Кіріспе
Психотерапияның түрі. Экзистенциалдық психотерапия – еуропалық философияның экзистенциалдық дәстүрінде қалыптасқан адам табиғаты мен өмірлік тәжірибесінің моделіне негізделген психотерапияның бір түрі. Ол өлім, бостандық, жауапкершілік және өмір мәні сияқты барлық адамдарға ортақ болатын ұғымдарға баса назар аударады. Адамның алаңдау, шегініс және депрессия сияқты сезімдерін психикалық аурудың белгісі деп қараудың орнына, экзистенциалдық психотерапия оларды адамның қалыпты даму және жетілу процесіндегі табиғи кезеңдер деп есептейді. Осы даму мен жетілу процесін қолдауда экзистенциалдық психотерапия жеке тұлғаның тәжірибесін философиялық тұрғыдан зерттейді, сонымен қатар оның өмірінде мағына мен құлшыныстың жоғары деңгейін қалыптастырудағы бостандығы мен жауапкершілігін ерекше атап көрсетеді.
Existential psychotherapy is a form of psychotherapy based on the model of human nature and experience developed by the existential tradition of European philosophy. It focuses on concepts that are universally applicable to human existence including death, freedom, responsibility, and the meaning of life. Instead of regarding human experiences such as anxiety, alienation and depression as implying the presence of mental illness, existential psychotherapy sees these experiences as natural stages in a normal process of human development and maturation. In facilitating this process of development and maturation existential psychotherapy involves a philosophical exploration of an individual's experiences while stressing the individual's freedom and responsibility to facilitate a higher degree of meaning and well being in his or her life.
Өмірбаян
Экзистенциалдық психотерапияның дамуына ерекше қатысы бар философтар – адам өмірінің мәнін түсінуге тікелей бағытталған еңбектердің авторлары. Мысалы, феноменология және экзистенциалдық философия салалары экзистенциалдық терапияның қалыптасуына тікелей жауапты. Экзистенциалдық философияның бастауы (Warnock 1970; Macquarrie 1972; Mace 1999; van Deurzen and Kenward 2005) 19 ғасырға, Сорен Кьеркегор мен Фридрих Ницше еңбектеріне дейін жетеді. Олардың шығармалары сол заманғы басым идеологиялармен қақтығысты және шындықты, оны құштарлықпен және жеке басының сезімімен қабылдау арқылы зерттеуге бағытталды.
Сорен Кьеркегор (18131855)
Сорен Кьеркегор (1813–1855) христиандық догмалардың және ғылымның әлдемелі "объективтілігінің" көпшілік тарапынан дұрыс түсінілмеуі мен теріс пайдаланылуына қарсы күшті наразылық білдірді (Кьеркегор, 1841, 1844). Ол екеуінің де адам өміріндегі мазасыздықтан қашудың жолы екенін ойлады. Ол өзінің айналасындағылардың өмір салтына үлкен жек көрумен қарады және шындықты тек жеке тұлғаның іс-қимыл арқылы субъективті түрде таба алатынына сенді. Ол адамдардың сенімге қадам басуға және өмірді құштарлықпен, терең сезімдермен баюға батылдығы жетпейтінін сезінді. Бұл – біздің табиғатымыздың шекті және шексіз жақтары арасындағы үнемі күрес, ол өзіндік құру мен мән табудың қиын міндетінің бір бөлігі. Кьеркегор өз сөзіне адал болғандықтан, өмірі бойы жалғыздыққа ұшырады және көптеген адамдар оны қынжылды.
