Екінші дүниежүзілік соғыстағы «Парсы дәлізі»: Кеңес Одағына америкалық көмек жеткізу жолы. Жүктер Персия шығанағы арқылы Иранмен өтіп, КСРО-ға жеткізілді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыстағы жабдықтау жолы
Supply route in World War II
Персия дәлізі – Иран арқылы Кеңес Әзірбайжанына жеткізілетін жабдықтау жолы болды, осы арқылы Ұлыбританияның көмегі және Американың Ленд-Лизингтік жабдықтары Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес Одағына жеткізілді. АҚШ-тың Кеңес Одағына берген 17,5 миллион тонналық Ленд-Лизинг көмегінің 7,9 миллион тоннасы (45%) Иран арқылы жіберілді. Бұл жабдықтау жолы АҚШ және Ұлыбританиядан басталып, кемелер Жақсы үміт мүйісін айналып Парсы шығанағына жетті. Одан әрі, материалдық заттар Иран арқылы Кеңес Одағына тасымалданды. Басқа жабдықтау жолдарына Арктика арқылы солатын Солтүстік жол және Тынық мұхиты арқылы жүк тасымалданатын жол кірді, ол АҚШ жүктерін Владивостокта түсіріп, содан кейін Транссибір теміржолын пайдаланып Кеңес Одағы арқылы жеткізді. Бұл Персия жолы Кеңес Одағының қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін дамытылған жалғыз тиімді, кез келген ауа-райы жағдайында қолданылатын бағыт болды.
The Persian Corridor was a supply route through Iran into Soviet Azerbaijan by which British aid and American Lend Lease supplies were transferred to the Soviet Union during World War II. Of the 17.5 million long tons of US Lend Lease aid provided to the Soviet Union, 7.9 million long tons (45%) were sent through Iran. This supply route originated in the US and the UK with ships sailing around the Cape of Good Hope to the Persian Gulf. From there, the materiel transited Iran to the Soviet Union. Other supply routes included the Northern route across the Arctic, and the Pacific Route which handled US cargo at Vladivostok and then used the Trans Siberian Railway across the Soviet Union. This Persian Route became the only viable, all weather route to be developed to supply Soviet needs.
Этимология
Персия дәлізі кезеңіндегі ағылшын тіліндегі ресми құжаттарда "Персия" сөзі "Иран" атауымен мағынасы бірдей қолданыла береді. Ұлыбритания үкіметінің хаттарында "Иран" емес, "Персия" сөзін қолдануды Уинстон Черчилль көршілес Иракпен шатасуды болдырмау үшін таңдаған.
English language official documents from the Persian Corridor period continue to make the word "Persia" interchangeable with the name of Iran. In correspondence by the government of the United Kingdom, usage of "Persia" over "Iran" was chosen by Winston Churchill to avoid possible confusion with neighbouring Iraq.
Шаһтың құлдырауы
1941 жылғы маусымда Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін Ұлыбритания мен Кеңес Одағы одақтас болды. Ұлыбритания мен Кеңес Одағы жаңадан ашылған Транс-Иран теміржолын Парсы шығанағынан Кеңес Одағына жабдықтауды тасымалдау үшін қолайлы маршрут деп санады. Екі ел де бұрынғы араласулардан алынған жеңілдіктерді пайдаланып, бейтарап Иранды (сондай-ақ Ұлыбритания жағдайында Иракты) өз аумағын әскери және логистикалық мақсаттар үшін пайдалануға мәжбүрледі. Ұлыбританиямен қарым-қатынастың ушығуы Тегеранда немісшіл митингілерге әкелді. 1941 жылдың тамызында Реза Шах барлық неміс азаматтарын елден шығарудан бас тартып, одақтастар тарапына нақты қолдау көрсетуден бас тартқандықтан, Ұлыбритания мен Кеңес Одағы Иранға басып кірді, монархты тұтқындады, Оңтүстік Африкаға жер аударып, Иранның байланыс жүйесі мен аңсаған теміржолын бақылауға алды. 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания мен Кеңес Одағының одақтасы болған АҚШ теміржолдың бөліктерін күтіп жөндеуге және пайдалануға көмектесу үшін Иранға әскери күшін жіберді. Британдық және кеңестік билік Реза Шахтың үкімет жүйесінің құлауына жол берді және конституциялық үкіметтің ықпалын шектеді. Олар Реза Шахтың ұлы Мұхаммед Реза Пахлавиді Иран/Персия тағына отырғызды. Жаңа Шах көп ұзамай британдықтар мен кеңестіктерден елдің тәуелсіздігін толық мойындау үшін әскери емес логистикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды, сондай-ақ соғыс аяқталғаннан кейін алты ай ішінде Ираннан шығуға уәде берді (кейіннен бұл кепілдіктер соғыстан кейін елдің тәуелсіздігін сақтауда маңызды рөл атқарды). 