлі киім.

Оңтүстік Африкадағы сән

Оңтүстік Африка, 57 миллионнан астам адам және санауға келмейтін түрлі орта, этникалық топтар мен діндердің өкілдерін қамтиды. Ондағы ең бай мәдени әртүрлілік тағам, музыка, тілдер және мерекелер сияқты сан алуан тақырыптар арқылы көрініс береді. Күнделікті өмірмен тығыз байланысты сән де Оңтүстік Африка мәдениетін және халқын анықтауда маңызды рөл атқарады, әлемнің басқа да аймақтарындағыдай. Адамдар таңдайтын әрбір киімнің себебі қолжетімділік болуы мүмкін, немесе ол стильдік таңдау, сондай-ақ саяси, діни сенімдерін және өмірге деген көзқарасын білдіру үшін киілуі мүмкін. Ол қалай таңдалған болса да, әрбір киімнің өзінің ұзақ тарихы бар.

Колонияға дейінгі

Оңтүстік Африка киімдерінің ең алғашқы іздерінің бірі шамамен 2000 жыл бұрын, Орта палеолит дәуіріндегі халықтың ұрпақтары – Хойсан тайпасы Африка құрлығының оңтүстік-батыс шетіндегі Кейп түбегіне қоныстанған кезде анықталды. Бұл халық екі топқа бөлінді: Сан тайпасының өмірі негізінен аң аулау мен жинауға байланысты болса, Хойкой тайпасы мал өсірумен шұғылданды. Сыртқы әлеммен байланыс болмағандықтан, киім мен мата импорттау мүмкін болмады. Оның орнына, бұл ерте қоныстанушылар қолда бар ресурстарды – аң терісін, үй жануарларының жұмсақ терісін, кейде өсімдіктерді және страус жұмыртқасының қабығын киім жасау үшін пайдаланды. Бұл ресурстардан өзге, металлдың пайда болуы оларға сәндеуге қосымша мүмкіндіктер берді. Хойсан тайпасынан кейін, Банту тілінде сөйлейтін топтар келді, олар Банту экспансиясы барысында қақтығыстарға қатысып, Хойсан тайпасының жерін басып алды, оларды тарап кетуге және Банту тілінде сөйлейтін қауымға сіңіруге мәжбүр етті. Оңтүстік Африканы ортақ мекендейтін бұл тайпалардың әрқайсысының өзіне тән тілі мен мәдениеті бар.

Колониалды

XVII ғасырдың ортасынан бастап колонизация Оңтүстік Африканы барлық жағынан өзгерткені сөзсіз, ал осы өзгерістердің бәрі Еуропадан жаңа материалдардың келуімен және дене мен киім туралы еуроцентрикалық көзқараспен тығыз байланысты болды. Олар Оңтүстік Африкалықтардың жалаңаяқ киінгендей екендігін санаға енгізіп, жергілікті халықтың дәстүрлі киімдеріне өзгерістер енгізді. Жергілікті материалдардан жасалған дәстүрлі киімдер жаңа стильмен және Еуропадан келген заттармен үйлестірілді. Колонизаторлардың ықпалымен Батыс әшекейлері Оңтүстік Африкада басымдыққа ие болды, білімді адамдар Эдвардтық пальтолар мен шляпаларды ұнатты. Жұмыс істейтін адамдар да Батыс стилін таңдады, бұл осы тауарларға сұранысты арттырды. Осы жұмыс орындарындағы дүкендерде бут, пальто, твид жакет, жилет, көйлек, сүйекше, белдік, бас киім, қолшапан және қалта сағаттары сияқты алуан түрлі тауарлар сатылды.

Апартеид кезеңі

Адамдарды этникалық және нәсілдік белгілері бойынша жіктеу дәуірінде, Оңтүстік Африканың әрбір жергілікті қауымының ерекше киімдері айырмашылықты анықтау құралы ретінде пайдаланылды.

Оңтүстік Африкадағы сән индустриясының дамуы

2016 жылдан бастап Гананың Акра қаласында дүкендер, киім бутиктері, қонақүйлер және ірі мейрамханалар қарқынды дамыды. Уақыт өте келе Кения, Марокко, Нигерия және Оңтүстік Африка сияқты елдерде сәнді жасау арқылы өнердің дамуына көбірек мән беріле бастады. Батыс әлемі мен африкалық сәннің түсіндірілуі арасындағы айырмашылыққа қарамастан, көптеген дизайнерлер дәстүрлі африкалық киімдерін жаңаша өңдеп, жоғары сән индустриясына үлкен әсер етті. Жаңа дизайнерлер өздерінің кәсіпкерлік мүмкіндіктерін кеңейтіп, африкалық сәннің көп қырлылығын әлемге таныстыруға тырысуда. Атап айтқанда, Йоханнесбург сән индустриясына әдейі түрде ықпал етіп келеді. Көптеген дизайнерлердің көмегімен қаланың орталық бөлігінде әлемдік деңгейде танымал сән ауданы құрылды. Бұл орын жаңа дизайнерлер үшін өсуге мүмкіндік беретін алғышқы қадам болса, іргелі сән үйлері де ауданның дамуына үлес қосуда. Іргелі және дамып келе жатқан сән үйлерінің жұмысы Оңтүстік Африканың сән индустриясындағы беделін арттырып, Оңтүстік Африканың сән апталығын әр көктем/жаз және күз/қыс маусымының басындағы әлемдік сән оқиғасының маңызды орталығына айналдырды. Қаладағы көптеген талантты қара нәсілді мамандардың арқасында Йоханнесбург қара нәсілділер ғана емес, барлық нәсілді дизайнерлер үшін де маңызды сән астанасына айналды.