Фридрих Ницше (1844-1900)
Фридрих Ницше (1844–1900) өмірдің осы философиясын бір қадам алға жылжытты. Оның бастапқы тұжырымы – Құдайдың өлгені, яғни Құдай туралы идеяның қолданыстан қалғаны және шектеулі болғаны (Ницше, 1861, 1874, 1886). Бұдан әрі, Ағарту дәуірі – ақыл мен рационалдыққа жаңа сеніммен – Құдайды өлтірді немесе оны, бұрынғысынан да қауіптірек болатын жаңа Шындықпен алмастырды. Ғылым мен рационализм жаңа "Құдай" болды, бірақ бұл ретте ол бұрынғыдан мұздай суық және көңіл көтерілмейтін құдай түріне айналды. Ницше психологияның жалпы дамуына маңызды әсер етті, бірақ ол әсіресе өмірді жеке тұлғаның көзқарасынан түсінуді қанағаттандыратын көзқарасқа ықпал етті. Жеке тұлғаның болмыстың онтологиялық шарттарына қатысты әртүрлі қажеттіліктерін зерттеу барысында Ницше барлық нәрсенің "онтологиялық кемшілік" күйінде екенін, олар өздерінен артық болуға ұмтылатынын айтты. Бұл кемшілік күйі жеке тұлғаның физиологиялық және психологиялық қажеттіліктеріне зор әсер етеді.
Эдмунд Гуссерл (18591938)
Кьеркегор мен Ницше адам баласының назар аудару қажет болған мәселелерін көрсеткенмен, Эдмунд Гуссерлдің феноменологиясы (Гуссерл, 1960, 1962; Моран, 2000) оларды қатаң түрде зерттеу әдісін ұсынды. Ол табиғат ғылымдары субъект пен объектінің бөлек екенін қабылдайды және мұндай екіұстаушылық тек қателікке ұшыратады деп санайды. Ол әлемді және оны қабылдауымызды зерттеудің және түсінудің жаңа тәсілін ұсынды. Біз әлемді жаңаша қабылдап, интуиция арқылы ғана тікелей қол жеткізе алатын ең негізгі нәрсені анықтау үшін, алдын алағы көзқарастардан және пікірлерден бас тартуымыз керек деді. Егер адамдар нәрселердің мәнін ұғынғысы келсе, оларды түсіндіріп, талдаудың орнына, сипаттап, түсінуді үйренуі керек.
Макс Шелер (1874-1928)
Макс Шелер (1874–1928) Иммануил Канттың міндет этикасына ("Pflichtethik") қарсы келетін құндылықтардың материалдық этикасы ("Materielle Wertethik") негізінде философиялық антропологияны дамытты. Ол феноменологиялық философияны одан әрі жетілдіретін құндылықтардың иерархиялық жүйесін сипаттады. Шелер адамның психикасын органикалық табиғаттың қабаттарына ұқсас төрт деңгейден тұратындығын айтты. Бірақ, оның сипаттамасында адам психикасына қарама-қарсы тұратын адам рухының принципі бар. Шелердің философиясы Виктор Франклдың логотерапиясы мен экзистенциалдық талдаудың негізі болып табылады.
Мартин Хайдеггер (1889-1976)
Мартин Хайдеггер (1889–1976) феноменологиялық әдісті болмыстың мәнін түсінуге қолданды (Хайдеггер, 1962, 1968). Ол поэзия мен терең философиялық ойлар ғылыми біліммен қол жеткізілетін түсініктен гөрі, әлемде болудің мәнін жақсырақ түсінуге көмектеседі деп сақты. Ол адамды әлемде өзіндік және психология туралы классикалық көзқарастарды өзгертетін жаңаша тәсілмен зерттеді. Ол уақыт, кеңістік, өлім және адамдардың бір-бірімен байланысының маңыздылығын атап өтті. Сондай-ақ, ол интерпретация өнерін білдіретін ежелгі философиялық зерттеу әдісі – герменевтиканы қолдады. Психоанализдегі интерпретациядан (ол адамның тәжірибесін бұрыннан белгіленген теориялық үлгіге сәйкестендіруден тұрады) ерекшеленетіні, бұл интерпретация адамның өзінің субъективті сезімін түсінуге бағытталған.
Жан-Поль Сартр (1905-1980 жж.)