1943 жылдың қыркүйегінде Шах Германияға соғыс жариялады. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының декларациясына қол қойды, бұл оның еліне Біріккен Ұлттар Ұйымының құрамында орын алуға мүмкіндік берді. Екі айдан кейін ол Черчилль, Рузвельт және Сталиннің Тегеран конференциясын қабылдады. Ирандағы көптеген шетелдік әскерлердің болуы әлеуметтік өзгерістерді жеделдетті және елде ұлтшылдық сезімдерді оятты. 1946 жылы Хосейн Гол-е Голаб ұлтшыл ән "Эй Иранды" жариялады, ол Голабтың соғыс кезіндегі оқиғадан әсерленіп жазылған, онда ол американдық сарбаздың базардағы жанжал кезінде ирандық көкөніс сатушыны ұрып соққанын көрген.
Following Germany's invasion of the Soviet Union in June 1941, Britain and the Soviet Union became allies. Britain and the Soviet Union saw the newly opened Trans Iranian Railway as an attractive route to transport supplies from the Persian Gulf to the Soviet Union. Both countries used concessions extracted in previous interventions to pressure neutral Iran (and, in Britain's case, Iraq) into allowing the use of their territory for military and logistical purposes. Increased tensions with Britain led to pro German rallies in Tehran. In August 1941, because Reza Shah refused to expel all German nationals and come down clearly on the Allied side, Britain and the Soviet Union invaded Iran, arrested the monarch, sent him into exile to South Africa and took control of Iran's communications and the coveted railway. In 1942 the United States, now an ally of Britain and the Soviet Union in World War II, sent a military force to Iran to help maintain and operate sections of the railway. The British and Soviet authorities allowed Reza Shah's system of government to collapse and limited the constitutional government interfaces. They installed Reza Shah's son, Mohammad Reza Pahlavi, onto the Iranian/Persian throne. The new Shah soon signed an agreement pledging full non military logistical co operation with the British and Soviets in exchange for full recognition of his country's independence, and also a promise to withdraw from Iran within six months of the war's conclusion (the assurances later proved essential in securing his country's independence after the war). In September 1943, the Shah went further by declaring war on Germany. He signed the Declaration by United Nations entitling his country to a seat in the original United Nations. Two months later, he hosted the Tehran Conference between Churchill, Roosevelt, and Stalin. The presence of so many foreign troops in Iran accelerated social change and it roused nationalist sentiment in the country. In 1946, Hossein Gol e Golab published the nationalist song Ey Iran, which was reportedly inspired by an incident during the war in which Golab witnessed an American GI beating up a native Iranian greengrocer in a marketplace dispute.
Кеңестерге қажетті стратегиялық жабдықтау
Дюнкерк эвакуациясынан және Виши Франциясымен келісімнен кейін Германия 1941 жылдың маусым айында Гитлер Барбаросса операциясын, Кеңес Одағына басып кіруді бастағанға дейін Еуропа құрлығында әскери қарсылықсыз қалды. Кеңес, британдық және кейін американдық көшбасшылар кеңестік майданды ашуға тырысты, бұл кеңестік әскерлерге жасалған қысымды жеңілдетуі керек еді. Бұл көп уақыт алатынын түсінген Батыс Одақтастары Сталинге Қызыл Армияның неміс әскерінің күшін тоқтатуға жеткілікті материалдық көмек көрсету туралы стратегиялық шешім қабылдады. Одақтастар қандай және қанша материал жеткізілетінін, сондай-ақ жеткізу мерзімдерін анықтаған хаттамалар жасады. Арктикалық маршруттағы неміс әскери қимылдары АҚШ-тың алғашқы хаттаманы орындауына кедергі келтірді. Бұл Одақтастарды Парсы дәлізін дамытуға итермеледі.
