Кіріспе

Клузион (Клусион немесе Κλούσιον, Клусион; Умбрия: Камарс) – Италиядағы ежелгі қала, сол жерде табылған көптеген қалалардың бірі. Қазіргі Чиузи (Тоскана) муниципалитетінің аумағы бұл римдік қабырғалы қаланың бір бөлігін қамтиды. Римдік қала бұрынғы этруск қаласы Клевсинды қайта жаңартып, оны тарихқа дейінгі мәдениеттің жерінде орналастырды, бұл мәдениет этруск немесе протоэтруск болуы мүмкін. Қала Италияның солтүстік-орталық бөлігінде, Апеннин тауларының батыс беткейінде орналасқан.

Орналасқан жері

Киуси ежелгі заманда осы аттармен белгілі болған Кланис өзенінің аңғары мен Клузиум көліне жақын төбеде орналасқан. Кланис Тибр су желісінің бір бөлігі және онда қайықпен жүзуге болады. Римге етрусктер салған жолдың үстінен салынған Кассия жолы арқылы да қол жеткізуге болады.

Этрус тарихы

Ливийдің "Тарих" кітабында айтылғанда, ол бұл кезде этрустардың маңызды қаласы болып, көне Римнің республикалық жақтастарына қарсы көмек сұраған. Ливий осы уақытқа дейінгі тарихы туралы қысқа ғана мәлімдеме жасайды, ол бұрын Камар деп аталған. Киусиде Вилланован тоқыма жасау өнімдері табылды. Ең көп таралған түрі – б.з.д. 8 ғасырға жатқан күл сақталатын ыдыс. Бұл ыдыстар сабанмен жабылған шатыры бар, ықтимал, қайтыс болғандардың үйлерінің үлгісі. Бұл сәулет стилі классикалық этруск сәулетінен мүлдем өзгеше, сондықтан көптеген этрускологтар оның жалғасқандығын жоққа шығарды. Алайда, аймақ халқы Кума сияқты грек колонияларынан және гректердің қоныс аударуынан күшті әсер алғандығы анық. Қаланың пайда болуы туралы әртүрлі теориялар бар. Азшылық теория – прото-италиялық теория. Бұл теория бойынша, жағалаудан немесе Эгей теңізінен келген этрусктар, Умбрияның Камарс қаласын қоныстандырып, қайта атаған. Бұл атаудың, итальян тілінде "батырақ жер" деген мағынаны білдіреді деп саналады. Қаланы қабырғамен қоршағаннан кейін, олар оны этруск тілінде "қоршалған" деген мағына беретін Clevsin деп атады, бұл латын тіліндегі cludere ("жабу") сөзінің clusus сөзінен алынған. Көпшілік теория бойынша, Клевсин және Камарс этруск сөздері болуы мүмкін. Белгілі этруск сөздігіне камти, магистратураның атауы кіреді, оны кам ти деп бөлуге болады, мұнда ти – белгілі локативті жұрнақ. Ар, араси, арас – әртүрлі жағдайлардың көпше жұрнақтары. Клева – құрбандық. S және isi – генетив және датив жұрнақтары. "Құрбандық шалатын жер" (Клевсин) немесе "магистратуралар орны" (Камарс) этруск мәдениетімен және аймақтық орталық қаланың қызметімен толық үйлеседі. Мәселенің түпкілікті шешімі қосымша дәлелдерді күтеді. 600 жылдары Клузиум, римдік патша Тарквиний Прискке қарсы қорғану үшін он екі қаладан тұратын этруск лигасына қосылғаны белгілі. Ларс Порсена б.з.д. 508 жылы Клузиумның патшасы болды. Римнің бұрынғы патшасы Люций Тарквиний Супербус, 509 жылы отбасымен бірге Римнен қуылған. Ол, біріншіден, Тарквинийлік қастандық арқылы, екіншіден, қарулы күшпен таққа қайта оралғысы келді. Екі әрекеті де сәтсіз аяқталды, себебі қастандық ашылды, ал Таркиннің әскері Сильва Арсия шайқасында жеңілді. Таркин Ларс Порсенаны өзінің әскерін Римге қарсы шығаруға көндірді. Клузиум мен Рим арасындағы соғыс басталды, оның барысында Порсена Римді қоршады. Қоршау мен соғыс бейбіт келісіммен аяқталды, Порсена Римнен кепілдерді қабылдап, бұрын Рим алған Вейи жерлеріне қайтты. 507 жылы Римнің кепілдері мен жерлері қайтарылды, Рим мен Порсена арасындағы бейбітшілік нығайтылды. Таркиний Рим тағына қайта оралмады. 508 жылы Римді қоршаудан кейін Порсена күштерін бөліп, Клузиан әскерінің бір бөлігін ұлы Арунспен бірге латын қаласы Арицияны қоршауға жіберді. Клузиандар Арицияны қоршады, бірақ Арикийлер Латын лигасынан және Кумадан көмек сұрады, ал Клузиан әскері шайқаста жеңілді. Плиний Үлкен Порсена үшін керемет қабір салынғанын жазды: жер асты камераларының лабиринтімен қоршалған үлкен мавзолей, үстінде пирамидалардың тізбегі. Плиний бұл қабірді өзі көрмеген, сондықтан оның сипаттамасы Варроның есебіне және, мүмкін, осы қабірге дейін сипатталған Миной лабиринттерімен салыстыруға негіделген. Киусиде архаикалық кезеңнің соңында үлкен құрғандар салынған, қазіргі ғалымдар оларды (әсіресе Поджио Гайелла) Порсенаның аңыздағы қабірімен байланыстыруға тырысады. Б.з.д. 4 ғасырдың басында (Варрония хронологиясы бойынша б.з.д. 391) оны галдар қоршады, ал Клузиндер Римді аралықтарға шақырды. Алайда, келесі келіссөздерде Рим делегаттарының бірі, Фабия руынан, галл басшысын өлтірді. Римдіктер Фабилерді беруден бас тартып, келесі жылға олардың екеуін консул етіп тағайындағанда, ашуланған галдар қоршауды бұзып, Бренннің басшылығымен Римге басып кірді және оны тонады.

Рим тарихы

391 жылы галлдар шапқан кезде Клузиум Риммен достық қарым-қатынаста болған. Кейіннен, римдік елшілердің Клузиум халқы үшін галлдармен келісімге тырысып, содан кейін халықаралық заңға қайшы келіп, одан кейін болған шайқасқа қатысқандары галлдарды Римге шабуыл жасауға итермеледі деп ойланды. Бұл рас па, жоқ па, галлдарға ешқандай себеп болмаса да болды. Ливийдің мәліметінше, б.з.б. 296 жылы Клузиум маңында галлар, самниттер және римдіктер арасында шайқас болды; одан кейін Клузиум мен Перузияның біріккен әскерлері римдіктерден жеңілді. Дегенмен, Клузиумның Рим үстемдігіне қашан өткені нақты белгісіз, бірақ бұл 225 жылы галдар Клузиумға жеткенге дейін болған болуы керек. Б.з.б. 205 жылы Екінші Пуникалық соғысында олар Сципион Африканға кеме жасауға жарамды ағаш пен астық беруге уәде бергендері хабарланды. 2008 жылы ол қаржы жинап, қазба жұмыстарын жүргізуге рұқсат алуға тырысты.