Жан-Поль Сартр (1905–1980) экзистенциалдық зерттеудің көптеген басқа да аспектілеріне үлес қосты, әсіресе сезімдерге, қиялға және адамның әлеуметтік-саяси ортаға қатыстылығына. Ал болмыс философиясы, керісінше, кең ауқымды әдебиет арқылы жеткізіледі, онда Карл Ясперс (1951, 1963), Пол Тиллих, Мартин Бубер және Ганс Георг Гадамер (германдық дәстүрде) және Альбер Камю, Габриэль Марсель, Поль Рикер, Морис Мерло-Понти, Симон де Бовуар және Эммануэль Левинас (француздық дәстүрде) сияқты көптеген авторлар бар (мысалы, Шпигельберг, 1972, Керни, 1986 немесе ван Дьюрзен Смит, 1997 қараңыз).
Басқалар
Алайда, 20-шы ғасырдың басынан бастап кейбір психотерапевттер феноменологиядан және адамдармен жұмыс істеу мүмкіндіктерінен шабыттанды. Отто Ранк (1884–1939), 1920 жылдардың ортасында Фрейдпен байланысын үзген австриялық психоаналитик, алғашқы экзистенциалды терапевт болды. Швейцариядағы Людвиг Бинсвангер де пациенттермен жұмыс істегенде экзистенциалдық түсініктерді қолдануға тырысты, ол психиатр болып жұмыс істеген Кройцлинген санаториясында. Оның көптеген еңбектері 1940-1950 жылдары ағылшын тіліне аударылды және Пауль Тиллихтің (1886–1965) (Тиллих, 1952) және басқалардың АҚШ-қа көшіп келуімен бірге, бұл экзистенциалдық идеяларды терапияның негізі ретінде танымал етуге елеулі үлес қосты (Валле және Кинг, 1978; Купер, 2003). Ролло Мэй (1909–1994) осы үдерісте маңызды рөл атқарды, ал оның жазбалары (1969, 1983; Мэй және басқалар, 1958) Америкада экзистенциалдық ықпалды сақтап, ақырында терапияның нақты формулировкасына жеткізді (Бюгентал, 1981; Мэй және Ялом, 1985; Ялом, 1980). Гуманистік психология осы идеялардың тікелей әсеріне тап болды. Виктор Франкл (1905–1997) экзистенциалдық психологияны бүкіл әлемге таратуға ең көп жауапкершілік тартқан тұлға болды. Ол әлемнің 200-ден астам университетінен шақырылды және тек Солтүстік Америкаға 80-нен астам сапар жасады, алғаш рет Гарвард университетінің Гордон Олпорты шақырды. Еуропада, Отто Ранктен кейін, экзистенциалдық идеялар кейбір психоаналитикалық принциптермен біріктірілді және Медар Босс (1903–1990) (1957a, 1957b, 1979) Хайдеггермен тығыз ынтымақтастықта экзистенциалдық талдау әдісін әзірледі. Францияда Сартрдың (1956, 1962) және Мерло-Понтидің (1962) идеялары, сондай-ақ кейбір тәжірибешілердің (Минковский, 1970) еңбектері маңызды және ықпалды болды, бірақ олардан ешқандай нақты терапиялық әдіс жасалмады.
Еуропадағы даму
Экзистенциалдық талдаудың еуропалық мектебінде терапияның екі түрі басым: Логотерапия және Daseinsanalysis. Логотерапияны психиатр Виктор Э. Франкл әзірлеген. Франклға экзистенциалдық философия, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстағы нацистік концлагерьдегі жеке тәжірибесі зор әсер еткен. Логотерапияның үш негізгі құралы – ерік-бостандық, яғни өзгеріс мүмкін болғанша өмірін өзгерту қабілеті, мағынаға ұмтылыс, ол денсаулықты мағынаның ортасына қояды, және өмірдегі мағына, ол мағынаның объективтілігін бекітеді. Логотерапияның негізгі техникалары клиенттерге өз өмірінде мағына іздеуге кедергі келтіретін нәрсені анықтап, жоюға, жеке мағыналы нәрсені анықтауға, содан кейін пациенттерге осыған байланысты мақсаттарды тиімді іске асыруға көмектесуді қамтиды. Daseinsanalysis – Мартин Хайдеггердің идеялары мен Зигмунд Фрейдтің психоаналитикалық теориялары негізінде құрылған психотерапиялық жүйе. Бұл жүйе жеке тұлғаға өздігінен және мағыналы болуына, "дүниеде болуына" (Dasein-нің шамамен аудармасы) көмектесуге бағытталған.
