Клузиум – ежелгі Италия қаласы, қазіргі Хиузи (Тоскана) жерінде орналасқан. Этруск және тарихқа дейінгі мәдениеттердің орталығы, Кланис өзені мен Клузиум көлі маңында.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Клузион (Клусион немесе Κλούσιον, Клусион; Умбрия: Камарс) – Италиядағы ежелгі қала, сол жерде табылған көптеген қалалардың бірі. Қазіргі Чиузи (Тоскана) муниципалитетінің аумағы бұл римдік қабырғалы қаланың бір бөлігін қамтиды. Римдік қала бұрынғы этруск қаласы Клевсинды қайта жаңартып, оны тарихқа дейінгі мәдениеттің жерінде орналастырды, бұл мәдениет этруск немесе протоэтруск болуы мүмкін. Қала Италияның солтүстік-орталық бөлігінде, Апеннин тауларының батыс беткейінде орналасқан.
Clusium (, Klýsion, or Κλούσιον, Kloúsion; Umbrian:Camars) was an ancient city in Italy, one of several found at the site. The current municipality of Chiusi (Tuscany) partly overlaps this Roman walled city. The Roman city remodeled an earlier Etruscan city, Clevsin, found in the territory of a prehistoric culture, possibly also Etruscan or proto Etruscan. The site is located in northern central Italy on the west side of the Apennines.
Орналасқан жері
Киуси ежелгі заманда осы аттармен белгілі болған Кланис өзенінің аңғары мен Клузиум көліне жақын төбеде орналасқан. Кланис Тибр су желісінің бір бөлігі және онда қайықпен жүзуге болады. Римге етрусктер салған жолдың үстінен салынған Кассия жолы арқылы да қол жеткізуге болады.
Chiusi is situated on a hill above the valley of the Clanis river near lake Clusium, both of which features had those names in antiquity. The Clanis is part of the Tiber drainage system and was navigable by boat from there. Rome was also accessed by the via Cassia, which was built over an Etruscan road.
Этрус тарихы
Ливийдің "Тарих" кітабында айтылғанда, ол бұл кезде этрустардың маңызды қаласы болып, көне Римнің республикалық жақтастарына қарсы көмек сұраған. Ливий осы уақытқа дейінгі тарихы туралы қысқа ғана мәлімдеме жасайды, ол бұрын Камар деп аталған. Киусиде Вилланован тоқыма жасау өнімдері табылды. Ең көп таралған түрі – б.з.д. 8 ғасырға жатқан күл сақталатын ыдыс. Бұл ыдыстар сабанмен жабылған шатыры бар, ықтимал, қайтыс болғандардың үйлерінің үлгісі. Бұл сәулет стилі классикалық этруск сәулетінен мүлдем өзгеше, сондықтан көптеген этрускологтар оның жалғасқандығын жоққа шығарды. Алайда, аймақ халқы Кума сияқты грек колонияларынан және гректердің қоныс аударуынан күшті әсер алғандығы анық. Қаланың пайда болуы туралы әртүрлі теориялар бар. Азшылық теория – прото-италиялық теория. Бұл теория бойынша, жағалаудан немесе Эгей теңізінен келген этрусктар, Умбрияның Камарс қаласын қоныстандырып, қайта атаған. Бұл атаудың, итальян тілінде "батырақ жер" деген мағынаны білдіреді деп саналады. Қаланы қабырғамен қоршағаннан кейін, олар оны этруск тілінде "қоршалған" деген мағына беретін Clevsin деп атады, бұл латын тіліндегі cludere ("жабу") сөзінің clusus сөзінен алынған. Көпшілік теория бойынша, Клевсин және Камарс этруск сөздері болуы мүмкін. Белгілі этруск сөздігіне камти, магистратураның атауы кіреді, оны кам ти деп бөлуге болады, мұнда ти – белгілі локативті жұрнақ. Ар, араси, арас – әртүрлі жағдайлардың көпше жұрнақтары. Клева – құрбандық. S және isi – генетив және датив жұрнақтары. "Құрбандық шалатын жер" (Клевсин) немесе "магистратуралар орны" (Камарс) этруск мәдениетімен және аймақтық орталық қаланың қызметімен толық үйлеседі. Мәселенің түпкілікті шешімі қосымша дәлелдерді күтеді. 600 жылдары Клузиум, римдік патша Тарквиний Прискке қарсы қорғану үшін он екі қаладан тұратын этруск лигасына қосылғаны белгілі. Ларс Порсена б.з.