Батыс киімдері

Еуропаның ықпалы Африка сәнінде де кең таралған. Мысалы, Уганда еркектері "толық ұзындықтағы шалбарлар мен ұзын жеңді көйлектерді" кие бастады. Ал әйелдер "19 ғасырдың Виктория дәуіріндегі киімдердің" әсерін бейімдеуге көшті. Олардың стиліне: "ұзын жеңдер, көмкерілген иықтар, кең юбка және әдетте белге байланған түрлі-түсті лента" жатады. Осы киім стилі "бусути" деп аталады.

Екінші қол киім

Батыс елдерінің барлық елдерінде коммерциялық емес ұйымдар бар, олар Африкада пайда табу мақсатында қолданылған киімдерді сатады. Еуропалық киімдер континенттің кейбір аймақтарында кең таралған. Кейбір жерлерде бұл киімдер «Митумба» деп аталады және оларға қатысты пікірлер қарама-қайшы. Сынаушылар бұл жергілікті киім өндірушілеріне қауіп төндіретінін, тұтынушыларды пайдаланушылыққа ұшырататынын айтады, ал басқалары, мысалы, орташа нигериялық азаматтар, бұл қолданылған киімдер көбінесе қымбат және сапасы төмен жергілікті өнімдерге пайдалы бәсекелестік жасайды деп санайды. Қайырымдылық ұйымдары қолданылған киімдерді импорттауды бастағанға дейін, Азиядан арзан мақта киімдер Африкаға мақта киімдерін импорттауда басты орын алған. Содан кейін, батыстық қайырымдылық ұйымдары африкалық босқындар мен кедейлерге қолданылған киімдерді жіберіп бастады. Сахара астындағы Африка елдері қолданылған киімдерді импорттаудағы маңызды бағыттардың бірі болып табылады. Бастапқыда қолданылған киімдер төмен табысқа ие адамдарға жіберілсе де, қазір Африканың басқа әлеуметтік топтарында да кездеседі. Көптеген адамдар үшін, олардың әлеуметтік жағдайына қарамастан, күнделікті киімде қолданылған киімдерді таба аласыз. Бұл киімдердің әртүрлілігі мен қолжетімді бағасының арқасы. Алайда, әдетте, Солтүстік Африка сияқты мұсылман аймақтарында діни себептерге байланысты бұл саудаға қатыспайды. Олардың орнына, африкалық мұсылман еркектер ұзын, кең көйлек киеді, ал әйелдер хиджап пен денесін жабатын киім киеді. Бұл киімдер көбінесе ауылдық және кедей аймақтардағы адамдарға жеткізілетін болады деп ойлайтын ұйымдар оларды сыйға берсе де, алдымен қала тұрғындары киім алады. Қалалық аймақтардағы қарқынды және өзгермелі өмір салтының арқасында, олар мәдениеттің өзгеруіне, соның ішінде дәстүрлі киімнің өзгеруіне бейімделе алады. Бұл шетелдік киімдер Африканың ауылдық аймақтарындағы адамдарға қарағанда айқын өзгеше болып көрінеді. Адамдар оларға ескі, тозығы жеткен және кірлі нәрселерді сыйлап, олардың намысына тиістік етіп қарауы мүмкін. Жалпы, көптеген елдер қолданылған киімдерді пайдалануға бейімделіп, оны өздерінің пайдасына жұмсаған сияқты көрінеді.

Тиісті әсерлері

Екінші қол киім индустриясы Африка қоғамына оң да, теріс де әсер етті. Көптеген адамдар ойламайтын әсердің бірі – батыстан импортталған киімдерді қайта сату. Оңтүстік Африка сияқты елдер, сыйлық ретінде берілген заттардың қайта сатылуын шектеу үшін импортталған немесе сыйлық ретінде берілген тауарларға қатысты заңнама қабылдады. Кот-д'Ивуар, Нигерия, Кения және Малави қайта сатуды бақылау мақсатында екінші қол киімдерді импорттауға/қабылдауға толығымен тыйым салды. Тағы бір теріс әсер – батыс киімдерін импорттау жергілікті киім өндірушілерге зиян келтіреді деген пікір жиі айтылады. Алайда, қарсы тұратын тарап жоғары импорт деңгейі порт қалаларында тұратын адамдар үшін жаңа жұмыс орындарын құрады деп санайды. Бұл жұмыстарға киімдерді сұрыптау, жуу, қайта тігу және базарларға тасымалдау кіреді. Бір есепте Уганданың Кампала қаласындағы бір базарда 50 000 адам екінші қол киімдермен байланысты жұмыстарда еңбек етеді деп көрсетілген. Тағы бір әсер, оны жағымсыз немесе оң деп бағалауға болады – екінші қол киімдер классикалық африкалық маталарға қарағанда көбірек танымал болды. Замбияда бұл «салаула» деп аталады және екінші қол киімдер жаңа дәстүрлі киім түріне айналды. Замбия қалалары табысты екінші қол киім базарларына толы. Замбиялықтар батыс киімдерін жиі кигендіктен, дәстүрлі маталар мен қолөнер бұрынғыдай көп кездеспейді. Ал Сенегал мен Нигерия «ұзақ жылдар бойы қалыптасқан аймақтық стильдік конвенцияларды сақтап, жергілікті өндірілген маталарды «африкалық» стильде көрсету үшін мақтанышпен киінеді». Замбия тек батыс стильдерін киіп, мәдениетінің бір бөлігінен айырылып жатыр деуге болады, немесе Сенегал мен Нигериядағы адамдар өз сәндеріне батыс стильдерін енгізуге ашық емес болуы мүмкін. Екінші қол киімге қатысты мұндай әртүрлі көзқарастар Африка сәнін алуан түрлі тақырыпқа айналдырады.