Ұлыбританиядағы даму
Британия Р. Д. Лэйн мен Дэвид Купердің, көбінесе антипсихиатрия қозғалысымен байланысты, Сартрдың экзистенциалдық идеяларын жұмыстарының негізі ретінде қабылдауы арқасында экзистенциалдық көзқарасты одан әрі дамыту үшін ыңғайлы жағдайға ие болды (Лэйн, 1960, 1961; Купер, 1967; Лэйн және Купер, 1964). Олар нақты терапиялық әдіс әзірлемей, психикалық ауру және оның емделуі туралы ұғымды сын тұрғысынан қарастырды. 1960 жылдардың соңында олар Лондонның шығыс бөлігіндегі Кингсли Холлда эксперименталды терапиялық қауымдастық құрды, онда адамдар әдеттегі медициналық араласусыз өздерінің ‘есінен жаңылуын’ бастан кешіре алатын. Олар сондай-ақ Филадельфия қауымдастығын құрды, бұл ұйым осы көзқарас негізінде баламалы өмір салты, терапия және терапиялық білім беруді ұсынады. Филадельфия қауымдастығы бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді және қазір Людвиг Витгенштейн, Жак Деррида, Левинас және Мишель Фуко сияқты философтардың, сондай-ақ француз психоаналитигі Жак Лаканның еңбектерін зерттеумен айналысады. Олар осы бағыттағы бірнеше шағын терапиялық үйлерді де басқарады. Арборс қауымдастығы – Кингсли Холл экспериментінен туындаған тағы бір топ. 1970 жылдары Джозеф Берке мен Шацман құрған, қазір психотерапия бойынша оқу бағдарламасын, дағдарыс орталығын және бірнеше терапиялық қауымдастықтарды жүргізеді. Арборстағы экзистенциалдық ықпал біртіндеп нео-Клейниандық басымдықпен алмастырылды. Ұлыбританияда экзистенциалдық көзқарасты одан әрі дамытуға ықпал ететін негізгі фактор – академиялық мекемелерде экзистенциалдық негіздегі курстардың дамуы болды. Бұл Эмма ван Дюрзеннің бастамасымен, бастапқыда Лондондағы Антиохия университетінде, кейіннен Регент колледжінде, ал содан бері Лондондағы Психотерапия және Кеңес берудің жаңа мектебінде құрылған бағдарламалармен басталды. Соңғысы – экзистенциалдық негіздегі білім беру орны, ол Шеффилд және Миддлсекс университеттері бекіткен магистратура деңгейіндегі бағдарламаларды ұсынады. Соңғы онжылдықтарда экзистенциалдық көзқарас жылдам тарады және орнықты әдістерге құлшыныс тудыратын балама ретінде қабылдалды. Қазір Ұлыбританияда экзистенциалдық кеңес беру және психотерапия бойынша білім беретін көптеген, көбінесе академиялық орталықтар бар, сондай-ақ ерікті сектор мен Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінде осы көзқарасқа қызығушылық артып келеді. Экзистенциалдық терапияға қатысты британдық жариялымдарға мына авторлардың үлесі кіреді: Дженнер (де Конинг және Дженнер, 1982), Хитон (1988, 1994), Кохн (1994, 1997), Спинелли (1997), Купер (1989, 2002), Элефтериаду (1994), Лемма Райт (1994), Дю Плок (1997), Штрассер және Штрассер (1997), ван Дюрзен (1997, 1998, 2002), ван Дюрзен және Арнольд Бейкер (2005), ван Дюрзен және