д. 508 жылы Клузиумның патшасы болды. Римнің бұрынғы патшасы Люций Тарквиний Супербус, 509 жылы отбасымен бірге Римнен қуылған. Ол, біріншіден, Тарквинийлік қастандық арқылы, екіншіден, қарулы күшпен таққа қайта оралғысы келді. Екі әрекеті де сәтсіз аяқталды, себебі қастандық ашылды, ал Таркиннің әскері Сильва Арсия шайқасында жеңілді. Таркин Ларс Порсенаны өзінің әскерін Римге қарсы шығаруға көндірді. Клузиум мен Рим арасындағы соғыс басталды, оның барысында Порсена Римді қоршады. Қоршау мен соғыс бейбіт келісіммен аяқталды, Порсена Римнен кепілдерді қабылдап, бұрын Рим алған Вейи жерлеріне қайтты. 507 жылы Римнің кепілдері мен жерлері қайтарылды, Рим мен Порсена арасындағы бейбітшілік нығайтылды. Таркиний Рим тағына қайта оралмады. 508 жылы Римді қоршаудан кейін Порсена күштерін бөліп, Клузиан әскерінің бір бөлігін ұлы Арунспен бірге латын қаласы Арицияны қоршауға жіберді. Клузиандар Арицияны қоршады, бірақ Арикийлер Латын лигасынан және Кумадан көмек сұрады, ал Клузиан әскері шайқаста жеңілді. Плиний Үлкен Порсена үшін керемет қабір салынғанын жазды: жер асты камераларының лабиринтімен қоршалған үлкен мавзолей, үстінде пирамидалардың тізбегі. Плиний бұл қабірді өзі көрмеген, сондықтан оның сипаттамасы Варроның есебіне және, мүмкін, осы қабірге дейін сипатталған Миной лабиринттерімен салыстыруға негіделген. Киусиде архаикалық кезеңнің соңында үлкен құрғандар салынған, қазіргі ғалымдар оларды (әсіресе Поджио Гайелла) Порсенаның аңыздағы қабірімен байланыстыруға тырысады. Б.з.д. 4 ғасырдың басында (Варрония хронологиясы бойынша б.з.д. 391) оны галдар қоршады, ал Клузиндер Римді аралықтарға шақырды. Алайда, келесі келіссөздерде Рим делегаттарының бірі, Фабия руынан, галл басшысын өлтірді. Римдіктер Фабилерді беруден бас тартып, келесі жылға олардың екеуін консул етіп тағайындағанда, ашуланған галдар қоршауды бұзып, Бренннің басшылығымен Римге басып кірді және оны тонады.
By the time it appears in Livy's History, it is already a major Etruscan city being petitioned for assistance against the republican partisans of ancient Rome. About its life prior to that time, Livy only makes a brief statement that it was once called Camars. Villanovan pottery has been found at Chiusi. One common type is a cinerary urn dating to the 8th century BC. These urns are in the shape of wattle and daub huts with thatched roofs, presumably the homes of the deceased. This style of architecture is so different from classical Etruscan that many Etruscologists have denied a continuity. On the other hand, it is clear that the people of the region received a strong impetus from Greek colonies such as Cumae and from Greek immigration. Different theories exist of the city's origin. The minority theory is the Proto Italic. In this theory, Etruscans from the coast or from the Aegean resettled and renamed an Umbrian city called Camars, which the exponents believe means "marshland" in Italic. On enclosing the city with a wall they changed the name to "enclosure", using an Etruscanized form, Clevsin, of the perfect passive participle, clusus, of Latin cludere, "to close". The majority theory holds that Clevsin and Camars are more likely Etruscan words. The limited known Etruscan vocabulary includes camthi, the name of a magistracy, which might be segmented cam thi, where thi is a known locative ending. Ar, arasi, aras are plural endings of different cases. A cleva is an offering. S and isi are genitive and dative endings. A "place of offering" (Clevsin) or "place of magistracies" (Camars) seem entirely harmonious with Etruscan culture and the uses of a regional capital city. The final resolution of the question waits for more evidence. It is believed that Clusium joined the Etruscan League of twelve cities in the 600s BC, to defend against the Roman king Tarquinius Priscus. Lars Porsena was king of Clusium in 508 BC. Lucius Tarquinius Superbus, formerly king of Rome, had been expelled along with his family from Rome in 509 BC. He had sought to regain the throne, firstly by the Tarquinian conspiracy and secondly by force of arms. Both