After the Dunkirk evacuation and the agreement with Vichy France, Germany was essentially without any military opposition in mainland Europe until Hitler launched Operation Barbarossa, the invasion of the Soviet Union in June 1941. To relieve pressure from the Soviets, British, and later American, leaders sought to open a Second Front in Europe. Realizing that would take time, the Western Allies made the strategic decision to provide Stalin with material support substantial enough to ensure that the Red Army could continue to engage the bulk of the German military. The Allies established protocols that defined the type and amount of material that would be delivered and when. German military action on the Arctic route, prevented the US from meeting the first protocol. That caused increasing pressure on the Allies to develop the Persian Corridor.
Жеткізуге бағытталған күш-жігер
Союздықтар Кеңес Одағына Studebaker US6 жүк машиналарынан бастап американ консервіленген тағамына дейін түрлі-түрлі материалдық құралдарды жеткізді. Парсы дәлізі арқылы өтетін тауарлардың көп бөлігі Персия шығанағындағы түрлі порттарға кемемен жеткізіліп, кейін теміржолмен немесе ұзын жүк көліктерімен солтүстікке тасымалданды. Кейбір тауарлар Каспий теңізінен өту үшін кемелерге қайта тиелді, ал қалғандары жүк көліктерімен саяхатын жалғастырды. Дәліз бойындағы АҚШ әскерлері бастапқыда Иран-Ирак қызметі басқармасының, кейін Парсы шығанағы қызметі басқармасының (PGSC) қарауында болды. Бұл басқарма, АҚШ-тың Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына дейін "Ленд-Лизинг" бағдарламасы бойынша көмек көрсету үшін құрылған алғашқы АҚШ-тың Иран әскери миссиясының жалғасы болды. Миссияға бастапқыда полковник Дон Г. Шинглер басшылық еткен, ол 1942 жылдың соңында бригадир генерал Дональд Х. Конноллимен ауыстырылды. Иран-Ирак қызметі басқармасы да, PGSC де Таяу Шығыстағы АҚШ күштерінің (USAFIME) бағынысында болды. Ақырында PGSC жай ғана Парсы шығанағы басқармасы деп аталды.
The Allies delivered all manner of materiel to the Soviet Union ranging from Studebaker US6 trucks to American canned food. Most of the supplies transiting through the Persian Corridor arrived by ship at various ports in the Persian Gulf and were then carried northwards by railroad or in long truck convoys. Some goods were later reloaded on board ships to cross the Caspian Sea and others continued their journey by truck. The United States Army forces in the corridor were originally under the Iran Iraq Service Command, later renamed the Persian Gulf Service Command (PGSC). That was the successor to the original United States Military Iranian Mission, which had been put in place to deliver Lend Lease supplies before the United States had entered the World War. The mission was originally commanded by Colonel Don G. Shingler, who was replaced late in 1942 by Brigadier General Donald H. Connolly. Both the Iran Iraq Service Command and the PGSC were subordinate to the US Army Forces in the Middle East (USAFIME). The PGSC was eventually renamed simply the Persian Gulf Command.
Статистика
АҚШ-тың Ресейге берген көмегінің 45 пайызы Иран арқылы жіберілді. Бұл Персия дәлізі арқылы одақтастар көрсеткен жалғыз үлес емес еді. Одақтас елдерден келген кемемен тасымалданған жүктердің шамамен жартысы осы дәліз арқылы түсірілді, оның көп бөлігі Кеңес Одағына, ал қалғаны Таяу Шығыс командованиесіндегі британдық әскерлеріне немесе ондаған мың шетелдік әскерлер мен поляк босқындарының келуін қамтамасыз етіп отырған Иран экономикасына бағытталды. Сонымен қатар, Персия мен Кеңес Одағында жаңа көлік және жабдықтау инфрақұрылымын дамытуға да керек-жарақтар қажет болды. Бұл көрсеткішке Персия арқылы әскери ұшақтарды тасымалдау кірмейді.
Of the of US lend lease aid provided to Russia, (45 per cent) were sent through Iran. That was not the only allied contribution via the Persian Corridor. About of shipborne cargo from Allied sources were unloaded in the Corridor, most of it bound for the Soviet Union and some of it for British forces, under the Middle East Command, or for the Iranian economy, which was sustaining the influx of tens of thousands of foreign troops and Polish refugees. Also, supplies were needed for the development of new transport and supply facilities in Persia and in the Soviet Union. The tonnage figure does not include transfers of warplanes via Persia.