Кенвард (2005). Ломас (1981) және Смайл (1978, 1987, 1993) сияқты басқа авторлар да осы көзқарасқа қатысты, бірақ нақты "экзистенциалдық" бағыты жоқ еңбектер жариялады. Британдық феноменология қоғамының журналында экзистенциалдық және феноменологиялық психотерапияға қатысты зерттеулер тұрақты түрде жарияланады. Экзистенциалдық талдау қоғамы 1988 жылы Ван Дюрзеннің бастамасымен құрылды. Бұл қоғам экзистенциалдық тұрғыдан жұмыс істейтін психотерапевттерді, психологтарды, психиатрларды, кеңесшілерді және философтарды біріктіреді. Ол тұрақты түрде талқылаулар мен пікірталастарға, сондай-ақ маңызды жыл сайынғы конференцияларға платформа ұсынады. Ол жылына екі рет "Экзистенциалдық талдау қоғамының журналын" жариялайды. Сонымен қатар, ол Дүниежүзілік ауруларды талдау федерациясының мүшесі, ол осы көзқарастың өкілдері арасында халықаралық алмасуды ынталандырады. Экзистенциалдық терапевтердің халықаралық қоғамы да бар. Ол 2006 жылы Эмма ван Дюрзен мен Дигби Тантам құрды және Экзистенциалдық кеңесшілер мен терапевтердің халықаралық қауымдастығы (ICECAP) деп аталады.
Канададағы даму
Соңғы 20 жылда экзистенциалдық терапиядағы жаңа жетістіктер экзистенциалдық оң психология және мағыналық терапияны қамтиды. Экзистенциалдық терапияның дәстүрлі тәсілінен өзгеше, бұл жаңа бағыттар қазіргі заманғы оң психологияның зерттеу нәтижелерін пайдаланады. Экзистенциалдық оң психология экзистенциалдық алаңдаушылықтардың дәстүрлі мәселелерін эмпирикалық зерттеуге мүмкіндік беретін оң психология сұрақтарына қайта қарауға мүмкіндік береді. Ол экзистенциалдық уайыммен қатар жеке өсу мен трансформацияға да назар аударады. Кейіннен экзистенциалдық оң психология оң психологияның екінші толқынына енгізілді. Мағыналық терапия (МТ) – Франклдың логотерапиясы мен Американың гуманистік-экзистенциалдық дәстүрінің жалғасы болып табылады; ол көпқырлы, себебі когнитивтік-мінездік терапия, повестволық терапия және оң психотерапия элементтерін қамтиды, ал мағына оның негізгі ұйымдастырушы түсінігі болып табылады. МТ адамдардың бақыт пен маңызға деген табиғи құштарлығын қанағаттандырумен қатар, олардың мән іздеу және мән жасау қабілетін тиімді пайдаланады. МТ клиентке бағытталған және психологиялық білім беру тәсілдері арасында тепе-теңдік сақтайды. Терапия басында клиенттерге олардың жағдайына сәйкес мағынаға бағытталған араласулар туралы хабар беріледі, себебі мәннің емделу және дамудағы маңызды рөлі эмпирикалық түрде дәлелденген. МТ – клиенттердің экзистенциалдық мәселелерінің барлық аспектілерін жан-жақты және көпқырлы түрде шешуге арналған кешенді тәсіл. Клиенттер МТ-дан екі түрлі жолмен пайда көре алады: 1) олардың ағымдағы проблемаларын шешуге бағытталған жекелендірілген емдеу және 2) жақсы болашақты бірлесіп құруға жасалған саяхат.