attempts had been unsuccessful, the conspiracy having been discovered, and Tarquin's army having been defeated at the Battle of Silva Arsia. Tarquin convinced Lars Porsena to lead his army against Rome. The war between Clusium and Rome followed, during which Porsena besieged Rome. The siege and the war ended with a peace treaty, by which Porsena received hostages from Rome and returned to Veii lands that had previously been taken by Rome. In 507 BC Rome's hostages and lands were restored, and peace between Rome and Porsena was cemented. Tarquinius was not restored to the Roman throne. In 508 BC, after the siege of Rome, Porsena split his forces and sent part of the Clusian army with his son Aruns to besiege the Latin city of Aricia. The Clusians besieged Aricia; however the Aricians sent for assistance from the Latin League and from Cumae, and the Clusian army was defeated in battle. Pliny the Elder wrote that a magnificent tomb was built for Porsena; a large mausoleum surrounded by cascades of pyramids over a labyrinth of underground chambers in which an intruder could get lost. Pliny never saw this tomb, so his description was based on a report from Varro and perhaps a conflated comparison to the Minoan labyrinths he describes before this tomb. Large size tumuli of the late archaic period were built at Chiusi, and modern scholars have tried to associate these (especially Poggio Gaiella) with the legendary tomb of Porsena. In the early 4th century BC (391 BC according to Varronian chronology) it was besieged by Gauls, and the Clusines called upon Rome to intermediate. However, in the following negotiations, one of the Roman delegates, of the gens Fabia, killed a Gallic leader. When the Romans refused to hand over the Fabii and in fact appointed two members of the family as consuls for the next year, the enraged Gauls broke up their siege and under the leadership of Brennus they marched onto and subsequently sacked Rome.
Рим тарихы
391 жылы галлдар шапқан кезде Клузиум Риммен достық қарым-қатынаста болған. Кейіннен, римдік елшілердің Клузиум халқы үшін галлдармен келісімге тырысып, содан кейін халықаралық заңға қайшы келіп, одан кейін болған шайқасқа қатысқандары галлдарды Римге шабуыл жасауға итермеледі деп ойланды. Бұл рас па, жоқ па, галлдарға ешқандай себеп болмаса да болды. Ливийдің мәліметінше, б.з.б. 296 жылы Клузиум маңында галлар, самниттер және римдіктер арасында шайқас болды; одан кейін Клузиум мен Перузияның біріккен әскерлері римдіктерден жеңілді. Дегенмен, Клузиумның Рим үстемдігіне қашан өткені нақты белгісіз, бірақ бұл 225 жылы галдар Клузиумға жеткенге дейін болған болуы керек. Б.з.б. 205 жылы Екінші Пуникалық соғысында олар Сципион Африканға кеме жасауға жарамды ағаш пен астық беруге уәде бергендері хабарланды. 2008 жылы ол қаржы жинап, қазба жұмыстарын жүргізуге рұқсат алуға тырысты.
At the time of the invasion of the Gauls in 391 BC, Clusium was on friendly terms with Rome. It was once thought that it was the action of the Roman envoys who had come to intercede for the people of Clusium with the Gauls, and then, contrary to international law, took part in the battle which followed, which determined the Gauls to march on Rome; whether this was true or not, the Gauls needed no real provocation. Near Clusium too, according to Livy, a battle occurred in 296 BC between the Gauls and Samnites combined, and the Romans; a little later the united forces of Clusium and Perusia were defeated by the Romans. The precise period at which Clusium came under Roman supremacy is, however, uncertain, though this must have happened before 225 BC, when the Gauls advanced as far as Clusium. In 205 BC duing the Second Punic War it was reported that they promised ship timber and corn to Scipio Africanus. As of 2008 he was trying to raise money and get permission to excavate.