Қызметкерлер
Жүкті негізінен Ұлыбритания мен Американың арнайы көлік бөлімшелері, сондай-ақ Корольдік армияның қызмет корпусы және АҚШ армиясының квартермейстер корпусы сияқты елдердің ұрысқа қолдау көрсету бөлімдері тасымалдады. Көптеген одақтас азаматтық жұмысшылар, мысалы, портовый жұмысшылар мен теміржол инженерлері де осы бағытта жұмыс істеді. Көптеген білікті инженерлер, бухгалтерлер және басқа да мамандар өз еріктерімен немесе әскерге шақырылып, кепілдік офицерлері болып тағайындалды, олар күрделі жабдықтау операцияларын бақылауға көмектесті. Ирандықтарға логистикалық қолдау көрсетуден басқа, одақтастар тағы да басқа қызметтер ұсынды. Америкалықтар, британдықтар мен кеңестіктер сияқты елде отаршылдық тарихы болмағандықтан, олар бейтарап деп есептелді. Америкалықтар жас шахтың үкіметіне ерекше біліммен көмектесті. Соғыс басталғанда Нью-Джерси штатының полициясының бастығы болған полковник Норман Шварцкопф аға 1942 жылдың тамызында Иран императорлық жандармериясын даярлауға жауапты болды (оның ұлы Норман Шварцкопф кіші, елу жыл өткен соң Парсы шығанағы соғысы кезінде коалициялық күштерге басшылық етті).
Cargo was principally handled by special British and American transportation units from the nations' respective combat service support branches, such as the Royal Army Service Corps and the United States Army Quartermaster Corps. Many Allied civilian workers, such as stevedores and railway engineers, were also employed on the corridor. Many skilled engineers, accountants, and other professionals who volunteered or were drafted into the armed services were made warrant officers to help oversee the complex supply operations. In addition to providing logistical support to the Iranians, the Allies offered other services as well. The Americans in particular were viewed as more neutral since they had no colonial past in the country as did the British and Soviets. The Americans contributed special expertise to the young Shah's government. Colonel Norman Schwarzkopf, Sr., who at the outbreak of the war was serving as superintendent of the New Jersey State Police was in August 1942 put in charge of training the Imperial Iranian Gendarmerie (his son, Norman Schwarzkopf, Jr., would command coalition forces fifty years later during the Persian Gulf War.)
Жабдық
Транс-Иран темір жолының қиын маршрутында пойыз жұмысын қамтамасыз ету үшін АҚШ көптеген ALCO дизель локомотивтерін жеткізді, олар бу локомотивтерінен артық болды. Әртүрлі типтегі шамамен 3000 бірлік теміржол көлігі де жеткізілді.
To help operate trains on the demanding Trans Iranian Railway route, the US supplied large numbers of ALCO diesel locomotives, which were more suitable than steam locomotives. About 3000 pieces of rolling stock of various types were also supplied.
Волга өзені - Сталинград
Парсы дәлізінен әрі, Каспий теңізінің ар жағында Волга өзені жатыр, ол солтүстіктен Каспий теңізіне құяды және Совет Одағының орталық аймақтарына басты жол болатын. Волганың ең шығыс жағында орналасқан Сталинград қаласы 1942 жылғы неміс әскерлерінің жорығындағы мақсаттарының бірі болды, себебі оның өндірістік мүмкіндіктері, Кавказға жасалған шабуылдың қанатындағы советтік қысымды тоқтатуға ыңғайлы орны және қаланың аты олар үшін маңызды болды. Алайда, бұл өзен арқылы Персия дәлізінен солтүстікке әскери жабдықтар тасымалдауды тоқтату үшін де қажет болды. Сталинград шайқасы (1942 жылдың 23 тамызы – 1943 жылдың 2 ақпаны) өзенді қайта ашты.
Beyond the Persian Corridor and across the Caspian Sea is the Volga River, flowing into the Caspian from the north, a key route into the core of the Soviet Union. Stalingrad, at the easternmost turn of the Volga, was an objective of the Germans in their 1942 campaign partly for reason of its industrial capacity, partly as a convenient place to block Soviet pressure on the flank of their initiative towards the Caucasus, and partly for its name. However, it was also for blocking the river traffic carrying materiel north from the Persian Corridor. The Battle of Stalingrad (23 August 1942 – 2 February 1943) reopened the river.