Адамның санасының көрінісі
Экзистенциалдық терапия (америкалық экзистенциалдық гуманистік дәстүр) адамдар әлемде негізінен жалғыз болса да, басқалармен байланысуға ұмтылады деген сеніммен басталады. Адамдар бір-бірінің өмірінде мағына табуды қалайды, бірақ соңында өздерінің басқалардан мақұлдау күтуге болмайтынын түсінуі керек, және осы түсінікпен олар өздерінің түбінде жалғыз екенін мойындайды және қабылдайды. Бұл ашылудың нәтижесі – мақұлдауымыз басқалардан емес, тек өзімізден болуы керек деген біліммен туындайтын көңіл алаңдауы. Экзистенциалдық терапия – сана мен психология теориясына негізделген. Экзистенциализмде жеке тұлға, адам қандай екендігі туралы философиялық түсінікке сүйене отырып, шынайы өзіңіз болуды таңдауға негізделген. Сондықтан, жеке тұлға, эмоция және «жақсы өмір» теориясымен негізделген жағдайда, практикалық терапиялық қолдануларға қол жеткізуге болады. Бұл, өмірдегі жеке таңдаулармен айналысуға алып келеді, олар жеке бақытқа жол ашады. Жеке бақыт – өміріңізді бағыттап, қажетті өзгерістер жасау еркіндігіне ие екеніңіз туралы түсінікке негізделген (демек, түбегейлі еркіндік). Осылайша, экзистенциализмді толыққанды философиялық тұрғыдан түсіну – эмоционалдық және өмірлік өзгерістерге қолданылатын әдістердің негізі болып табылады. Яғни, философиялық білім экзистенциалдық терапияның базасы болып табылады. Өзіңдік сана, жеке тұлға, сана философиясы, өмірдің мәні, жеке даму мәселелері – кез келген практикалық терапиялық үміттерге тікелей қатысты.
This leads to practical therapeutic applications like dealing with personal choices in life that lead to personal happiness. Personal happiness based on a concept of yourself as having the freedom of directing your life and making necessary changes (so to speak, a radical freedom). So, a full philosophical understanding of existentialism is basic to methods implemented for emotional and life changes. That is, a background in philosophy is basic to existential therapy. Philosophical issues of the self, personality, philosophy of mind, meaning of life, personal development are all fundamentally relevant to any practical therapeutic expectations.
Жақсы өмір
Экзистенциализм адамдардың өмірдің қиындықтарына тікелей қарсы тұруы, жалғыздықтың адамдық жағдайын қабылдауы және таңдау еркіндігінен қуаныш алып, өз таңдауларына толық жауапкершілік алуы мүмкін екенін ұсынады. Олар өз өмірін бақылауға алып, қалаған бағытқа бұруға тырыса алады. Мағынасыздық сезімінен қашқанның орнына, жаңа мағыналарды таңдап, оларға назар аудару қажет. Құрылыс салу, сүйіп, жарату арқылы өмірді жеке саяхат ретінде басуға болады. Адам өзінің өлшеулі екенін қабылдап, өлімнен қорқуды жеңе алады. Француз жазушысы Альбер Камю өзінің "Шет елдік" романында экзистенциалист екенін нақты мойындамаса да, романның басты кейіпкері Мёрсо романы осылай аяқтайды. Ол өлімге бейім екенін қабылдап, бұрын өзіне қойған қоғамдық шектеулерден бас тартады, осылайша өмірін еркін және таза санамен өмір сүруге мүмкіндік береді. Герд Б. Аченбах Сократтық дәстүрді өзінің философиялық кеңес беруімен жаңартып, Бельгиядағы Мишель Вебер өзінің Chromatiques орталығымен де солай істеді. Экзистенциалдық психотерапияның қатаң Сартрлық көзқарасы клиенттің өткенімен қызығушылық танытпайды, керісінше, қазіргі және болашақта жасалатын таңдауларға баса назар аударады. Кеңесші мен клиент клиенттің бұрынғы өмірлік сұрақтарға қалай жауап бергені туралы ойларға тоқтала алады, бірақ назар ақырында қазіргі уақытта жаңа және күшейтілген сананы іздеуге және жаңа еркіндік пен жауапкершілікке ие болуға ауысады. Науқас өзінің ерекше емес екенін, өмір сүруінің жай ғана кездейсоқтық, тағдыр немесе жазылған жоқ екенін қабылдай алады. Осыны қабылдау арқылы олар уайымдарын жеңіп, өмірді негізінен еркіндікке ие сәттер ретінде қарастырады.
Төрт әлем
Экзистенциалдық ойшылдар адамдарды жіктейтін немесе белгілейтін шектеуші үлгілерден қашуға тырысады. Керісінше, олар әртүрлі мәдениеттерде байқалатын жалпылама нәрселерді іздейді. Адамзатты түрлерге бөлетін немесе адамдарды құрамдас бөліктерге келтіретін экзистенциалдық тұлғалық теория жоқ. Оның орнына, адамдардың кездесетін өмірлік тәжірибе мен өмір сүру деңгейлерінің сипаттамасы бар. Адамның белгілі бір кезеңде әлемде болу жолы, адам өмірінің осы жалпы картасында көрсетілуі мүмкін (Binswanger, 1963; Yalom, 1980; van Deurzen, 1984). Ван Дюрзеннің көзқарасына сәйкес, адам өмірінің төрт негізгі өлшемін ажыратуға болады: физикалық, әлеуметтік, психологиялық және рухани. Осы өлшемдердің әрқайсысында адамдар әлеммен қарымдасады және өз тәжірибесіне қатысты ерекше көзқарастарынан өз ұстанымдарын қалыптастырады. Олардың әлемге қатысты бағыты олардың шындығын анықтайды. Төрт өлшем бір-бірімен байланысып, олардың өмір сүруі үшін күштің күрделі төрт өлшемді өрісін құрайды. Адамдар әр өлшемде өздеріне ұмтылатын нәрселердің оң полюсі мен қорқатын нәрселердің теріс полюсі арасында тартылады. Бинсвангер осы өлшемдердің алғашқы үшін Хайдеггердің Umwelt және Mitwelt сипаттамасынан, сондай-ақ оның Eigenwelt тұжырымынан ұсынды. Төртінші өлшемді ван Дюрзен Хайдеггердің кейінгі еңбектеріндегі рухани әлемді (Überwelt) сипаттаудан қосты.
Физикалық өлшем
Физикалық өлшемде (Umwelt) адамдар қоршаған ортамен және оларды қоршаған табиғи әлеммен байланыс жасайды. Бұл олардың өз денелеріне, нақты қоршаған ортаға, климатқа және ауа райына, заттар мен материалдық иеліктеріне, басқа адамдардың денелеріне, өздерінің денелік қажеттіліктеріне, денсаулыққа, ауруларға және өлімге қатысты көзқарастарын қамтиды. Бұл өлшемдегі күрес, жалпы алғанда, табиғат элементтері мен заңдарына (технологияда немесе спортта) үстемдік етуге ұмтылыс пен табиғи шекаралардың шектеулерін қабылдау қажеттілігі (экологияда немесе егде жасқа толуда) арасында болады. Адамдар көбінесе осы өлшемде қауіпсіздікке (денсаулық пен байлық арқылы) ұмтылады, бірақ өмірдің көп бөлігі біртіндеп көңіл көшіруге және мұндай қауіпсіздіктің тек уақытша екенін түсінуге әкеледі. Шешімдердің шектеулі екенін мойындау маңызды кернеуді жеңілдетуге көмектеседі.
Әлеуметтік өлшем
Әлеуметтік өлшемде (Mitwelt) адамдар айналасындағы қоғамдық әлеммен өзара әрекеттескенде бір-бірімен қарым-қатынас жасайды. Бұл өлшемге олардың өмір сүретін мәдениетке, сондай-ақ олардың жататын әлеуметтік топтары мен нәсілдеріне (сонымен қатар жатпайтын топтарға да) қатысты жауаптары кіреді. Мұндағы көзқарастар махаббаттан жеккөрушілікке, ынтымақтастықтан бәсекелестікке дейін өзгереді. Динамикалық қайшылықтарды қабылдау мен қабылдамау, немесе жататындық пен оқшаулану тұрғысынан түсінуге болады. Кейбір адамдар мүмкіндігінше басқалардан шетте қалуды қалайды. Ал басқалары қоғамда мойынсоқтау үшін, қазіргі заманғы ережелер мен сәнге сай әрекет етеді. Керісінше, олар өздері трендтерді жасау арқылы осыдан жоғары көтерілуге тырысады. Адамдар атақ-даңққа немесе басқа да билік түрлеріне ие болып, уақытша басқаларға үстемдік ете алады. Бірақ ерте не кеш, әркім жеңіліске және жалғыздыққа бетке басқан кездегі сезіммен танысады.
Психологиялық өлшем
Психологиялық өлшемде (Eigenwelt) адамдар өздерімен байланыс жасайды және осы арқылы жеке әлемді құрайды. Бұл өлшемге олардың мінезі, өткен тәжірибесі және болашақ мүмкіндіктері туралы көзқарастары кіреді. Мұнда жеке күшті және әлсіз жақтарына қатысты қайшылықтар жиі кездеседі. Адамдар өздерінің кім екенін білуге, маңызды екенін сезінуге және жекелігін қалыптастыруға ұмтылады. Бірақ, сөзсіз, көптеген оқиғалар оларды кері дәлелдермен бетпе-бет келтіріп, оларды шатастыру немесе күйреуге ұшыратады. Белсенділік және пассивтілік – мұндағы маңызды қарама-қарсылық. Алғашқысы – өзіне сенімділік пен мәселені шешуге бағытталғандық, екіншісі – бағыну және қарсылық көрсетпеу. Жеке жоғалтулармен және өліммен бетпе-бет келгенде, әлі өз маңыздылығынан айырылмаған көптеген адамдар қорқу мен ұйысқандық сезімдерге тап болуы мүмкін.
Рухани өлшем
Рухани өлшемде (Überwelt) (ван Дюрзен, 1984) адамдар белгісіздікке қатысты болып, осы арқылы идеалды әлем, идеология және философиялық көзқарас сезімін жасайды. Олар өзіндік тұжырымдаманы құрастырып, осылайша мәнін табады. Бірқатар адамдар үшін бұл дінге немесе басқа да қалыптасқан дүниетанымына сүйену арқылы жүзеге асады, ал енді біреулері үшін бұл мәнді көру немесе түсіндіру, секулярлық немесе жеке тәсілмен жүзеге асырылады. Осы өлшемде туындайтын қайшылықтар көбінесе мақсат пен абсурд, үміт пен үмітсіздік арасындағы тартысқа байланысты. Адамдар өмір сүруге немесе өлгенге дейін маңызды, тіпті соңғы және әмбебап құндылыққа ие нәрсе табу үшін өз құндылықтарын қалыптастырады. Көбінесе мақсат – жанды жеңу немесе өлімнен асып түсетін нәрсеге қол жеткізу (мысалы, адамзатқа пайдалы бір нәрсе жасау). Құйылысқа бетке тіреу және ешнәрселікке ұшырау мүмкіндігі – мәңгілікке ұмтылудың ажырамас бөлігі.
Ғылыми-зерттеуге қолдау көрсету
Экзистенциалдық терапияға қатысты зерттеулер көптеп жүргізілген жоқ. Зерттеулердің басым бөлігі ем алып жатқан және қатерлі ісік сияқты денсаулық мәселелері бар адамдарға қатысты. Бұл тұрғысынан қарағанда, кейбір зерттеулер нақты белгілі бір топтарда экзистенциалдық терапияның тиімді екенін көрсеткен. Дегенмен, нақты ғылыми тұжырымдар жасау үшін тағы да көп зерттеулер қажет.